Adhyaya 132

Verse 1

ऋषय ऊचुः त्वया सूतज तत्रस्थं याज्ञवल्क्यस्य कीर्तितम् । तीर्थं वररुचेश्चैव वैनायक्यं प्रविद्यते

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! तू तेथील याज्ञवल्क्य-तीर्थाचे वर्णन केलेस; तसेच वररुचीचे तीर्थ आणि वैनायक (गणपती-संबंधी) तीर्थही प्रसिद्ध आहे।

Verse 2

कात्यायनस्य न प्रोक्तं किञ्चित्तत्र महामते । किं वा तेन कृतं नैव किं वा ते विस्मृतिं गतम्

हे महामते! तेथे कात्यायनाविषयी काहीच सांगितलेले नाही. त्याने तेथे काहीच केले नाही काय, की ते तुझ्या स्मरणातून विसरले गेले?

Verse 3

तस्मादाचक्ष्व नः शीघ्रं यदि किंचिन्महात्मना । क्षेत्रेत्र निर्मितं तीर्थं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

म्हणून, त्या महात्म्याने या पवित्र क्षेत्रात सर्वसिद्धी देणारे काही तीर्थ निर्माण केले असेल, तर ते आम्हाला लवकर सांगा.

Verse 4

सूत उवाच । तेन वास्तुपदंनाम तत्र तीर्थविनिर्मितम् । कात्यायनेन विप्रेण सर्वकामप्रदं नृणाम्

सूत म्हणाले—त्याने तेथे ‘वास्तुपद’ नावाचे तीर्थ निर्माण केले; ब्राह्मण कात्यायनाने, जे मनुष्यांना सर्व कामना देणारे आहे.

Verse 5

चत्वारिंशत्त्रिभिर्युक्ता देवता यत्र पंच च । पूज्यंते पूजिताश्चापि सिद्धिं यच्छंति तत्क्षणात्

तेथे त्रेचाळीस आणि आणखी पाच अशा देवता पूजल्या जातात; आणि पूजिले असता त्या तत्क्षणी सिद्धी देतात.

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कस्मात्ता देवताः सूत पूज्यंते तत्र संस्थिताः । नामतश्च विभागेन कीर्तयस्व पृथक्पृथक्

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तेथे स्थित त्या देवता कोणत्या कारणाने पूजल्या जातात? त्यांच्या नावांसह विभागानुसार त्यांचे वेगवेगळे वर्णन करा.

Verse 7

सूत उवाच । पूर्वं किंचिन्महद्भूतं निर्गतं धरणीतलात् । अपूर्वं रौद्रमत्युग्रं कृष्ण दंतं भयानकम्

सूत म्हणाले—पूर्वी पृथ्वीच्या पृष्ठभागातून एक महाभूत प्रकट झाले; ते अपूर्व, रौद्र, अतिशय उग्र, कृष्णदंत व भयावह होते.

Verse 9

शंकुकर्णं कृशास्यं च ऊर्ध्वकेशं भयानकम् । देवानां नाशनार्थाय मानुषाणां विशेषतः । आकृष्टं दानवेंद्रेण मंत्रैः शुक्रप्रदर्शितैः । अवध्यं सर्वशस्त्राणामस्त्राणां च विशेषतः

त्याचे कान शंकूसारखे टोकदार, मुख कृश आणि केस उभे—अत्यंत भयावह होते. देवांचा नाश करण्यासाठी, विशेषतः मनुष्यांचा संहार करण्यासाठी ते आणले गेले. दानवेंद्राने शुक्राचार्यांनी दाखविलेल्या मंत्रांनी त्यास आकृष्ट केले; ते सर्व शस्त्रांना, विशेषतः दिव्यास्त्रांना अवध्य होते.

