Adhyaya 5

Verse 1

। सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं विश्वामित्रो रुषान्वितः । पितामहमुवाचेदं पश्य मे तपसो बलम्

सूत म्हणाले—ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून क्रोधाने भरलेला विश्वामित्र पितामहास म्हणाला—“माझ्या तपाचे बळ पाहा!”

Verse 2

याजयित्वा त्रिशंकुं तं विधिवद्दक्षिणावता । यज्ञेनात्रा नयिष्यामि पश्यतस्ते पितामह

त्या त्रिशंकूस विधिपूर्वक, योग्य दक्षिणेसह यज्ञ करवून, हे पितामह! तुझ्या पाहतापाहता या यज्ञाने मी त्याला स्वर्गास नेईन.

Verse 3

एवमुक्त्वा द्रुतं गत्वा विश्वामित्रो धरातलम् । चकार याजने यत्नं त्रिशंकोः सुमहात्मनः

असे बोलून विश्वामित्र वेगाने पृथ्वीवर गेला आणि सुमहात्मा त्रिशंकूच्या यज्ञयाजनासाठी त्याने मोठा प्रयत्न केला.

Verse 4

ददौ दीक्षां समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान् । यत्रकर्मोचिते काले तस्मिन्नेव वने शुभे

त्याने वेदपारंगत ब्राह्मणांना बोलावून, कर्मास योग्य अशा काळी, त्याच शुभ वनात दीक्षा दिली।

Verse 5

बभूव स स्वयं धीमानध्वर्युर्यज्ञकर्मणि । तस्मिन्होता च शांडिल्यो ब्रह्मा गौतम एव च

तो स्वतः धीमान होऊन यज्ञकर्मात अध्वर्यु झाला; त्या यज्ञात शांडिल्य होता आणि गौतम ब्रह्मा-पुरोहित झाला।

Verse 6

आग्नीध्रश्च्यवनो नाम मैत्रावरुणः कार्मिकः । उद्गाता याज्ञवल्क्यश्च प्रतिहर्ता च जैमिनिः

आग्नीध्र म्हणून च्यवन नेमला गेला, मैत्रावरुण म्हणून कार्मिक; उद्गाता याज्ञवल्क्य आणि प्रतिहर्ता जैमिनी झाला।

Verse 7

प्रस्तोता शंकुवर्णश्च तथोन्नेता च गालवः । पुलस्त्यो ब्राह्मणाच्छंसी होता गर्गो मुनीश्वरः

प्रस्तोता शंकुवर्ण झाला आणि उन्नेता गालव; पुलस्त्य ब्राह्मणाच्छंसी झाला, तसेच मुनीश्वर गर्ग होता झाला।

Verse 8

नेष्टा चैव तथात्रिस्तु अच्छावाको भृगुः स्वयम् । तान्सर्वानृत्विजश्चक्रे त्रिशंकुः श्रद्धयान्वितः

नेष्टा म्हणून अत्री आणि अच्छावाक म्हणून स्वयं भृगू झाला; श्रद्धायुक्त त्रिशंकूने त्या सर्वांना ऋत्विज म्हणून नेमले।

Verse 9

वासोभिर्मुकुटैश्चैव केयूरैः समलंकृतान् । कृत्वा केशपरित्यागं दधत्कृष्णाजिनं तथा

त्याने त्यांना वस्त्रे, मुकुटे व केयूरांनी अलंकृत केले; आणि दीक्षाविधीने केशपरित्याग करवून त्यांना कृष्णाजिनही धारण करविले।

Verse 10

ऐणशृङ्गसमायुक्तः पयोव्रतपरायणः । दीर्घसत्राय तान्सर्वान्योजयामास वै ततः

ऐणशृंगाने युक्त व पयोव्रतास परायण होऊन त्याने मग त्या सर्वांना विधिपूर्वक दीर्घसत्रात (दीर्घ सोमयज्ञात) नियोजित केले।

Verse 11

एवं तस्मिन्प्रवृत्ते च दीर्घसत्रे यथोचिते । आजग्मुर्ब्राह्मणा दिव्या वेदवेदांगपारगाः

अशा रीतीने यथोचित दीर्घसत्र सुरू होताच वेद व वेदांगांत पारंगत दिव्य तेजस्वी ब्राह्मण तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 12

तथान्ये तार्किकाश्चैव गृहस्थाः कौतुकान्विताः । दीनांधकृपणाश्चैव ये चान्ये नटनर्तकाः

तसेच इतर तार्किक आले, कुतूहलयुक्त गृहस्थही आले; आणि दीन, अंध, कृपण तसेच इतर—जसे नट व नर्तक—हेही आले।

Verse 13

दीयतां दीयतामाशु एतेषामेतदेव हि । भुज्यतांभुज्यतां लोकाः प्रसादः क्रियतामिति

“द्या, द्या लवकर—यांनाच हे देणे योग्य आहे! लोकांनी भुजावे, भुजावे; प्रसाद द्यावा, अनुग्रह-दान करावे!”—अशी हाक घुमली।

Verse 14

इत्येष निनदस्तत्र श्रूयते सततं महान् । यज्ञवाटे सदा तस्मिन्नान्यश्चैव कदाचन

असा तो महान् निनाद तेथे यज्ञवाटेत सतत ऐकू येत असे; आणि त्या ठिकाणी कधीही दुसरा कोणताही हाक-शब्द होत नसे।

