Adhyaya 44
या अध्यायात सूतांनी सांगितलेला धर्मोपदेशात्मक संवाद येतो. मेनका विश्वामित्रांच्या भूमिकेला आव्हान देते; तेव्हा विश्वामित्र व्रतधारी साधकांसाठी विशेषतः विषयासक्ती व कामसंगाच्या धोक्यांविषयी कठोर उपदेश करतात. पुढे परस्पर शापाचा प्रसंग घडतो—मेनका त्यांना अकाली वार्धक्याची लक्षणे येतील असा शाप देते आणि विश्वामित्रही तसाच प्रत्युत्तर देतात. यानंतर तीर्थाचे अद्भुत माहात्म्य प्रकट होते: त्या कुंडाच्या जलात स्नान करताच दोघेही पूर्वरूपात परत येतात, ज्यामुळे त्या जलाची शुद्धीकरण व पुनर्स्थापन-शक्ती सिद्ध होते. हे जाणून विश्वामित्र ‘विश्वामित्रेश्वर’ नावाचा शिवलिंग प्रतिष्ठापित करून तपश्चर्या करतात. येथे स्नान व लिंगपूजा केल्यास शिवधाम, देवलोकप्राप्ती आणि पितरांसह सुखोपभोग मिळतो असे सांगितले आहे. शेवटी तीर्थाची सर्वत्र कीर्ती व पापनाशक सामर्थ्य संक्षेपाने वर्णिले आहे।
Shlokas
Verse 1
। मेनकोवाच । नूनं हि कामधर्मे त्वं न प्रवीणो महाद्युते । तेन मामीदृशैर्वाक्यैर्निवारयसि रागिणीम्
मेनका म्हणाली—हे महाद्युते, नक्कीच तू कामधर्मात प्रवीण नाहीस; म्हणून रागिणी असलेल्या मला अशा वचनांनी तू आवरतोस।
Verse 2
सूत उवाच । एवमुक्तस्ततो भूयो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् । कोपेन महता युक्तो निःस्पृहस्तत्परिग्रहे
सूत म्हणाला—ती असे बोलताच विश्वामित्राने पुन्हा हे सांगितले; तो महान क्रोधाने युक्त होता आणि तिला स्वीकारण्यात निःस्पृह होता।
Verse 3
विश्वामित्र उवाच । त्वं जीव गच्छ वा मृत्युं नाहं कर्तास्मि ते वचः । व्रतनाशात्तु यत्पापमधिकं स्त्रीवधाद्भवेत्
विश्वामित्र म्हणाले—तू जिवंत राहून निघून जा, किंवा मृत्यूला सामोरा जा; मी तुझे म्हणणे मानणार नाही. व्रतभंगाने जे पाप होते, ते स्त्रीवधापेक्षाही अधिक सांगितले आहे.
Verse 4
प्रायश्चित्तं बुधैरुक्तं व्रतिनां स्त्रीवधे कृते । न संगात्तु पुनस्तासां तस्मात्त्वं गन्तुमर्हसि
बुधांनी सांगितले आहे—व्रती पुरुषांकडून स्त्रीवध झाला तरी त्याचे प्रायश्चित्त आहे; पण त्यांच्याशी पुन्हा संग करण्याचे प्रायश्चित्त नाही. म्हणून तू निघून जाणे योग्य आहे.
Verse 5
न केवलं व्रतोपेताः स्त्रीसंगात्पापमाप्नुयुः । व्रतबाह्या अपि नराः सक्ताः स्त्रीषु पतंत्यधः
फक्त व्रतधारीच स्त्रीसंगाने पापी होतात असे नाही; व्रताबाहेरचे पुरुषही स्त्रियांमध्ये आसक्त झाले तर अधःपाताला जातात.
Verse 6
संसारभ्रमणं नारी प्रथमेपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणा व्याजन्यायेनैव प्रदर्शयेत्
पहिल्याच भेटीत नारी संसारभ्रमणाचे चक्र प्रवृत्त करू शकते; जसे प्रदक्षिणेच्या बहाण्याने अग्नीभोवती फिरवले जाते.
Verse 7
तस्मात्स्त्रीभिः समं प्राज्ञः संभाषामपि वर्जयेत् । आस्तां तावत्समासंगं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः
म्हणून जो स्वतःचे श्रेय इच्छितो, त्या प्राज्ञाने स्त्रियांशी बोलणेही टाळावे; मग निकटचा संग तर दूरच राहो.
Verse 8
अंगार सदृशा नारी घृतकुंभसमः पुमान् । अस्पर्शाद्दृढतामेति तत्संपर्काद्विलीयते
नारी जणू जळता अंगार, आणि पुरुष जणू तुपाचा कुंभ। अस्पर्शाने तो दृढ राहतो; स्पर्शाने मात्र वितळून जातो।
Verse 9
स्त्रियो मूलमनर्थानां सर्वेषां प्राणिनां भुवि । तस्मात्त्याज्या सुदूरेण ताः स्वर्गस्य निरोधकाः
पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांच्या अनर्थांचे मूळ स्त्रिया असे म्हटले आहे; म्हणून त्यांना फार दूर ठेवावे, कारण त्या स्वर्गमार्गास अडथळा ठरतात.
Verse 10
कुलीना वित्तवत्यश्च नाथवत्योऽपि योषितः । एकस्मिन्नंतरे रागं कुर्वंत्येताः सुचञ्चलाः
कुलीन, धनवती आणि पतीच्या आश्रयातील स्त्रियाही—अतिशय चंचल—क्षणातच दुसरीकडे राग-अनुराग धरतात.
Verse 12
न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्धि पापाय विद्यते भुवि । यासां संगसमासाद्य संसारे भ्रमते जनः । नीचोऽपि कुरुते सेवां यस्तासां विजनेष्वथ । विरूपं वापि नीचं वा तं सेवन्ते हि ताः स्त्रियः
पृथ्वीवर स्त्रियांच्या (संग) पेक्षा पापास कारणीभूत असे दुसरे काही नाही असे सांगितले आहे; त्यांच्या संगाने मनुष्य संसारात भटकतो. जो नीच पुरुष एकांतस्थानी त्यांची सेवा करतो, त्या स्त्रिया—तो कुरूप असो वा अधम—त्याच्याशीही संग करतात.
Verse 13
अनर्थत्वान्मनुष्याणां भयात्परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु
पुरुषांना होणाऱ्या अनर्थामुळे आणि परिजनांच्या भयामुळे, मर्यादाहीन स्त्रियाही पतीजवळ मर्यादेत राहतात.
Verse 14
सूत उवाच । एवं संभर्त्सिता तेन मेनका कोपसंयुता । शशाप तं मुनिश्रेष्ठं स्फुरमाणोष्ठसंपुटा
सूत म्हणाले—त्याने असे धिक्कारल्यावर क्रोधाने भरलेली मेनका, थरथरत्या ओठांनी, त्या मुनिश्रेष्ठाला शाप देऊ लागली।
Verse 15
यस्मात्त्वया परित्यक्ता सकामाहं सुदुर्मते । त्यजता कामजं धर्मं तस्माच्छापं गृहाण मे
अरे दुष्टबुद्धे! मी अजूनही कामयुक्त असताना तू मला टाकून दिलेस आणि कामज धर्मही सोडून दिलास; म्हणून माझा शाप स्वीकार।
Verse 16
अद्यैव भव दुबुर्द्धे वलीपलितसंयुतः । जराजर्ज्जरितांगश्च तुच्छदृष्टिर्विरंगितः
अरे दुबुद्धे! आजच तू सुरकुत्या व पांढऱ्या केसांनी युक्त हो; वार्धक्याने अंग जर्जर होवो, दृष्टी क्षीण होवो आणि वर्ण फिका पडो।
Verse 17
सूत उवाच । उक्तमात्रे तु वचने तत्क्षणान्मुनिसत्तमः । बभूव तादृशः सद्यस्तया यादृक्प्रकीर्तितः
सूत म्हणाले—ते वचन उच्चारताच त्या क्षणीच तो मुनिसत्तम, तिने जसा सांगितला तसाच त्वरित झाला।
Verse 18
ततः कोपपरीतात्मा सोऽपि तां शप्तुमुद्यतः । कमण्डलोर्जलं गृह्य संतापाद्रक्तलोचनः
मग क्रोधाने व्यापलेला तोही तिला शाप देण्यास उद्यत झाला; कमंडलूतील जल घेऊन, संतापाने त्याचे डोळे लाल झाले।
Verse 19
निर्दोषोऽपि त्वया यस्माच्छप्तोऽहं गणिकाधमे । तस्माद्भव त्वमप्याशु जराजर्जरितांगिका
हे गणिकाधमे! मी निर्दोष असूनही तुझ्या शापाने शप्त झालो; म्हणून तूही लवकरच जरेने जर्जर झालेल्या देहाची हो.
