Adhyaya 234

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा । स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम्

ब्रह्मा म्हणाले—श्रद्धायुक्त मनाने पितरांचे तर्पण करावे; आणि स्नानाच्या शेवटी नित्य असे केल्यास, गुप्त/अंतर्यामी देवाच्या सान्निध्यात महाफळ मिळते।

Verse 2

संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः । जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम्

त्या नदीच्या संगमस्थळी पितरांचे तर्पण करून व देवतांचे पूजन करून, जप-होमादी कर्मे केल्यास अनंत फल प्राप्त होते।

Verse 3

गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः । एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः

प्रथम गोविंदाचे स्मरण करून मग शुभ क्रिया कराव्यात; हेच स्मरण पितर, देव आणि मनुष्यादींना तृप्ती देणारे आहे।

Verse 4

श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् । कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे

धर्मयुक्त श्रद्धा वाढवावी आणि पवित्र स्मरणाने शुद्ध झालेली सर्व कर्मे येथे करावीत; गुणोत्तर चातुर्मासात हे आचरण विशेष पुण्यदायक ठरते।

Verse 5

सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् । गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम्

सत्संग, द्विजभक्ती, गुरु-देव-अग्नीचे तर्पण; गोदान, वेदपाठ, सत्क्रिया व सत्यवचन—ही धर्माची प्रशंसनीय रूपे आहेत।

Verse 6

गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् । कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः

गोभक्ती व दानभक्ती ही सदा धर्माची साधने आहेत; आणि चातुर्मासात कृष्ण शयनस्थ असताना नियमपालनही विशेष महाफलदायक ठरते।

Verse 7

नारद उवाच । नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् । नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, नियम कसा असतो? नियमाने कोणते फळ मिळते? आणि नियमाने हरि कसे प्रसन्न होतात, ते सविस्तर सांगा।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च । कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम्

ब्रह्मा म्हणाले—डोळे इत्यादी इंद्रियांचा आणि विविध कर्मांत आचरणाचा जो संयम, तोच नियम होय। विद्वान पुरुषाने तो करावा; त्याच्या योग्य प्रयोगाने महासुख उत्पन्न होते।

Verse 9

एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् । अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम्

हा नियम षड्वर्गाचा नाश करणारा आणि अंतःशत्रूंचा परम निग्रह आहे। अध्यात्ममूल असलेला हा नियमच निःसंशय परम सुखाचे कारण आहे।

Verse 10

तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः । विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम्

त्या अवस्थेत क्षमा, सत्य इत्यादी गुण नित्य स्थिर राहतात; ते सर्व विवेकरूप असतात। तेच विष्णूचे परम पद, परम धाम आहे।

Verse 11

कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् । स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम्

हे साध्य केल्यावर मनुष्य ‘कृतकृत्य’ होतो; जणू इतर यज्ञही येथेच सिद्ध होतात. आणि ज्याने हे परम पद जाणले, त्याच्या पूर्वजांचेही कल्याण होते।

Verse 12

तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम् । भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात्

त्या एका मुहूर्ताचेही ध्यान केले असता, शंभर जन्मांतून उत्पन्न झालेले पाप—निरंजन (निर्मळ प्रभू) याचे भक्तिभावाने सेवन केल्याने—क्षणात भस्म होते।

Verse 13

प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः । स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते

त्याच्या भूक, तहान इत्यादींमुळे होणारा श्रम दिवसेंदिवस कमी होतो. असा नियमशील, नित्य संयमी योगी—हरि शयनकाळी (चातुर्मास्य) विशेष महत्त्व पावतो।

Verse 14

चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् । तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः

चातुर्मास्यात जर मनुष्य भक्तीने योगाभ्यासात रत नसेल, तर त्याच्या हातातून अमृतच निसटले—यात संशय नाही।

Verse 15

मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम् । तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि

ज्याने मन—जे सदैव सर्व इच्छांत फिरते—नियंत्रित केले, त्याच्यासाठी तेच मन ज्ञान व मोक्ष या दोहोंचे कारण ठरते।

Verse 16

मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा । मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्

प्रज्ञावानाने सदैव मनोनिग्रहाचा प्रयत्न करावा. मन नीट वश झाले की अखिल ज्ञानप्राप्ती निश्चयाने होते।

Verse 17

तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा । एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः

मन क्षमेनं आवरावे, जसे पाण्याने अग्नी शांत होतो. एका क्षमेनेच सर्व नियम सिद्ध होतात, असे पंडित सांगतात.

Verse 18

सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः । सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः

सत्य हा परम धर्म, सत्य हेच परम तप. सत्य हेच परम ज्ञान; सत्यावरच धर्म दृढ उभा आहे.

Verse 19

धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् । कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत्

अहिंसा हा धर्माचा मूळ आहे. म्हणून मनात तिचे चिंतन करून, कर्माने व वाणीनेही तिचे आचरण करावे.

Verse 20

परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः । चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

परधन हरणे हेच चोरी; सर्व माणसांनी ते नेहमी टाळावे. चातुर्मास्यात विशेषतः ब्राह्मणांचे व देवस्व (मंदिरधन) हडप करणे वर्ज्य आहे.

Verse 21

अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः । अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते

अकृत्य करणे हे पंडितांनी नेहमी टाळावे. हे विप्र! जो सर्व कार्यांत सदैव सावध व निष्काळजीपणाविना वागतो, तोच योग्य रीतीने जगतो.

Verse 22

स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः । अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम्

तो योगी महाप्राज्ञ असतो; विवेकचक्षूने पाहतो—“मी बुद्धी नाही”; कारण अहंकार हा मनुष्यदेहात वसणारा सूक्ष्म विष आहे.

Verse 23

तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः । अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः

म्हणून त्याचा त्याग नेहमी करावा—विशेषतः देव शयनात असताना (चातुर्मास्यात)। अनीह भावाने मनुष्य क्रोध व लोभ जिंकणारा व्हावा.

Verse 24

तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा । मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा

त्याच्या देहातून हजारो पापे असंख्य प्रकारे निघून जातात, जेव्हा शम-रूपी शत्रूने मोह व मान पराजित होतात.

Verse 25

विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः । मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः

विचाराने शम (संयम) स्वीकारावा आणि संतोषाने तो स्थिर राहतो. मुनीश्वराने सरळपणा व मृदुभावाने मत्सर (ईर्ष्या) आवरावा.

Verse 26

चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् । सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्

चातुर्मास्यात दयाधर्म प्रधान आहे; भूतद्रोही लोकांना धर्म नसतो. नेहमी आणि सर्व दानांत प्राणी-द्रोह पूर्णपणे टाळावा.

Verse 27

एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः

मनीषींनी यास हजारो पापांचे मूळ म्हटले आहे. म्हणून मनुष्यांनी सर्व प्रयत्नांनी सर्व प्राण्यांवर दया करावी.

Verse 28

सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः । स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः

सर्व प्राण्यांच्या हृदयात हरि नित्य वास करतो. जो प्राणिद्रोह करतो तोच खरा पराभूत—अंतःस्थ प्रभूचा अपमान करतो.

Verse 29

यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः । दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च

ज्या धर्मात दया नाही तो धर्म दूषित मानला आहे. दयेविना न खरा विवेक, न धर्म—आणि नच वास्तविक आध्यात्मिक ज्ञान.

Verse 30

तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः । सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

म्हणून सर्वात्मभावाने सनातन दयाधर्म नित्य सेवावा—विशेषतः चातुर्मास्यात.

Verse 234

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत चातुर्मास्यमाहात्म्यात, शेषशायी उपाख्यान व ब्रह्मा-नारद संवादात ‘चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा २३४ वा अध्याय समाप्त होतो.