Adhyaya 240

Verse 1

ब्रह्मोवाच । हरेर्दीपस्तु मद्दीपादधिकोऽयं प्रकुर्वतः । वैकुण्ठवास एव स्यान्ममैश्वर्यमवांछितम्

ब्रह्मा म्हणाले—हरिला अर्पिलेला दीप माझ्या दीपापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे. जो हे करतो त्याला वैकुंठवास निश्चित मिळतो; माझे ऐश्वर्यही त्याला नकोसे वाटते।

Verse 2

नारद उवाच । दीपोऽयं विष्णुभवने मन्त्रवद्विहितो नरैः । सदा विशेषफलदश्चातुर्मास्येऽधिकः कथम्

नारद म्हणाले—विष्णुधामात मंत्रयुक्त विधीने लोकांनी केलेला हा दीपदान नेहमीच विशेष फल देतो; मग चातुर्मासात तो अधिक फलदायी कसा होतो?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विष्णुर्नित्याधिदैवं मे विष्णुः पूज्यः सदा मम । विष्णुमेनं सदा ध्याये विष्णुर्मत्तः परो हि सः

ब्रह्मा म्हणाले—विष्णु हे माझे नित्य परम अधिदैवत; विष्णुच सदैव माझे पूज्य आहेत. मी सदैव त्या विष्णूचे ध्यान करतो; खरेच विष्णु माझ्याहून पर आहेत.

Verse 4

स विष्णु वल्लभो दीपः सर्वदा पापहारकः । चातुर्मास्ये विशेषेण कामनासिद्धिकारकः

विष्णूला प्रिय असा तो दीप सदैव पापहरण करणारा आहे; आणि चातुर्मासात विशेषतः मनोकामना सिद्ध करणारा ठरतो.

Verse 5

विष्णुर्दीपेन संतुष्टो यथा भवति पुत्रक । तथा यज्ञसहस्रैश्च वरं नैव प्रयच्छति

हे बाळा, दीपदानाने विष्णु जसे संतुष्ट होतात, तसे हजारो यज्ञांनीही ते इतक्या सहजतेने वर देत नाहीत.

Verse 6

स्वल्प व्ययेन दीपस्य फलमानंतकं नृणाम् । अनंतशयने प्राप्ते पुण्यसंख्या न विद्यते

अल्प खर्चाने दीपदानाचे फळ मनुष्यांस अनंत होते। अनंतशयनी (अनंतावर शयन करणाऱ्या विष्णूस) अर्पण केल्यास पुण्याची गणना होत नाही.

Verse 7

तस्मात्सर्वात्मभावेन श्रद्धया संयुतेन च । दीपप्रदानं कुरुते हरेः पापैर्न लिप्यते

म्हणून जो सर्वात्मभावाने व श्रद्धायुक्त होऊन हरिस दीपदान करतो, तो पापांनी लिप्त होत नाही.

Verse 8

उपचारैः षोडशकैर्यतिरूपे हरौ पुनः । दीपप्रदाने विहिते सर्वमुद्द्योतितं जगत्

पुन्हा, यतिरूप हरिची षोडशोपचारांनी पूजा करून विधिपूर्वक दीपदान केल्यास सर्व जग उजळून निघते.

Verse 9

दीपादनंतरं ब्रह्मन्नन्नस्य च निवेदनम् । त्रयोदश्या भक्तियुक्तैः कार्यं मोक्षपदस्थितैः

हे ब्राह्मणा! दीपदानानंतर अन्नाचेही निवेदन करावे. त्रयोदशीस मोक्षपदाची आकांक्षा असणाऱ्यांनी भक्तियुक्त होऊन हे करावे.

Verse 10

अमृतं संपरित्यज्य यदन्नं देवता अपि । स्पृहयंति गृहस्थस्य गृहद्वारगताः सदा

अमृत बाजूला ठेवून देवताही गृहस्थाच्या त्या अन्नाची इच्छा करतात; जणू ते सदैव त्याच्या घराच्या दाराशी उभे असतात.

Verse 11

हरौ सुप्ते विशेषेण प्रदेयः प्रत्यहं नरैः । फलैरर्घ्यो विष्णुतुष्ट्यै तत्कालसमुदा हृतैः

हरि शयनकाळी (चातुर्मास्यात) विशेषतः लोकांनी दररोज त्या वेळेस ताजे मिळविलेल्या फळांनी विष्णूच्या तुष्टीसाठी अर्घ्य अर्पावे।

Verse 12

तांबूलवल्लीपत्रैश्च तथा पूगफलैः शुभैः । द्राक्षाजंब्वाम्रजफलैरक्रोडैर्दाडिमैरपि

तांबूलवेलीची पाने व शुभ पोफळी (सुपारी) तसेच द्राक्षे, जांभूळ, आंबा, अक्रोड व डाळिंब इत्यादी फळांनीही अर्घ्य अर्पावे।

Verse 13

बीजपूरफलैश्चैव दद्यादर्घ्यं सुभक्तितः । शंखतोयं समादाय तस्योपरि फलं शुभम्

बीजपूर (लिंबू) फळांनीही सुभक्तीने अर्घ्य द्यावे। शंखात पाणी घेऊन त्यावर शुभ फळ ठेवावे।

Verse 14

मंत्रेणानेन विप्रेन्द्र केशवाय निवेदयेत् । पुनराचमनं देयमन्नदानादनंतरम्

हे विप्रश्रेष्ठ! याच मंत्राने केशवाला (अर्घ्य) निवेदावे। अन्नदानानंतर त्वरित पुन्हा आचमन करावे।

Verse 15

आर्तिक्यं च ततः कुर्यात्सर्वपापविनाशनम् । चतुर्दश्या नमस्कुर्याद्विष्णवे यतिरूपिणे

त्यानंतर सर्वपापविनाशक आरती करावी। चतुर्दशीला यतिरूप विष्णूस नमस्कार करावा।

Verse 16

पंचदश्या भ्रमः कार्यः सर्वदिक्षु द्विजैः सह । सप्तसागरजै स्तोयैर्दत्तैर्यत्फलमाप्यते

पंचदशीला द्विजांसह सर्व दिशांनी परिक्रमा करावी। सात सागरांतील जल दान केल्याने जे फळ मिळते, तितकेच फळ प्राप्त होते।

Verse 17

तत्तोयदानाच्च हरेः प्राप्यते विष्णुवल्लभैः । चतुर्वारभ्रमीभिश्च जगत्सर्वं चराचरम्

त्या जलदानाने विष्णूचे प्रिय भक्त हरिला प्राप्त करतात. आणि जे चार वेळा परिक्रमा करतात, त्यांच्या द्वारा चराचर सहित सर्व जगत जणू व्यापले जाते.

Verse 18

क्रांतं भवति विप्राग्र्य तत्तीर्थगमनादिकम् । षोडश्या देवसायुज्यं चिन्तयेद्योगवित्तमः

हे विप्रश्रेष्ठ, यामुळे त्या तीर्थगमनादी सर्व आचार पूर्ण होतात. षोडशी तिथीस योगविद् श्रेष्ठाने देवसायुज्य—देवाशी एकरूपता—याचे ध्यान करावे.

Verse 19

आत्मनश्च हरेर्नित्यं न मूर्तिं भावयेत्तदा । मूर्तामूर्तस्वरूप त्वाद्दृश्यो भवति योगवित्

तेव्हा स्वतःची किंवा हरिची कोणतीही सीमित मूर्तीभावना करू नये. कारण तत्त्व मूर्त-अमूर्त उभयस्वरूप आहे; म्हणून योगी खरा द्रष्टा होतो.

Verse 20

तस्मिन्दृष्टे निवर्तेत सदसद्रूपजा क्रिया । आत्मानं तेजसां मध्ये चिन्तयेत्सूर्यवर्चसम्

ते तत्त्व दिसल्यावर सत्-असत् कल्पनांतून उत्पन्न कर्म निवृत्त होते. तेजांच्या मध्ये सूर्यप्रभेसारख्या आत्म्याचे ध्यान करावे.

Verse 21

अहमेव सदा विष्णुरित्यात्मनि विचारयन् । लभते वैष्णवं देहं जीवन्मुक्तो द्विजो भवेत्

जो आपल्या अंतःकरणात सतत ‘मीच सदैव विष्णु आहे’ असा विचार करतो, तो वैष्णव देह प्राप्त करतो; तो द्विज जीवंतपणीच मुक्त (जीवनमुक्त) होतो.

Verse 22

चातुर्मास्ये विशेषेण योगयुक्तो द्विजो भवेत् । इयं भक्तिः समादिष्टा मोक्षमार्गप्रदे हरौ

विशेषतः पवित्र चातुर्मास्यात द्विजाने योगयुक्त व संयमी व्हावे. हरिमध्ये ही भक्ती सांगितली आहे, कारण ती मोक्षमार्ग प्रदान करते.