Adhyaya 246

Verse 1

गालव उवाच । शक्रादयस्तु देवेशा दुःखसंतप्तमानसाः । ईश्वरादर्शनभ्रांतमनः कर्मेंद्रिया रतिम्

गालव म्हणाला—शक्रादि देवेशांचे मन दुःखाने दग्ध झाले होते; ईश्वरदर्शनाच्या अभावाने त्यांचे चित्त भ्रमित झाले, म्हणून कर्मेंद्रियांच्या विषयव्यवहारात त्यांना रती उरली नाही।

Verse 2

न प्रापुर्लोकनाथं ते कृत्वा यः प्रतिमाकृतिम् । तपसाराधयामासुः सर्वभूतहृदिस्थितम्

केवळ प्रतिमारूप घडवून त्यांनी लोकनाथाला प्राप्त केले नाही; उलट तपस्येने त्यांनी सर्वभूतांच्या हृदयात स्थित असलेल्या त्याच परमेश्वराची आराधना केली।

Verse 3

कपर्दशिरसं देवं शूलहस्तं पिनाकिनम् । कपालखट्वांगधरं दशहस्तं किरीटिनम्

त्या देवाचे ध्यान करावे—जटाधारी, शूलहस्त, पिनाकधनु धारण करणारा, कपाल व खट्वांग धारण करणारा, दहाभुज आणि किरीटधारी।

Verse 4

उमासहितमीशानं पंचवक्त्रं महाभुजम् । कर्पूरगौरदेहाभं सितभूतिविभूषितम्

उमेसहित ईशानाचे ध्यान करावे—पंचवक्त्र, महाबाहु, कर्पूरासारखा गौर देह असलेला, आणि शुभ्र भस्माने विभूषित।

Verse 5

नागयज्ञोपवीतेन गजचर्मसमन्वितम् । कृष्णसारत्वचा चापि कृतप्रावरणं विभुम्

त्या विभूचे ध्यान करावे—नागयज्ञोपवीत धारण करणारा, गजचर्म परिधान केलेला, आणि कृष्णसारमृगाच्या त्वचेचेही आवरण घेतलेला।

Verse 6

कृतध्यानाः सुरास्तत्र वृक्षाधारे समाश्रिताः । व्रतचर्यां समाश्रित्य प्रचक्रुस्तप उत्तमम्

तेथे देवगण ध्यानस्थ होऊन वृक्षाच्या मुळाशी आश्रयास गेले. व्रतचर्येचा आधार घेऊन त्यांनी परम तपाचे अनुष्ठान केले.

Verse 7

षडक्षरेण मंत्रेण शैवेन विहिताः सुराः । शूद्र उवाच । व्रतचर्या त्वया या सा प्रोक्ता संजा यते कथम्

शैव षडक्षर मंत्राने देवगणांना विधिपूर्वक उपदेश झाला. शूद्र म्हणाला—“आपण सांगितलेली ही व्रतचर्या योग्य रीतीने कशी आरंभ होते?”

Verse 8

ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि न तृप्येते वचोऽमृतैः

हे ब्रह्मन्! विस्ताराने सांगा; या अमृततुल्य वचनांनीही तृप्ती होत नाही.

Verse 9

गालव उवाच । जपन्भस्म च खट्वांगं कपालं स्फाटिकं तथा । रुंडमालां पंचवक्त्रमर्द्धचंद्रं च मूर्द्धनि

गालव म्हणाले—“(व्रतीने) जप, भस्म, खट्वांग, स्फटिकासारखे कपाल (पात्र), रुंडमाळ, पंचवक्त्र-स्वरूप आणि मस्तकी अर्धचंद्र धारण करावा.”

Verse 10

चित्रकृत्तिपरीधानं कौपीनकुण्डलद्वयम् । घंटायुग्मं त्रिशूलं च सूत्रं चर्यास्वरूपकम्

विविध चर्मवस्त्र परिधान करावे, कौपीन व दोन्ही कानांत कुंडले धारण करावीत; दोन घंटा व त्रिशूल धारण करावा—हेच चर्येचे बाह्य स्वरूप व आचरणसूत्र आहे.

Verse 11

अमीभिर्लक्षणैर्लक्ष्यं मयोक्तं तव शूद्रज । अनेन विधिना सर्वे देवा वह्निपुरोगमाः

हे शूद्रज! या लक्षणांनी व्रताचे यथार्थ चिन्ह मी तुला सांगितले. याच विधीने अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून सर्व देवांनीही आचरण केले.

Verse 12

सर्व आराधयामासुः सर्वोपायैर्वरप्रदम् । चातुर्मास्ये च संपूर्णे सपूर्णे कार्तिकेऽमले

सर्वांनी सर्व उपायांनी वर देणाऱ्या प्रभूची आराधना केली. आणि चातुर्मास्य व्रत पूर्ण झाले—निर्मळ कार्तिक मासही परिपूर्ण झाला—तेव्हा त्यांचे अनुष्ठान सिद्ध झाले.