Verse 10

अथ देवाः समालोक्य तत्तादृक्सुभयावहम् । जघ्नुः शस्त्रैः शितैश्चित्रैः कोपेन महतान्विताः

मग देवांनी ते असे भयावह रूप पाहून, महान् क्रोधाने युक्त होऊन, तीक्ष्ण व अद्भुत शस्त्रांनी त्याच्यावर प्रहार केला.

Verse 11

नैव शेकुस्तदंगेषु प्रहर्तुं यत्नमास्थिताः । भक्ष्यंते केवलं तेन शतशोऽथ सहस्रशः

ते कितीही प्रयत्न करूनही त्याच्या अंगांवर प्रहार करू शकले नाहीत; उलट तो त्यांनाच गिळू लागला—शेकडो, मग हजारो संख्येने.

Verse 12

अथ ते यत्नमास्थाय सर्वे देवाः सवासवाः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा तद्भूतमभिदुद्रुवुः

मग इंद्रासह सर्व देवांनी निर्धार करून, ब्रह्मदेवांना पुढे ठेवून, त्या भूतावर धाव घेतली.

Verse 13

ततः संगृह्य यत्नेन सर्वगात्रेषु सर्वतः । तच्च पंचगुणैर्देवैः पातितं धरणीतले

मग सर्व अंगांनी सर्व बाजूंनी यत्नपूर्वक त्यास धरून, पंचगुण-पराक्रमी देवांनी त्याला धरणीतलावर पाडले।

Verse 14

उपविष्टास्ततस्तस्य सर्वे भूत्वा समंततः । प्रहारान्संप्रयच्छंति न लगंति च तस्य ते

मग ते सर्वजण त्याच्या भोवती सर्व बाजूंनी बसून वारंवार प्रहार करू लागले; पण ते घाव त्याच्यावर लागूच शकले नाहीत।

Verse 15

आथर्वणेन सूक्तेन जातं चामृतबिंदुना । तद्भूतं प्रेषितं दैत्यैर्मुंडेन च तदंतिकम्

आथर्वण सूक्त व अमृतबिंदूपासून उत्पन्न झालेले ते घोर भूत, दैत्यांनी—मुंडाच्या द्वारा—त्याच ठिकाणी पाठविले।

Verse 16

एवं वर्षसहस्रांतं तत्तथैव व्यवस्थितम् । न मुंचंति भयात्ते तु न हंतुं शक्नुवंति च

अशा रीतीने ते तसेच हजार वर्षे स्थित राहिले. भयामुळे ते त्यास सोडू शकले नाहीत आणि मारूही शकले नाहीत।

Verse 17

तस्योदरे स्थितो ब्रह्मा शक्राद्या अमराश्च ये । चतुर्दिक्षु स्थिताः क्रुद्धा महद्यत्नेन संस्थिताः । ततस्ते दानवाः सर्वे मंत्रं चक्रुः परस्परम्

त्याच्या उदरात ब्रह्मा आणि शक्रादि अमर स्थित होते. चारही दिशांना उभे राहून, क्रुद्ध होऊन व महान प्रयत्नाने सज्ज होऊन, ते सर्व दानव परस्पर मंत्रणा करू लागले।

Verse 18

अस्य भूतस्य रौद्रस्य शुक्रसृष्टस्य तत्क्षणात् । एक एवात्र निर्दिष्ट उपायो देवसंक्षयः

शुक्राने तत्क्षणी निर्माण केलेल्या या रौद्र भूतासाठी येथे एकच उपाय सांगितला गेला—जो देवांचा संक्षय घडविणारा आहे।

Verse 19

ततः शस्त्राणि तीक्ष्णानि दानवास्ते महाबलाः । मुंचंतो विविधान्नादान्समाजग्मुः सहस्रशः

मग ते महाबलवान दानव तीक्ष्ण शस्त्रे झाडीत, नानाविध रणनाद करीत, हजारोंच्या संख्येने एकत्र जमले।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे विष्णुरागतस्तत्र तत्क्षणात् । आह भूतं तदा विष्णुर्वचसा ह्लादयन्निव

याच वेळी विष्णू तत्क्षणी तेथे आले. तेव्हा विष्णूंनी त्या भूताला जणू वचनांनी शांत करीत असल्याप्रमाणे संबोधिले.

