Adhyaya 218

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतत्सामान्यतः प्रोक्तं मया श्राद्धं यथा नरैः । कर्त्तव्यं विप्रपूर्वैर्यद्वर्णैः पार्थिवसत्तम

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे राजश्रेष्ठ! ब्राह्मणांपासून आरंभ करून सर्व वर्णांतील मनुष्यांनी जसे श्राद्ध करावे, ते मी सामान्यतः सांगितले आहे।

Verse 2

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वशाखायाः स्मृतं नृप । स्वदेशवर्णजातीयं यथा स्यादत्र निर्वृतिः

आता, हे नृपा! स्वस्व वेदशाखेत स्मृत असलेली विधी, तसेच देश- वर्ण- जातीनुसार आचार मी सांगतो, ज्यायोगे येथे योग्य तृप्ती व शुद्धता होईल।

Verse 3

श्राद्धे श्रद्धा यतो मूलं तेन श्राद्धं प्रकीर्तितम् । तत्तस्मिन्क्रियमाणे तु न किंचिद्व्यर्थतां व्रजेत्

श्राद्धात श्रद्धा हेच मूळ आहे; म्हणून त्याला ‘श्राद्ध’ असे म्हणतात. त्या भावाने केले असता त्यातील काहीही व्यर्थ जात नाही।

Verse 4

अनिष्टमपि राजेन्द्र तस्माच्छ्राद्धं समा चरेत् । विप्रपादोदकं यत्तु भूमौ पतति पार्थिव

म्हणून, हे राजेंद्र! प्रतिकूलता असली तरी श्राद्ध विधिपूर्वक करावे. हे पार्थिव! ब्राह्मणाच्या पादप्रक्षालनाचे जल भूमीवर पडले तर ते पुण्यदायक ठरते।

Verse 6

जाता ये गोत्रजाः केचिदपुत्रा मरणं गताः । ते यांति परमां तृप्तिममृतेन यथा सुराः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम्

जे आपल्या गोत्रात जन्मले, पण अपुत्र अवस्थेत मृत्युमुखी पडले, ते अमृताने तृप्त देवांप्रमाणे परम तृप्तीला पोहोचतात। जोवर पृथ्वी टिकेल, तोवर ब्राह्मणाच्या पादप्रक्षालनाच्या जलाने ओलावलेले पितर कमळपात्रांतून जल पितात।

Verse 7

श्राद्धेऽथ क्रियमाणे तु यत्किंचित्पतति क्षितौ । पुष्पगन्धोदकं चान्नमपि तोयं नरेश्वर

हे नरेश्वर! श्राद्धकर्म होत असताना जे काही भूमीवर पडते—फूल, सुगंधित जल, अन्न किंवा साधे पाणीही—ते आपल्या स्वरूपानेच अर्पणासमान फलदायी ठरते।

Verse 8

तेन तृप्तिं परां यांति ये कृमित्वमुपागताः । कीटत्वं वापि तिर्यक्त्वं व्यालत्वं च नराधिप

हे नराधिप! त्या पडलेल्या अर्पणामुळे जे कृमी झाले आहेत, किंवा कीटक, तिर्यक् (पशु) अथवा व्याल (सर्प) योनीला गेले आहेत—ते सर्व परम तृप्तीला पोहोचतात।

Verse 9

यदुच्छिष्टं क्षितौ याति पात्रप्रक्षालनोद्भवम् । तेन तृप्तिं परां यांति ये प्रेतत्वमुपागताः

पात्र धुतल्याने निर्माण झालेले जे उच्छिष्ट भूमीवर जाते, त्याच्यामुळे प्रेतत्वाला गेलेलेही परम तृप्तीला पोहोचतात।

Verse 10

ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्राप्ताः स्ववंशजाः । असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम्

आणि आपल्या वंशातील जे काही अपमृत्यूने मृत्युमुखी पडले—ज्यांचे संस्कार झाले नाहीत, जे त्यागले गेले, तसेच कुलातील स्त्रिया ज्या अशा दुःखाने बाधित—तेही (श्राद्धाच्या) फलाचे भागीदार होतात।

Verse 11

उच्छिष्टभागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः । विकिरेण प्रदत्तेन ते तृप्तिं यांति चाखिलाः

दर्भावर उच्छिष्टाचा जो विकिर केला जातो तोच त्यांचा नियत भाग होय; त्या विकिर-आहुतीने ते सर्व तृप्त होतात।

Verse 12

यत्किंचिन्मंत्रहीनं वा कालहीनमथापि वा । विधिहीनं च संपूर्णं दक्षिणायां तु तद्भवेत्

श्राद्धात जे काही मंत्रहीन, किंवा काळहीन, अथवा विधिहीन असेल—ते सर्व दक्षिणेमुळे निश्चयाने पूर्ण होते।