Verse 13

चीर्णव्रतान्सुरान्दृष्ट्वा विशुद्धांश्च महेश्वरः । मतिं तेषां ददौ तुष्टो जीवात्मा सर्वभूतदृक्

व्रते आचरून शुद्ध झालेले देव पाहून महेश्वर प्रसन्न झाले. सर्वभूतदर्शी अंतःस्थ जीवात्मा म्हणून त्यांनी त्यांना सम्यक् बुद्धी प्रदान केली.

Verse 14

शतरुद्रीयजाप्येन विधानसहितेन च । ध्यानेन दीपदानेन चातुर्मास्ये तुतोष सः

विधानासहित शतरुद्रीय जप, ध्यान आणि दीपदान—यांनी चातुर्मास्य काळात ते (शिव) संतुष्ट झाले.

Verse 15

पूजनैः षोडशविधैर्यथा विष्णोस्तथा हरे । कुर्वाणान्भक्तिभावेन ज्ञात्वा देवान्समागतान्

देव एकत्र आले आहेत हे जाणून त्यांनी भक्तिभावाने षोडशोपचार पूजन केले—जसे विष्णूचे तसेच हरे (शिव) चेही.

Verse 16

प्रहृष्टो भगवान्रुद्रो ददौ तेषां शुभा मतिम् । ततः संमंत्र्य ते देवा वह्निं स्तुत्वा यथार्थतः

प्रहृष्ट झालेल्या भगवान् रुद्रांनी त्यांना शुभ संकल्प दिला। मग देवांनी परस्पर संमंत्र करून, यथाविधी व सत्यभावाने अग्नीची स्तुती केली।

Verse 17

प्रसन्नवदनं चक्रुः कार्यसाधनतत्परम् । कर्मसाक्षी महातेजाः कृत्वा पारावतं वपु

त्यांनी त्याला प्रसन्नमुख व कार्यसाधनात तत्पर केले। मग कर्मसाक्षी महातेजस्वी अग्नीने पारावताचे (कबुतराचे) रूप धारण केले।

Verse 18

प्रविवेश ततो मध्ये द्रष्टुं देवं महेश्वरम् । चकार गतिविक्षेपं गुंठनैरवगुंठनैः

मग तो मध्ये प्रविष्ट झाला, देव महेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी। आणि आच्छादन व प्रतिआच्छादनांनी गतीत कपटयुक्त विचलन निर्माण केले।

Verse 19

लुंठनैः सर्पणैश्चैव चारुरूपोऽद्भुतां गतिम् । तं दृष्ट्वा भगवांस्तत्र कारणं समबुद्ध्यत

लोटणे व सरकणे अशा हालचालींनी त्या चारुरूपाने अद्भुत गती दाखविली। त्याला तेथे पाहून भगवानांनी त्यामागचे कारण नीट ओळखले।

Verse 20

ऊर्ध्वरेतास्ततस्तस्मिन्ससर्जादौ दधार तत् । वीर्यं वह्निमुखे चैव सोत्पपात गृहाद्बहिः

मग ऊर्ध्वरेता प्रभूंनी ते उत्सर्जित केले; आरंभी ते धारणही केले. ते वीर्य अग्नीच्या मुखात स्थापित झाले आणि तो गृहातून बाहेर उडी मारून निघाला।

Verse 21

गते तस्मिन्पतंगेऽथ पार्वती विफलश्रमा । संक्रुद्धा सर्वदेवानां सा शशाप महेश्वरी

तो पंखधारी निघून गेल्यावर पार्वतीचा परिश्रम निष्फळ झाला; क्रोधाने भरून महेश्वरीने सर्व देवांना शाप दिला.

Verse 22

यस्मान्ममेच्छा विहता भवद्भिर्दुष्टबुद्धिभिः । तस्मात्पाषाणतामाशु व्रजंतु त्रिदिवौकसः

दुष्टबुद्धी तुम्ही माझी इच्छा विफल केली; म्हणून हे त्रिदिववासी देवांनो, त्वरित पाषाणरूपाला जा.

Verse 23

निरपत्या निर्दयाश्च सर्वे देवा भविष्यथ । ततः प्रसादयामासुः प्रणताः शापयंत्रिताः

हे देवांनो, तुम्ही सर्वे अपत्यहीन व निर्दय व्हाल. मग शापाने बांधलेले ते नम्र होऊन देवीचा प्रसाद मागू लागले.

Verse 24

महद्दुःखं संप्रविष्टाः पुनः पुनरथाब्रुवन्

महान दुःखाने व्याकुळ होऊन ते पुन्हा पुन्हा असे बोलू लागले.

Verse 25

। । देवा ऊचुः । त्वं माता सर्वदेवानां सर्वसाक्षी सनातनी । उत्पत्तिस्थितिसंहारकारणं जगतां सदा

देव म्हणाले—हे देवी, तू सर्व देवांची माता, सर्वसाक्षी सनातनी आहेस; तूच सदैव जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती व संहाराचे कारण आहेस.