Verse 21

यो यस्मिन्संस्थितो गात्रे देवस्तव समुद्भवे । तत्र पूजां समादाय तस्मात्त्वां तर्पयिष्यति

हे उत्पन्न झालेल्या भूत! तुझ्या ज्या-ज्या अवयवात जो देव स्थित आहे, तो तेथेच पूजा करून त्या पूजेद्वारे तुला तृप्त करील.

Verse 22

नैवंविधा तु लोकेऽस्मिन्पूजा देवस्य संस्थिता । कस्यचिद्यादृशी तेऽद्य मया संप्रतिपादिता

या लोकी देवपूजा अशी कुठेही प्रस्थापित नाही, जशी आज मी तुला प्रतिपादित केली आहे.

Verse 23

ततस्तेन प्रतिज्ञातमविकल्पेन चेतसा । एवं तेऽहं करिष्यामि परं मे वचनं शृणु

तेव्हा त्याने अविचल मनाने प्रतिज्ञा केली—“मी तुझ्यासाठी असेच करीन; आता माझे पुढील वचन ऐक.”

Verse 24

यदि कश्चिन्न मे पूजां करिष्यति कदाचन । कथंचिन्मानवः कश्चित्स मे भक्ष्यो भविष्यति

जर एखादा मनुष्य कधीही माझी पूजा करणार नाही, तर कशातरी उपायाने तो माझा भक्ष्य होईल.

Verse 25

सूत उवाच । बाढमित्येव च प्रोक्ते ततो देवेन चक्रिणा । तद्भूतं निश्चलं जातं हर्षेण महतान्वितम्

सूत म्हणाले—चक्रधारी देवाने ‘बाढम्’ (तथास्तु) असे म्हटल्यावर ते भूत महान हर्षाने भरून निश्चल झाले.

Verse 26

ततो देवाः समुत्थाय तत्त्यक्त्वा शस्त्रपाणयः । जघ्नुश्च निशितैः शस्त्रैः पलायनसमुत्सुकान् । लज्जाहीनान्गतामर्षान्दीनवाक्यप्रजल्पकान्

मग देव उठून उभे राहिले; हातात शस्त्रे घेऊन त्यांनी तीक्ष्ण अस्त्रांनी पळून जाण्यास उतावळ्या—निर्लज्ज, ज्यांचा रोष मावळला होता, आणि दीन वचने बडबडणाऱ्या—त्यांना ठार केले.

Verse 27

ततः स्वस्थः स भूत्वा तु हरिर्दैत्यैर्निपातितैः । प्रोवाच पद्मजं नाम भूतस्यास्य कुरुष्व भोः

दैत्य पाडल्यावर हरि स्वस्थ होऊन पद्मजास म्हणाले—“हे महोदय, या भूताचे नाव ठरवा.”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । अनेन तव वाक्यस्य प्रोक्तं वाक्यं हरे यतः । वास्त्वेतदिति यस्माच्च तस्माद्वास्तु भविष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—हे हरी! तुझ्या या वचनामुळे ‘हे वास्तु आहे’ असे वाक्य प्रसिद्ध झाले; म्हणून हे निश्चयाने ‘वास्तु’ या नावाने ओळखले जाईल.

Verse 29

एवमुक्त्वा हृषीकेश आहूय विश्वकर्मणे । विधानं कथयामास पूजार्थं विस्तरान्वितम्

असे बोलून हृषीकेशाने विश्वकर्म्याला बोलावले आणि पूजेसाठीचे विधिविधान सविस्तरपणे सांगितले.

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे प्राह याज्ञवल्क्यसुतः सुधीः । विश्वकर्माणमाहूय प्रथमं द्विजसत्तमाः

याच वेळी याज्ञवल्क्याचा सुज्ञ पुत्र बोलला; आणि श्रेष्ठ द्विजांनी प्रथम विश्वकर्म्याला बोलावले.