Verse 13

तस्मान्न दक्षिणाहीनं श्राद्धं कार्यं विपश्चिता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनश्च यः

म्हणून पितरांची व स्वतःचीही शाश्वत तृप्ती इच्छिणाऱ्या विद्वानाने दक्षिणारहित श्राद्ध करू नये।

Verse 14

दक्षिणारहितं श्राद्धं यथैवोषरवर्षितम् । यथा तमसि नृत्यं च गीतं वा बधिरस्य च

दक्षिणारहित श्राद्ध हे जसे ऊसर जमिनीवर पडलेला पाऊस; जसे अंधारातले नृत्य; किंवा बहिऱ्यासाठीचे गीत।

Verse 15

श्राद्धं दत्त्वा च युक्त्वा च श्राद्धे निष्कामतां व्रजेत् । न स्वाध्यायः प्रकर्तव्यो न ग्रामांतरकं व्रजेत्

श्राद्ध देऊन व विधिपूर्वक त्याची सांगता करून, श्राद्धाविषयी निष्काम भाव धारण करावा; त्या दिवशी स्वाध्याय करू नये, ना दुसऱ्या गावास जावे।

Verse 16

श्राद्धभुग्रमणीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति । तं मासं पितरस्तस्य जायंते वीर्यभोजिनः

जो श्राद्धाचे अन्न खाऊन त्याच दिवशी स्त्रीसंग करतो तो दोषी ठरतो; त्या महिनाभर त्याचे पितर त्याच्या वीर्यावरच उपजीविका करतात, असे सांगितले आहे।

Verse 17

श्राद्धभुक्छ्राद्धदाता च यः सेवयति मैथुनम् । तस्य संवत्सरं यावत्पितरः शुक्रभोजिनः । प्रभवंति न संदेह इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

श्राद्धभोजन करणारा किंवा श्राद्धदाता—जो मैथुन करतो, त्याचे पितर संवत्सरभर केवळ शुक्रावरच निर्वाह करतात; यात संशय नाही—अशी वैदिक श्रुती आहे।

Verse 18

श्राद्धे भुक्त्वाथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं कुरुतेल्पधीः । स्वाध्यायं पितरस्तस्य यावत्संवत्सरं नृप । व्यर्थश्राद्धफलाः संतः पीड्यंते क्षुत्पिपासया

हे नृपा! जो अल्पबुद्धी मनुष्य श्राद्धात जेवून किंवा श्राद्ध देऊन पुन्हा तेच श्राद्ध अविचाराने (विधिभंगाने) करतो, त्याचे पितर संवत्सरभर त्या श्राद्धफळापासून वंचित राहून भूक-प्यासेने पीडित होतात।

Verse 19

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा यः श्राद्धं मानवाधमः । ग्रामातरं प्रयात्यत्र तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

श्राद्धात जेवून किंवा श्राद्ध देऊन जो अधम मनुष्य तेथून दुसऱ्या गावास निघून जातो, त्याचे ते श्राद्ध व्यर्थ ठरते।

Verse 20

ब्राह्मणेन न भोक्तव्यं समायाते निमंत्रणे । अथ भुंक्ते च यो मोहात्स प्रयाति ह्यधोगतिम्

नवीन निमंत्रण आले असता ब्राह्मणाने त्या वेळी भोजन करू नये; जो मोहाने खातो, तो निश्चयाने अधोगतीस जातो।

Verse 21

यजमानेन च तथा न कार्यं भोजनं परम् । कुर्वंति ये नराः सर्वे ते यांति नरकं ध्रुवम्

यजमानाने (श्राद्धकर्त्याने) त्यानंतर दुसरे भोजन करू नये. जे असे करतात ते सर्व निश्चयाने नरकास जातात.

Verse 22

श्राद्धे भुक्त्वाऽथ दत्त्वा वा श्राद्धं यो युद्धमाचरेत् । असंदिग्धं हि तच्छ्राद्धं स मन्दो व्यर्थतं नयेत्

श्राद्धात भोजन करून किंवा श्राद्ध देऊन जो युद्ध-भांडण करतो, तो मूढ मनुष्य निःसंशय त्या श्राद्धाला व्यर्थ करतो.

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दोषानेतान्परित्यजेत् । श्राद्धभुग्यजमानश्च विशेषेण महीपते

म्हणून, हे महीपते, सर्व प्रयत्नांनी हे दोष टाकून द्यावेत—विशेषतः श्राद्धभोजी व यजमानाने.

Verse 218

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धनियमवर्णनंनामाष्टादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पातील ‘श्राद्धनियमवर्णन’ नावाचा २१८वा अध्याय समाप्त झाला.