Verse 15

तत्र सस्यमयाः शैला दृश्यंते परिकल्पिताः । सुवर्णस्य च रूप्यस्य रत्नानां च विशेषतः

तेथे धान्यसमृद्धीने बनलेल्या पर्वतांसारखे, जणू कल्पित, शैल दिसत होते; तसेच सुवर्ण-रौप्याचे ढीग आणि विशेषतः रत्नराशीही।

Verse 16

दानार्थं ब्राह्मणेंद्राणामसंख्याश्चापि धेनवः । तथैव वाजिनो दांता मदोन्मत्ता महागजाः

ब्राह्मणेंद्रांना दान देण्यासाठी असंख्य धेनू होत्या; तसेच सुसंस्कृत वाजि आणि मदोन्मत्त महागजही तेथे होते।

Verse 17

समंतात्कल्पितास्तत्र दृश्यंते पर्वतोपमाः । वर्तमाने महायज्ञे तस्मिन्नेव सुविस्तरे

तो महायज्ञ अत्यंत विस्तीर्ण व भव्य रीतीने चालू असताना, सर्व बाजूंनी तेथे पर्वतासारख्या कल्पित रचना दिसत होत्या।

Verse 18

आहूता यज्ञभागाय नाभिगच्छंति देवताः । केवलं वह्निवक्त्रेण तस्य गृह्णंति तद्धविः

यज्ञभाग घेण्यासाठी आह्वान केले तरी देवता जवळ येत नसत; ते केवळ अग्नीच्या मुखानेच ते हविर्भाग स्वीकारत असत।

Verse 19

एवं द्वादशवर्षाणि यजतस्तस्य भूपतेः । व्यतीतानि न संप्राप्तमभीष्टं मनसः फलम्

अशा रीतीने त्या राजाने बारा वर्षे यज्ञ केले; तरीही काळ लोटून गेल्यावरही मनातील अभिष्ट फल त्याला मिळाले नाही।

Verse 20

ततश्चावभृथस्नानं कृत्वा सत्रसमाप्तिजम् । ऋत्विजस्तर्पयित्वा तान्दक्षिणाभिर्यथार्हतः

नंतर सत्रसमाप्तीचे अवभृथ-स्नान करून, यथायोग्य दक्षिणा व दानांनी त्याने ऋत्विजांना संतुष्ट केले।

Verse 21

विससर्ज समस्तांश्च तथान्यानपि संगतान् । संबंधिनो वयस्यांश्च त्रिशंकुर्मुनिसत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठा! त्रिशंकूने त्यांना सर्वांना, तसेच जमलेल्या इतरांनाही—नातेवाईक व मित्रांसह—निरोप दिला।

Verse 22

ततः प्रोवाच विनतो विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । स भूपो व्रीडया युक्तः प्रणिपातपुरः सरम्

मग तो राजा लज्जायुक्त होऊन, प्रथम प्रणाम करून, मुनीश्वर विश्वामित्रांना म्हणाला।

Verse 23

त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तं दीर्घसत्रसमुद्भवम् । परिपूर्णफलं ब्रह्मन्दुर्लभं सर्वमानवैः

हे ब्रह्मन्! तुमच्या प्रसादाने मला दीर्घ सत्रातून उत्पन्न झालेले परिपूर्ण फल प्राप्त झाले—जे सर्व मानवांस दुर्लभ आहे।

Verse 24

तथा जातिः पुनर्लब्धा भूयो नष्टापि सन्मुने । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे चंडालत्वं प्रणाशितम्

हे सत्मुने! माझी नष्ट झालेली जाति-प्रतिष्ठा पुन्हा प्राप्त झाली. हे विप्रर्षी! तुमच्या प्रसादाने माझे चांडाळत्व नष्ट झाले.

Verse 25

परं मे दुःखमेवैकं हृदि शल्यमिवार्पितम् । अनेनैव शरीरेण यन्न प्राप्तं त्रिविष्टपम्

परंतु एकच दुःख माझ्या हृदयात शल्यासारखे रुतले आहे—या देहानेच मला त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त झाला नाही.

Verse 26

उपहासं करिष्यंति वसिष्ठस्य सुता मुने । अद्य व्यर्थ श्रमं श्रुत्वा मामप्राप्तं त्रिविष्टपम्

हे मुने! आज वसिष्ठांचे पुत्र माझी थट्टा करतील—माझा श्रम व्यर्थ ठरला, मी त्रिविष्टपाला पोहोचलो नाही, असे ऐकून.

Verse 27

तथा तद्वचनं सत्यं वसिष्ठस्य व्यवस्थितम् । यत्तेनोक्तं न यज्ञेन सदेहैर्गम्यते दिवि

आणि वसिष्ठांचे ते वचन सत्य व निश्चित ठरेल—त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे यज्ञाने देहासहित स्वर्गगमन होत नाही.

Verse 28

सोऽहं तपः करिष्यामि सांप्रतं वनमाश्रितः । न करिष्यामि भूयोऽपि राज्यं पुत्रनिवेदितम्

म्हणून मी आता वनाचा आश्रय घेऊन तप करीन. पुत्राने अर्पण केलेले राज्य मी पुन्हा कधीही स्वीकारणार नाही.