Verse 31

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममाश्रमपदं कुरु । अनेनैव विधानेन प्रोक्तेन तु महामते

‘हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात माझ्यासाठी आश्रम-निवास कर—हे महामते! याच सांगितलेल्या विधीनुसार.’

Verse 32

ततोहं सकलं बुद्ध्वा वृद्धिं नेष्यामि भूतले । बालावबोधनार्थाय तस्मादागच्छ सत्वरम्

‘मग मी सर्व काही समजून पृथ्वीवर त्याची वाढ करीन; म्हणून अज्ञ जनांच्या बोध-जागृतीसाठी त्वरेने ये.’

Verse 33

ततः संप्रेषयामास तं ब्रह्मापि तदंतिकम् । विश्वकर्माणमाहूय स्वसुतस्य हिते स्थितः

त्यानंतर ब्रह्म्यानेही त्याला त्या ठिकाणी पाठविले; विश्वकर्म्यास बोलावून तो आपल्या पुत्राच्या हितासाठी तत्पर झाला।

Verse 34

विश्वकर्मापि तत्रैत्य वास्तुपूजां यथोदिताम् । चकार ब्रह्मणा प्रोक्तां यादृशीं सकलां ततः

मग विश्वकर्माही तेथे येऊन ब्रह्म्याने सांगितल्याप्रमाणे सर्वांगपूर्ण अशी वास्तुपूजा यथाविधी केली।

Verse 35

कात्यायनोऽपि तां सर्वां दृष्ट्वा चक्रे सहस्रशः । तदा विश्वहितार्थाय शालाकर्मादि पूर्विकाम्

कात्यायनानेही ती सर्व विधी पाहून, विश्वहितासाठी शालाकर्म इत्यादी पूर्वक ती हजारो वेळा केली।

Verse 36

एवं वास्तुपदं जातं तस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । अस्मिन्क्षेत्रे नरः पापात्स्पृष्टो मुच्येत कर्मणा

हे द्विजोत्तमांनो! अशा रीतीने त्या क्षेत्रात वास्तुपद उत्पन्न झाले. या क्षेत्रात मनुष्य पापस्पर्शित असला तरी नियत कर्माने मुक्त होतो।

Verse 37

तथा न प्राप्नुयाद्दोषं गृहजातं कथंचन । शिल्पोत्थं कुपदोत्थं च कुवास्तुजमथापि च

तसेच घरातून उत्पन्न होणारा कोणताही दोष त्याला कधीच लागत नाही—शिल्पदोषजन्य, कुपदजन्य किंवा कुवास्तुजन्य असो तरी।

Verse 38

वैशाखस्य तृतीयायां शुक्लायां रोहिणीषु च । तत्पदं निहितं तत्र वास्तोस्तेन महात्मना

वैशाख शुद्ध तृतीयेला, रोहिणी नक्षत्र असताना, त्या महात्म्याने तेथे वास्तूचे पवित्र ‘पद’ स्थापित केले।

Verse 39

तस्मिन्नपि च यः पूजां तेनैव विधिना नरः । तस्य यः कुरुते सम्यक्स भूपत्वमवाप्नुयात्

त्या ठिकाणीही जो मनुष्य त्याच विधीने पूजा करतो आणि ती सम्यक् रीतीने पूर्ण करतो, तो भूपत्व—राज्यपद—प्राप्त करतो।

Verse 40

गृहं दोषान्वितं प्राप्य शिल्पादिभिरुपद्रुतम् । तस्योपसंगमं प्राप्य समृद्धिं याति तद्दिने

दोषयुक्त व शिल्प-निर्मितीतील त्रुटींनी पीडित असे घरही, त्या (वास्तुपद/विधी)च्या संसर्गाने, त्याच दिवशी समृद्धी प्राप्त करते।

Verse 132

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला।