Adhyaya 193
अध्याय १९३ हा प्रश्नोत्तररूप धार्मिक संवाद आहे. ऋषी सूतांना विचारतात—सावित्री रागाने निघून जाऊन शाप देऊन गेल्यावर पुढे काय झाले, आणि शापबद्ध असूनही देव यज्ञमंडपात कसे स्थिर राहिले? सूत सांगतात की गायत्री उठून उत्तर देतात—सावित्रीचे वचन अटल आहे; ते ना देव बदलू शकतात, ना असुर. सावित्रीला परम पतिव्रता व ज्येष्ठ देवी म्हणून स्तुती करून तिच्या वाणीचे बंधन का मान्य आहे हे स्पष्ट केले जाते. गायत्री शाप सत्य मानूनही त्यांना पूरक अशी वर-व्यवस्था मांडतात. ब्रह्माची पूजा व यज्ञातील केंद्रस्थान ठाम केले जाते—ब्रह्मस्थानी ब्रह्माविना कर्म पूर्ण होत नाही; ब्रह्मदर्शन विशेषतः पर्वकाळी अनेकगुण पुण्य देणारे आहे. पुढे भविष्यकथेत विष्णूचे आगामी अवतार, द्विरूप व सारथीसेवा, इंद्राचा कारावास व ब्रह्माद्वारे मुक्ती, अग्नीचे शोधन व पुन्हा पूज्यत्व, तसेच शिवाच्या विवाहक्रमातील बदल आणि अखेरीस हिमाचलपुत्री गौरी ही श्रेष्ठ पत्नी—असे वर्णन येते. अशा रीतीने पुराणन्याय दिसतो: शाप धर्मतः वैध राहतात, पण वरदान, पुनर्नियोजन आणि तीर्थ-पूजेशी निगडित पुण्यविधी यांद्वारे ते नैतिक व कर्मकांडीय पातळीवर समन्वित होतात।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं गतायां सावित्र्यां सकोपायां च सूतज । किं कृतं तत्र गायत्र्या ब्रह्माद्यैश्चापि किं सुरैः
ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा, सावित्री क्रोधाने निघून गेल्यावर तेथे गायत्रीने काय केले? आणि ब्रह्मा आदी देवांनीही काय केले?
Verse 2
एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः । कथं शापान्विता देवाः संस्थितास्तत्र मण्डपे
हे सर्व आम्हाला सविस्तर सांग, कारण आमचे कुतूहल फार आहे। शापाने युक्त देव तेथे त्या मंडपात कसे स्थिर राहिले?
Verse 3
सूत उवाच । गतायामथ सावित्र्यां शापं दत्त्वा द्विजोत्तमाः । गायत्री सहसोत्थाय वाक्यमेतदुदैरयत्
सूत म्हणाले—सावित्री निघून गेल्यावर शाप देऊन, हे द्विजोत्तमांनो, गायत्री तत्क्षणी उठून हे वचन बोलली।
Verse 4
सावित्र्या यद्वचः प्रोक्तं तन्न शक्यं कथंचन । अन्यथा कर्तुमेवाथ सर्वैरपि सुरासुरैः
सावित्रीने जे वचन सांगितले ते कोणत्याही प्रकारे बदलता येत नाही; सर्व देव-असुर एकत्र आले तरी ते अन्यथा करू शकत नाहीत।
Verse 5
महासती महाभागा सावित्री सा पतिव्रता । पूज्या च सर्वदेवानां ज्येष्ठा श्रेष्ठा च सद्गणैः
ती सावित्री महासती, महाभागा व पतिव्रता आहे; ती सर्व देवांची पूज्य असून सत्समूहांत ज्येष्ठ व श्रेष्ठ मानली जाते।
Verse 6
परं स्त्रीणां स्वभावोऽयं सर्वासां सुरसत्तमाः । अपि सह्यो वज्रपातः सपत्न्या न पुनः कथा
परंतु, हे देवश्रेष्ठांनो, हा सर्व स्त्रियांचा स्वभाव आहे—वज्रपाताचा आघातही सहन होतो; पण सवतीचा विषय पुन्हा सहन होत नाही।
Verse 7
मत्कृते येऽत्र शपिता सावित्र्या ब्राह्मणाः सुराः । तेषामहं करिष्यामि शक्त्या साधारणां स्वयम्
माझ्यामुळे येथे सावित्रीने ज्यांना शाप दिला असे ब्राह्मण व देव, त्यांच्या स्थितीला मी स्वतः माझ्या शक्तीने साधारण (शमित व सामायिक) करीन।
Verse 8
अपूज्योऽयं विधिः प्रोक्तस्तया मंत्रपुरःसरः । सर्वेषामेव वर्णानां विप्रादीनां सुरो त्तमाः
हे देवोत्तमा! तिच्या मंत्रपूर्वक वचनानुसार हा विधि-स्वरूप ब्रह्मा ब्राह्मणादि सर्व वर्णांसाठी पूज्य नाही, असे सांगितले आहे.
Verse 9
ब्रह्मस्थानेषु सर्वेषु समये धरणीतले । न ब्रह्मणा विना किंचित्कृत्यं सिद्धिमुपैष्यति
पृथ्वीवरील सर्व ब्रह्मस्थानी योग्य काळी ब्रह्माच्या अनुमतीविना कोणतेही कृत्य सिद्धीस जात नाही.
Verse 10
कृष्णार्चने च यत्पुण्यं यत्पुण्यं लिंग पूजने । तत्फलं कोटिगुणितं सदा वै ब्रह्मदर्शनात् । भविष्यति न सन्देहो विशेषात्सर्वपर्वसु
कृष्णार्चनाने व लिंगपूजने जे पुण्य मिळते, ब्रह्मदर्शनमात्राने त्याचे फळ सदैव कोटीगुणित होते—यात संशय नाही; विशेषतः सर्व पर्वकाळी.
Verse 11
त्वं च विष्णो तया प्रोक्तो मर्त्यजन्म यदाऽप्स्यसि । तत्रापि परभृत्यत्वं परेषां ते भविष्यति
हे विष्णो! तिचे वचन असे आहे की तू जेव्हा मर्त्यजन्म घेशील, तेव्हाही तेथे तू परांच्या सेवकत्वात राहशील.
Verse 12
तत्कृत्वा रूपद्वितयं तत्र जन्म त्वमाप्स्यसि । यत्तया कथितो वंशो ममायं गोपसंज्ञितः । तत्र त्वं पावनार्थाय चिरं वृद्धिमवाप्स्यसि
तेथे तू दोन रूपे धारण करून जन्म घेशील. तिने सांगितलेला वंश हा माझा ‘गोप’ नावाने प्रसिद्ध कुल आहे; आणि तेथे लोकपावनासाठी तू दीर्घकाळ वाढ व विस्तार पावशील.
Verse 13
एकः कृष्णाभिधानस्तु द्वितीयोऽर्जुनसंज्ञितः । तस्यात्मनोऽर्जुनाख्यस्य सारथ्यं त्वं करिष्यसि
एकाचे नाव कृष्ण असेल आणि दुसरा अर्जुन म्हणून ओळखला जाईल; आणि त्या स्वतःच्या अर्जुनरूपाचा सारथ्य तू करशील।
Verse 14
तेनाकृत्येऽपि रक्तास्ते गोपा यास्यंति श्लाघ्यताम् । सर्वेषामेव लोकानां देवानां च विशेषतः
त्या दिव्य प्रभावाने, कर्तव्यकर्मात अकुशल असले तरी, ते गोप भक्तिरसाने रंजतील आणि सर्व लोकांत, विशेषतः देवांत, प्रशंसा पावतील।
Verse 15
यत्रयत्र च वत्स्यंति मद्वं शप्रभवानराः । तत्रतत्र श्रियो वासो वनेऽपि प्रभविष्यति
जिथे-जिथे माझ्या वंशातून उत्पन्न झालेले लोक वसतील, तिथे-तिथे श्रीचे वासस्थान—समृद्धी व सौभाग्य—वनातही प्रकट होईल।
Verse 16
भोभोः शक्र भवानुक्तो यत्तया कोपयुक्तया । पराजयं रिपोः प्राप्य कारा गारे पतिष्यति
अरे शक्र! क्रोधयुक्त त्या देवीने तुला असे सांगितले आहे—शत्रूकडून पराभव पावून तू कारागृहात पडशील।
Verse 17
तन्मुक्तिं ते स्वयं ब्रह्मा मद्वाक्येन करिष्यति
त्या बंधनातून तुझी मुक्ती माझ्या वचनाने स्वयं ब्रह्मा करून देतील।
Verse 18
ततः प्रविष्टः संग्रामे न पराजयमाप्स्यसि । त्वं वह्ने सर्वभक्षश्च यत्प्रोक्तो रुष्टया तया
त्यानंतर तू संग्रामात प्रविष्ट झालास तर तुला पराभव येणार नाही। आणि हे अग्ने, तू सर्वभक्षक आहेस—रागावून तिने असे उच्चारले होते।
Verse 19
तदमेध्यमपि प्रायः स्पृष्टं तेऽर्च्चिर्भिरग्रतः । मेध्यतां यास्यति क्षिप्रं ततः पूजामवाप्त्यसि
जे सामान्यतः अमेध्य मानले जाते, तेही तुझ्या पवित्र ज्वाळांच्या स्पर्शाने समोरच लवकर शुद्ध होईल; मग तू विधिपूर्वक पूजा प्राप्त करशील।
Verse 21
यद्रुद्र प्रियया सार्धं वियोगः कथितस्तया । तस्याः श्रेष्ठ तरा चान्या तव भार्या भविष्यति । गौरीनामेति विख्याता हिमाचलसुता शुभा
हे रुद्र, तिने प्रियासह वियोगाची जी गोष्ट सांगितली; जाण, तिच्याहून श्रेष्ठ अशी दुसरी तुझी पत्नी होईल। ती ‘गौरी’ नावाने विख्यात, हिमाचलाची शुभ कन्या असेल।
Verse 193
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठेनागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गायत्रीवरप्रदानोनाम त्रिनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘गायत्रीवरप्रदान’ नावाचा एकशे त्र्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।