Verse 26

भूतप्रकृतिरूपा त्वं महाभूतसमाश्रिता । अपर्णा तपसां धात्री भूतधात्री वसुन्धरा

तू सर्व भूतांची प्रकृतिरूपा आहेस, महाभूतांमध्ये प्रतिष्ठित आहेस। तू अपर्णा—तपस्येची धात्री, जीवांची धात्री, स्वयं वसुंधरा (पृथ्वी) आहेस।

Verse 27

मंत्राराध्या मन्त्रबीजं विश्वबीजलयस्थितिः । यज्ञादिफलदात्री च स्वाहारूपेण सर्वदा

तू मंत्रांनी आराध्य आहेस; तूच मंत्रबीज आहेस। तू विश्वबीज—स्थिती व लय यांचा आधार आहेस। तू यज्ञादी कर्मांचे फल देणारी, सदा स्वाहा-रूपाने स्थित आहेस।

Verse 29

दोषत्रयसमाक्रान्त जननैः श्रेयसप्रदा । महालक्ष्मीर्महाकालीमहादेवी महेश्वरी

त्रिदोषांनी ग्रस्त देहधारी जनांना तू श्रेय व कल्याण देतेस। तू महालक्ष्मी, महाकाली, महादेवी—महेश्वरी, परम अधीश्वरी आहेस।

Verse 30

विश्वेश्वरी महामाया मायाबीजवरप्रदा । वररूपा वरेण्या त्वं वरदात्री वरासुता

तू विश्वेश्वरी, महामाया, मायाबीजाने वर देणारी आहेस। तू वररूपा, वरेण्या (वरणीय) आहेस; तू वरदात्री, श्रेष्ठ सुता आहेस।

Verse 31

बिल्वपत्रैः शुभैर्ये त्वां पूजयन्ति नराः सदा । तेषां राज्यप्रदात्री च कामदा सिद्धिदा सदा

जे नर सदा शुभ बिल्वपत्रांनी तुझी पूजा करतात, त्यांना तू राज्य-ऐश्वर्य प्रदान करतेस; तू त्यांच्या इच्छा पूर्ण करतेस आणि सदा सिद्धी देतेस।

Verse 32

चातुर्मास्येऽर्चिता यैस्त्वं बिल्वपत्रैर्विशेषतः । तेषां वांछितसिद्ध्यर्थं जाता कामदुघा स्वयम्

चातुर्मासात जे भक्त विशेषतः बिल्वपत्रांनी तुझी अर्चना करतात, त्यांच्या वांछित सिद्धीसाठी तू स्वतः कामधेनूसारखी प्रकट होऊन फल देतेस।

Verse 33

येऽर्चयंति सदा लोके महेश्वरसमन्विताम् । बिल्वपत्रैर्महाभक्त्या न तेषां दुःखदुष्कृती

जे या लोकी महेश्वरसमन्विता देवीची सदा महाभक्तीने बिल्वपत्रांनी पूजा करतात, त्यांच्या ठायी दुःख व दुष्कृत्य टिकत नाही।

Verse 34

चातुर्मास्ये विशेषेण तव पूजा महाफला । अद्यप्रभृति यैर्लोकैर्बिल्वपत्रैस्तु पूजिता

चातुर्मासात विशेषतः तुझी पूजा महाफळ देणारी आहे; आजपासून जे लोक बिल्वपत्रांनी तुझी आराधना करतील, त्यांचे पुण्य वाढत जाईल।

Verse 35

विधास्यसि महेशानि तेषां ज्ञानमनुत्तमम् । चातुर्मास्येऽधिकफलं बिल्वपत्रं वरानने

हे महेशानी! तू त्यांना अनुपम ज्ञान प्रदान करशील. हे वरानने! चातुर्मासात बिल्वपत्राचे फळ अधिक होते.

Verse 36

उमामहेश्वरप्रीत्यै दत्तं विधिवदक्षयम् । यथा श्रीस्तुलसीवृक्षे तथा बिल्वे च पार्वती

उमा-महेश्वरांच्या प्रीत्यर्थ विधिपूर्वक जे अर्पण केले जाते ते अक्षय होते. जशी तुलसीवृक्षात श्रीचे वास आहे, तसाच बिल्ववृक्षात पार्वतीचा निवास आहे.

Verse 37

त्वं मूर्त्या दृश्यसे विश्वं सकलाभीष्टदायिनी । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितौ द्वौ महाफलौ

तू मूर्तिमती होऊन विश्वरूपानेच दिसतेस, सर्व अभिष्ट देणारी आहेस। विशेषतः चातुर्मास्यात या दोघांची सेवा केल्यास महान फल प्राप्त होते.

Verse 246

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा–नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्य व पैजवनोपाख्यानात ‘पार्वती, इंद्र इत्यादींना शापप्रदानाचा वृत्तान्त’ नावाचा १४६वा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 298

मन्त्रयन्त्रसमोपेता ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । नित्यरूपा महारूपा सर्वरूपा निरञ्जना

ती मंत्र-यंत्रांनी युक्त असून ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादींमध्ये प्रतिष्ठित आहे. ती नित्यरूपा, महारूपा, सर्वरूपा व निरंजना (निर्मळ) आहे.