Adhyaya 276

Verse 1

सूत उवाच । तथान्येऽपि वसन्तीह रुद्रा एकादशैव तु । सञ्जाता ब्राह्मणश्रेष्ठा मुनीनां हितकाम्यया

सूत म्हणाले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! येथे इतरही रुद्र आहेत, ते नेमके अकरा; मुनींच्या हिताची इच्छा करून प्रकट होऊन येथे वास करतात।

Verse 2

यैर्दृष्टैः पूजितै र्वापि स्तुतैर्वाथ नमस्कृतैः । विपाप्मा जायते मर्त्यः सर्वदोषविवर्जितः

ज्यांचे दर्शन, पूजन, स्तुती किंवा नमस्कार केल्याने मनुष्य पापरहित होऊन सर्व दोषांपासून मुक्त होतो।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । एक एव श्रुतो रुद्रो न द्वितीयः कथंचन । गौरी भार्याप्रिया यस्य स्कन्दः पुत्रः प्रकीर्तितः

ऋषी म्हणाले—आम्ही ऐकले आहे की रुद्र एकच आहे; कोणत्याही प्रकारे दुसरा नाही. ज्याची प्रिय पत्नी गौरी आणि ज्याचा पुत्र स्कंद म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 4

तेनैकं विद्महे रुद्रं नान्यमीशं कथंचन । तस्माद्ब्रूहि महाभाग सर्वानेतान्सुविस्तरात्

म्हणून आम्ही रुद्रालाच एकमेव मानतो; कोणत्याही प्रकारे दुसरा ईश्वर नाही. म्हणून, हे महाभाग, हे सर्व आम्हाला सविस्तर सांगा।

Verse 5

सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागा यद्भवद्भिरुदाहृतम् । एक एव स्थितो रुद्रो न द्वितीयः कथंचन

सूत म्हणाला—हे महाभागांनो, तुम्ही जे सांगितले ते सत्य आहे. रुद्र एकच स्थित आहे; कोणत्याही प्रकारे दुसरा नाही।

Verse 6

परं यथा च सञ्जाता रुद्रा एकादशात्र भोः । तथाहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

आता, हे भोः, येथे एकादश रुद्र जसे उत्पन्न झाले तसेच मी वर्णन करीन. तुम्ही सर्वांनी मन एकाग्र करून ऐका।

Verse 7

वाराणस्यां पुरा संस्था मुनयः शंसितव्रताः । हाटकेश्वरदेवस्य दर्शनार्थं समुत्सुकाः

पूर्वी वाराणसीत प्रशंसित व्रतांत स्थित मुनि हाटकेश्वरदेवाच्या दर्शनासाठी अत्यंत उत्सुक झाले।

Verse 8

प्रस्थिताः समयं कृत्वा स्पर्धमानाः परस्परम् । अहंपूर्वमहं पूर्वं वीक्षयिष्यामि तं विभुम्

ते वेळ ठरवून निघाले आणि परस्पर स्पर्धा करू लागले—“मी आधी, मी आधी; त्या विभूचे प्रथम दर्शन मीच घेईन।”

Verse 9

सर्वेषामग्रतो भूत्वा पाताले हाटकेश्वरम् । यश्चादौ तत्र गत्वा च नेक्षयिष्यति तं हरम् । सर्वेषां श्रमजं पापं तस्यैकस्य भविष्यति

“जो सर्वांच्या पुढे होऊन पाताळातील हाटकेश्वरापाशी पोहोचेल आणि तिथे प्रथम जाऊनही त्या हराचे दर्शन करणार नाही, तर सर्वांचा श्रमजन्य पाप त्या एकट्यावरच येईल।”

Verse 10

एवमुक्त्वा ततः सर्वे वाराणस्यां ततः परम् । प्रस्थिता धावमानाश्च वेगेन महता ततः

असे बोलून ते सर्व वाराणसीहून पुढे निघाले आणि मोठ्या वेगाने धावत पुढे गेले।

Verse 11

एतस्मिन्नन्तरे देवो हाटकेश्वरसंज्ञितः । ज्ञात्वा तेषामभिप्रायं मिथः स्पर्द्धासमुद्भवम् । आत्मनो दर्शनार्थाय बहुभक्तिपुरस्कृतम्

याच दरम्यान हाटकेश्वरसंज्ञित देवाने त्यांच्या परस्पर स्पर्धेतून उत्पन्न झालेला अभिप्राय जाणून, आपल्या दर्शनाची—बहुभक्तीने युक्त—त्यांची इच्छा ओळखली।

Verse 12

लघुना रक्ष्यमाणेन सर्वेषां च महात्मनाम् । नागरंध्रेण निष्क्रम्य पातालाच्चैव तत्क्षणात्

शीघ्र रक्षकाच्या संरक्षणाने, सर्व महात्म्यांच्या हितार्थ, तो ‘नागर-रंध्र’ातून बाहेर येऊन पाताळातूनही तत्क्षणी प्रकट झाला।

Verse 13

एकादशप्रकारं स कृत्वा रूपं मनोहरम् । त्रिशूलभृत्त्रिनेत्रं च कपर्देन विभूषितम्

त्याने अकरा प्रकारचे मनोहर रूप धारण केले; त्रिशूलधारी, त्रिनेत्र आणि जटाजूट (कपर्द) यांनी विभूषित होऊन तो प्रकट झाला।

Verse 15

ततस्ते वै समालोक्य पुरस्थं वृषभध्वजम् । जानुभ्यां धरणीं गत्वा स्तुतिं चक्रुस्ततस्ततः

मग समोर उभ्या वृषभध्वज प्रभूला पाहून ते गुडघ्यावर बसून भूमीवर नतमस्तक झाले आणि पुन्हा पुन्हा स्तुती करू लागले।

Verse 16

एको जानाति देवोऽयं मम संदर्शनं गतः । देवदेवो महादेवः प्रथमं भक्तवत्सलः

हा देवच एकटा जाणतो—तो माझ्या दर्शनास आला आहे; देवांचा देव महादेव, सर्वप्रथम आणि भक्तवत्सल।

Verse 17

अन्यो जानाति मे पूर्वं जातस्ते तापसोत्तमः । स्तुतिं चक्रुश्च विप्रेंद्रा जानुभ्यामवनिं गताः

हे तपस्वीश्रेष्ठा! दुसरा कोणी माझी पूर्वकृत कर्मे जाणतो; आणि ते विप्रश्रेष्ठ गुडघ्यावर भूमीवर नतमस्तक होऊन स्तुती करू लागले।

Verse 18

तापसा ऊचुः । नमो देवाधिदेवाय सर्वदेवमयाय च । नमः शांताय सूक्ष्माय नमश्चांधकभेदिने

तपस्वी म्हणाले— देवाधिदेव, सर्वदेवमय प्रभूस नमस्कार। शांत व सूक्ष्म स्वरूपाला नमस्कार; अंधकाचा संहार करणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 19

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो ये दिवं संश्रिताः सदा । जीवापयंति जगतीं वायुभिश्च पृथग्विधैः

जे रुद्र सदैव दिव्यात वास करतात त्या सर्व रुद्रांना नमस्कार; विविध प्रकारच्या प्राणवायूंनी ते जगताला जीवंत व धारित ठेवतात.

Verse 20

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो ये स्थिता वारुणीं दिशम् । रक्षंति सर्वलोकांश्च पिशाचानां दुरात्मनाम्

वरुणदिशेत (पश्चिमेस) स्थित असलेल्या सर्व रुद्रांना नमस्कार; दुष्ट पिशाचांपासून ते सर्व लोकांचे रक्षण करतात.

Verse 21

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो दिशमूर्ध्वं समाश्रिताः । रक्षंति सकलांल्लोकान्भूतार्नां जंभकाद्भयात्

ऊर्ध्व दिशेत आश्रित असलेल्या सर्व रुद्रांना नमस्कार; भूतसमूह व जंभक यांच्या भयापासून ते सर्व लोकांचे रक्षण करतात.

Verse 22

नमोऽस्तु सर्वरुद्रेभ्यो येऽध ऊर्ध्वं समाश्रिताः । रक्षंति सकलांल्लोकान्कूष्मांडानां भयात्सदा

अधः व ऊर्ध्व स्थानी असलेल्या सर्व रुद्रांना नमस्कार; कूष्मांडांच्या भयापासून ते सदैव सर्व लोकांचे रक्षण करतात.

Verse 23

असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा भूमिमाश्रिताः । नमस्तेभ्योऽपि सर्वेभ्यस्तेषां रक्षंति ये रुजः

पृथ्वीवर असंख्य सहस्र रुद्र वास करीत आहेत। त्या सर्वांना नमस्कार—जे जीवांना रोग, वेदना व क्लेशांपासून रक्षण करतात।

Verse 24

एवं स्तुतास्तु ते रुद्रा एकादशतपस्विभिः । एकादशापि तान्प्रोचुर्भक्तिनम्रांस्तु तापसान्

अशा रीतीने अकरा तपस्वींनी स्तुती केल्यावर ते रुद्र, भक्तीने नम्र झालेल्या त्या तपस्व्यांना पाहून, ते अकराही त्यांना म्हणाले।

Verse 25

रुद्रा ऊचुः । एकादशप्रकारोऽहं तुष्टो वस्तापसोत्तमाः । बहुभक्त्यतिरेकेण व्रियतां च यथेप्सितम्

रुद्र म्हणाले—मी अकरा रूपांनी स्थित आहे; हे तपस्वीश्रेष्ठांनो, मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे। तुमच्या अतिशय भक्तीमुळे जे इच्छित असेल ते वर म्हणून मागा।

Verse 26

तापसा ऊचुः । यदि तुष्टोसि नो देव यदि यच्छसि वांछितम् । एकादशप्रकारैस्तु सदा स्थेयमिहैव तु

तपस्वी म्हणाले—हे देव, आपण आम्हांवर प्रसन्न असाल आणि इच्छित दान देत असाल, तर आपल्या अकरा रूपांसह सदैव येथेच विराजमान राहा।

Verse 27

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वतीर्थमये शुभे । आराधनं प्रकुर्वाणा वसामो येन वै वयम्

सर्व तीर्थमय, शुभ हाटकेश्वरज क्षेत्रात आम्ही निरंतर आराधना करीत वास करू—ज्यायोगे आमचा तेथेच निवास सिद्ध होईल।

Verse 28

श्रीभगवानुवाच । एकादशप्रकारा या मूर्तयो निर्मिता मया । एताभिरेव सर्वाभिः स्थास्याम्यत्र सदैव हि

श्रीभगवान म्हणाले—मी एकादश प्रकारच्या मूर्ती प्रकट केल्या आहेत; त्या सर्व रूपांनीच मी येथे सदैव नित्य अधिष्ठान करीन।

Verse 29

आद्या तु मम या मूर्तिः सा कैलासं समाश्रिता । संतिष्ठति सदैवात्र कैलासे पर्वतोत्तमे

माझी जी आद्य मूर्ती, ती कैलासावर आश्रित आहे; पर्वतश्रेष्ठ कैलासावर ती येथे सदैव स्थिर आहे।

Verse 30

एतास्तु मूर्तयोऽस्माकं स्थास्यंत्यत्रैव सर्वदा । सर्वेषामेव लोकानां हिताय द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमांनो! आमच्या या मूर्ती येथेच सर्वदा राहतील—सर्व लोकांच्या हितासाठी।

Verse 31

नामभिश्च क्रमेणैव युष्मदीयैः स्वयं द्विजाः । विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा एता मूर्तीर्ममात्र वै । पूजयिष्यंति ये मर्त्यास्ते यास्यंति परां गतिम्

आणि हे द्विजांनो! तुम्हीच क्रमाने आपल्या-आपल्या नावांनी यांना नामकरण कराल. जो मनुष्य विश्वामित्रह्रदात स्नान करून येथे माझ्या या मूर्तींची पूजा करील, तो परम गतीस जाईल।

Verse 32

किं वाचा बहुनोक्तेन भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । या तासां क्रियते पूजा एकादशगुणा भवेत्

हे द्विजोत्तमांनो! पुन्हा पुन्हा अधिक काय सांगू? त्या मूर्तींची जी पूजा केली जाते, तिचे पुण्य एकादशपटी होते।

Verse 33

एवमुक्त्वा त्रिनेत्रस्तु तत्रैवादर्शनं गतः । तेऽपि तत्राश्रमं कृत्वा श्रद्धया परया युताः । मूर्तीश्च ताः समाराध्य संप्राप्ताः परमं पदम्

असे बोलून त्रिनेत्र भगवान् तेथेच अंतर्धान पावले. आणि त्या तपस्वींनी त्याच स्थानी परम श्रद्धेने आश्रम करून त्या मूर्तींची आराधना केली व परम पद प्राप्त केले.

Verse 34

अन्योऽपि यः पुमांस्ताश्च आराधयति श्रद्धया । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

आणखी जो कोणी पुरुष श्रद्धा-भक्तीने त्या (मूर्तींची) आराधना करतो, तो त्या परम स्थानी जातो जिथे देव महेश्वर निवास करतात.

Verse 35

ततः प्रभृति ते जाता रुद्रा एकादशैव तु । संख्यया देवदेवस्य महेश्वरवपुर्धराः

त्यानंतर देवदेव महेश्वराचे स्वरूप धारण करणारे, संख्येने अकरा रुद्र उत्पन्न झाले.

Verse 36

तेजोत्तमास्ते संयुक्तास्त्रिनेत्राः शूलपाणयः । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः

ते परम तेजस्वी, एकत्र संयुक्त, त्रिनेत्र आणि शूलधारी आहेत. हे द्विजोत्तमांनो, तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी तुम्हाला सांगितले आहे.

Verse 37

एकादशप्रकारस्तु यथा जातो महेश्वरः । चैत्रे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यां दिने स्थिते

महेश्वर अकरा प्रकारांनी कसे प्रकट झाले—हे चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील चतुर्दशी तिथीस घडले.

Verse 38

यस्तान्पूजयते भक्त्या स याति परमां गतिम् । अधनो धनमाप्नोति ह्यपुत्रः पुत्रवान्भवेत्

जो त्यांची भक्तीने पूजा करतो तो परम गतीला जातो. निर्धनाला धन मिळते आणि अपुत्राला पुत्रसंतान प्राप्त होते.

Verse 39

सरोगो रोगमुक्तस्तु पराभूतो रिपुक्षयम् । तत्समाराधनादेव कामानंत्यमवाप्नुयात्

रोगी रोगमुक्त होतो, पराभूताला शत्रूक्षय मिळतो. त्या समाराधनेनेच इच्छित कामनांची अनंत सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 40

यः पुनः शिवदीक्षाढ्यो भस्मस्नानपरायणः । तत्समाराधनं कुर्याच्छृणु तस्यापि यत्फलम्

आणखी जो शिवदीक्षायुक्त आहे व भस्मस्नानात परायण आहे—तो जर ती समाराधना करील, तर त्यालाही मिळणारे फळ ऐक.

Verse 41

यदन्यः प्राप्नुयान्मर्त्यस्तत्पूजासंभवं फलम् । षडक्षरेण मंत्रेण पुष्पेणैकेन तत्फलम्

इतर मर्त्याला त्या पूजेतून जे फळ मिळते, तेच फळ (दीक्षित भक्ताला) षडक्षर मंत्राने आणि केवळ एक पुष्प अर्पणाने मिळते.

Verse 42

शिवदीक्षाधरो यस्तु शतघ्नं लभते फलम् । तस्माच्छतघ्नमाप्नोति शैवात्पाशुपतश्च यः । तस्मात्कालमुखो यश्च महाव्रतधरश्च यः

जो शिवदीक्षा धारण करतो तो शतगुण फळ मिळवतो. शैवापेक्षा शतगुण अधिक फळ पाशुपताला मिळते. त्याहूनही श्रेष्ठ कालमुख आणि महाव्रतधारी आहे.

Verse 43

मूर्तीर्यास्ताश्च ये भक्त्या विनताः पूजयंति च । सर्वेषामेव तेषां तु फलं शतगुणं भवेत्

जे भक्तिभावाने नम्र होऊन त्या पवित्र मूर्तींची पूजा करतात, त्या सर्वांचे फळ निश्चयच शतगुण होते।

Verse 183

शशिखंडधरं चैव रुण्डमालाप्रधारकम् । समं चैव स्थितस्तेषां दर्शने शंकरः प्रभुः

चंद्रकलाधारी एक रूप आणि मुंडमालाधारी दुसरा रूप पाहून, प्रभु शंकर त्यांच्या समोर समभावाने, अचल दृष्टीने उभे राहिले।

Verse 276

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रोत्पत्ति वर्णनं नाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत ‘एकादश रुद्रोत्पत्तीचे वर्णन’ नामक २७६वा अध्याय समाप्त झाला।