Verse 20
सापि तद्वचनात्सद्यस्तादृग्रूपा व्यजायत । यादृशोऽसौ मुनिश्रेष्ठो वलीपलितगात्रभृत्
त्याच्या वचनानेच ती तत्क्षणी तशीच रूपवती झाली—जसा तो मुनिश्रेष्ठ, ज्याच्या देहावर सुरकुत्या व पांढरे केस होते.
Verse 21
अथ तादृक्स्वरूपेण स्नाता तत्र जला शये । भूयोऽपि तादृशी जाता यादृशी संस्थिता पुरा
मग त्या बदललेल्या रूपानेच तिने तेथे सरोवरात स्नान केले; आणि ती पुन्हा पूर्वी जशी होती तशीच झाली.
Verse 22
तद्दृष्ट्वा परमाश्चर्यमतीव त्वरयान्वितः । सोऽपि तत्राकरोत्स्नानं संजातश्च यथा पुरा
ते परम आश्चर्य पाहून तोही अतिशय घाईने तेथे स्नान करू लागला; आणि तोही पूर्वीप्रमाणेच झाला.
Verse 23
ततस्तौ तीर्थमाहात्म्याद्रूपौदार्यगुणान्वितौ । मिथ आमंत्र्य संहृष्टौ गतौ देशं यथेप्सितम्
नंतर त्या तीर्थाच्या माहात्म्याने ते दोघेही रूप, औदार्य व सद्गुणांनी युक्त झाले; आणि परस्पर निरोप घेऊन आनंदाने इच्छित देशास गेले.
Verse 24
एवं तीर्थस्य माहात्म्यं विज्ञाय भगवानृषिः । लिंगं संस्थापयामास देवदेवस्य शूलिनः
अशा रीतीने तीर्थाचे माहात्म्य जाणून त्या भगवंत ऋषींनी देवाधिदेव शूलिन (शिव) यांचे लिंग प्रतिष्ठापिले।
Verse 25
तपश्चकार सुमहत्तस्मिंस्तीर्थवरे तदा । कुशस्तम्बेन कृतवांस्तत्सरो विपुलं विभुः
तेव्हा त्या श्रेष्ठ तीर्थात त्यांनी अतिशय महान तप केले; आणि त्या समर्थ विभूतीने कुशस्तंबाच्या साहाय्याने तेथे विशाल सरोवर निर्माण केले।
Verse 26
तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पूजयेल्लिंगमुत्तमम् । विश्वामित्रेश्वरं ख्यातं स गच्छेच्छिवमंदिरम्
जो मनुष्य तेथे स्नान करून ‘विश्वामित्रेश्वर’ म्हणून ख्यात असलेल्या त्या उत्तम लिंगाची पूजा करतो, तो शिवमंदिर (शिवधाम) प्राप्त करतो।
Verse 27
अद्यापि दृश्यते तत्र गंगोदकसमं जलम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामप्रदायकम्
आजही तेथे गंगाजलासमान जल दिसते—ते पुण्यकारक, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्व शुभ कामना पूर्ण करणारे आहे।
Verse 28
यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धापूतेन चेतसा । स देवलोकमासाद्य पितृभिः सह मोदते
जो श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने तेथे स्नान करतो, तो देवलोकास जाऊन पितरांसह आनंदित होतो।
Verse 29
ततःप्रभृति तत्तीर्थं ख्यातिं प्राप्तं महीतले । पाताले स्वर्गलोके च रूपौदार्यप्रदं नृणाम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले; पाताळात व स्वर्गलोकीही, जे मनुष्यांना रूप व औदार्य प्रदान करते.
Verse 30
एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रेश माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्
हे द्विजोत्तमांनो, तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले—हे विश्वामित्रेशाचे माहात्म्य सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
Verse 44
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखंडे श्रीहाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, श्रीहाटकेवर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘विश्वामित्रकुंडोत्पत्ती व विश्वामित्रेश्वर-माहात्म्यवर्णन’ नामक चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.