Adhyaya 38
या अध्यायात सूत–ऋषी संवादातून धुन्धुमारेश्वर क्षेत्राचे माहात्म्य सांगितले आहे. राजा धुन्धुमार लिंगाची प्रतिष्ठापना करून रत्नजडित प्रासाद उभारतो आणि जवळच्या आश्रमात कठोर तप करतो. शेजारी एक वापी/कुंड स्थापन होते; ते शुद्ध, मंगल आणि सर्वतीर्थसम मानले आहे. तेथे स्नान करून धुन्धुमारेश्वराचे दर्शन घेतल्यास यमलोकातील नरकदु:ख व ‘दुर्ग’ अडचणी भोगाव्या लागत नाहीत—अशी फलश्रुती दिली आहे. ऋषींच्या प्रश्नावर सूत राजाचा सूर्यवंश, ‘कुवलयाश्व’ हे विशेषण, आणि मरुप्रदेशात दैत्य धुन्धूचा वध करून मिळालेली कीर्ती सांगतो. शेवटी गौरी व गणांसह भगवान शंकर प्रत्यक्ष प्रकट होऊन वर देतात; राजा लिंगात नित्य सान्निध्याची याचना करतो. शिव ते मान्य करून चैत्र शुक्ल चतुर्दशीचा विशेष पुण्यकाल म्हणून निर्देश करतात व स्थायी निवास देतात. उपसंहारात स्नान-पूजेमुळे शिवलोकप्राप्ती होते आणि राजा मोक्षाभिमुख होऊन तेथेच स्थित राहतो असे पुनः सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैव स्थापितं लिंगं धुन्धुमारेण भूभुजा । सर्वरत्नमयं कृत्वा प्रासादं सुमनोहरम्
सूत म्हणाले—तेथेच राजा धुन्धुमाराने लिंगाची स्थापना केली आणि सर्व रत्नांनी युक्त असा अत्यंत मनोहर प्रासाद (मंदिर) बांधला.
Verse 2
तत्र कृत्वाऽश्रमं श्रेष्ठं तपस्तेपे सुदारुणम् । यत्प्रभावादयं देवस्तस्मिंल्लिङ्गे व्यवस्थितः
तेथे श्रेष्ठ आश्रम करून त्याने अत्यंत कठोर तप केले; त्या प्रभावामुळे हा देव त्या लिंगात प्रतिष्ठित होऊन स्थित आहे.
Verse 3
तस्य संनिहिता वापी कृता तेन महात्मना । सुनिर्मलजलापूर्णा सर्वतीर्थोपमा शुभा
त्याच्या जवळ त्या महात्म्याने एक वापी (पायऱ्यांचा कुंड) केली; ती अतिशय निर्मळ जलाने परिपूर्ण, शुभ आणि सर्व तीर्थांसमान आहे.
Verse 4
धुन्धुमारेश्वरं पश्येत्तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । न स पश्यति दुर्गाणि नरकाणि यमालये
तेथे स्नान करून उत्तम पुरुषाने धुन्धुमारेश्वराचे दर्शन घ्यावे; मग तो यमालयातील भयानक नरकांचे दर्शन करीत नाही.
Verse 5
ऋषय ऊचुः । धुंधुमारो महीपालः कस्मिन्वंशे बभूव सः । कस्मिन्काले तपस्तप्तं तेनात्र सुमहात्मना
ऋषी म्हणाले—धुंधुमार हा महीपाल कोणत्या वंशात झाला? आणि कोणत्या काळी त्या महात्म्याने येथे तप केले?
Verse 6
सूत उवाच । सूर्यवंशसमुद्भूतो बृहदश्वसुतो बली । ख्यातः कुवलयाश्वेति धंधुमारस्तथैव सः
सूत म्हणाला—तो सूर्यवंशात जन्मलेला, बृहदश्वाचा पराक्रमी पुत्र होता; कुवलयाश्व म्हणून ख्यात, तोच धुंधुमार म्हणूनही स्मरणात आहे.
Verse 7
तेन धुन्धुर्महादैत्यो निहतो मरुजांगले । धुन्धुमारः स्मृतस्तेन विख्यातो भुवनत्रये
त्याने मरुभूमीच्या अरण्यात धुंधु नावाच्या महादैत्याचा वध केला; म्हणून तो धुंधुमार म्हणून स्मरणात राहिला आणि त्रैलोक्यात विख्यात झाला.
Verse 8
चमत्कारपुरं क्षेत्रं स गत्वा पावनं महत् । तपस्तेपे वयोंऽते च ध्यायमानो महेश्वरम्
तो महान् पावन असे चमत्कारपुर क्षेत्र गेला; आणि आयुष्याच्या शेवटी महेश्वराचे ध्यान करीत त्याने तप केले.
Verse 9
संस्थाप्य सुमहल्लिंगं प्रासादे रत्नमंडिते । बलिपूजोपहाराद्यैः पुष्पधूपानुलेपनैः
रत्नांनी अलंकृत प्रासाद-मंदिरात त्याने अतिमहान लिंगाची स्थापना केली; आणि बलि, पूजा, उपहार तसेच पुष्प, धूप व लेपन यांनी उपासना केली.
Verse 10
ततस्तस्य महादेवः स्वयमेव महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूद्वृषारूढो गौर्या सह तथा गणैः
त्यानंतर स्वयं महेश्वर महादेव वृषभारूढ होऊन, गौरीसह व आपल्या गणांसह त्याच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले।
Verse 11
उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ते म्हणाले—“मी वरदाता आहे; तुला जे इच्छित आहे ते माग. ते जरी अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी तुला सर्व काही देईन.”
Verse 12
धुन्धुमार उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं त्वया सर्वसुरेश्वर । संनिधानं प्रकर्तव्यं लिंगेऽस्मिन्वृषभध्वज
धुन्धुमार म्हणाला—“हे सर्वसुरेश्वरा! जर तुम्ही मला वर द्यावयाचा असेल, हे वृषभध्वजा, तर या लिंगात आपले स्थायी सान्निध्य प्रस्थापित करा.”
Verse 13
श्रीभगवानुवाच । चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं नृपसत्तम । अहं सदा करिष्यामि गौर्या सार्धं न संशयः
श्रीभगवान म्हणाले—“हे नृपश्रेष्ठा! चैत्र महिन्यातील शुक्ल चतुर्दशीस मी गौरीसह निःसंशय सदा विशेष सान्निध्य ठेवीन.”
Verse 14
तत्र वाप्यां नरः स्नात्वा यो मां संपूजयिष्यति । लिंगेऽस्मिन्संस्थितं भूप मम लोकं स यास्यति
“तेथे त्या वापीत स्नान करून जो कोणी या लिंगात स्थित माझी पूजा करील, हे भूपा, तो माझ्या लोकास जाईल.”
Verse 15
सूत उवाच । एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । सोऽपि राजा प्रहृष्टा त्मा स्थितस्तत्रैव मुक्तिभाक्
सूत म्हणाले—असे बोलून भगवान् नंतर अदृश्य झाले. तो राजा देखील हर्षितचित्त होऊन तेथेच स्थिर राहिला आणि मोक्षाचा भागी झाला.