Adhyaya 269

Verse 1

सूत उवाच । कपालेशस्य माहात्म्यं श्रूयतामधुना द्विजाः । चतुर्थस्य महाभागास्तत्र क्षेत्रे स्थितस्य च

सूत म्हणाले—हे द्विजहो! आता कपालेशाचे माहात्म्य ऐका; त्या पवित्र क्षेत्रात प्रतिष्ठित चतुर्थ महाभाग देवाचे।

Verse 2

श्रुतमात्रेण येनात्र नरः पापात्प्रमुच्यते

ज्याचे येथे केवळ श्रवणमात्राने मनुष्य पापातून मुक्त होतो।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । त्रयाणां चैव लिंगानां पूर्वोक्तानां महामते । श्रुतास्माभिः समुत्पत्तिःकपालेश्वरवर्जिता । केनायं स्थापितो देवः कपालेश्वरसंज्ञितः

ऋषी म्हणाले—हे महामते! पूर्वोक्त तीन लिंगांची उत्पत्ती आम्ही ऐकली; परंतु कपालेश्वराची नाही. कपालेश्वरसंज्ञित हा देव कोणी स्थापित केला?

Verse 4

तस्मिन्दृष्टे फलं किं स्यात्पूजिते च वदस्व नः

त्या देवाचे केवळ दर्शन केल्याने कोणते फळ मिळते, आणि पूजन केल्याने कोणते फळ मिळते—आम्हाला सांगा।

Verse 5

सूत उवाच । इंद्रेण स्थापितः पूर्वमेष देवो द्विजोत्तमाः । कपालेश्वसंज्ञस्तु ब्रह्महत्या विमुक्तये

सूत म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो! हा देव पूर्वी इंद्राने स्थापित केला. हा ‘कपालेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून ब्रह्महत्यापापातून मुक्तीसाठी पूज्य आहे.

Verse 7

तत्प्रभावत्सुरश्रेष्ठ स्तया मुक्ते द्विजोत्तमाः । पापं पूरुषदानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । अन्योऽपि यो नरस्तं च पूजयित्वा प्रभक्तितः । प्रयच्छेद्ब्राह्मणेन्द्राय शुद्धये पापपूरुषम् । स मुच्येत्पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

हे द्विजोत्तमांनो! त्या (कपालेश्वराच्या) प्रभावाने देवश्रेष्ठ इंद्र त्या ब्रह्महत्या-रूपिणीपासून मुक्त झाला. ‘पुरुषदानाने पाप नष्ट होते’—ही वैदिक श्रुती आहे. जो अन्य मनुष्यही परम भक्तीने त्याची पूजा करून, शुद्धीसाठी ब्राह्मणश्रेष्ठाला ‘पापपुरुष’ दान देईल, तो ब्रह्महत्येतून उत्पन्न त्या घोर पातकातून मुक्त होतो.

Verse 8

दक्षिणामूर्तिमासाद्य प्रोवाचेदं बृहस्पतिः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गत्वा तं वीक्ष्य शंकरम्

दक्षिणामूर्तीपाशी जाऊन बृहस्पतीने असे सांगितले—“हाटकेश्वराच्या क्षेत्रात जा; तेथे जाऊन त्या शंकराचे दर्शन घे.”

Verse 9

यो ददाति शरीरं च कृत्वा हेममयं ततः । मुच्यते नात्र संदेहः पातकैः पूर्वसंयुतैः

जो विधिपूर्वक सुवर्णमय शरीररूपाचे दान करतो, तो पूर्वसंचित पातकांपासून—यात संशय नाही—मुक्त होतो।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता सुरेन्द्रस्य हि सूतज । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा, सुरेंद्र इंद्रावर ब्रह्महत्या कशी आली? हे सर्व आम्हांस सांग; आम्हांला मोठे कुतूहल आहे।

Verse 11

कपालेश्वरसंज्ञस्तु कथं देवोऽत्र संस्थितः । ब्रह्महत्या कथं नष्टा तत्प्रभावाद्दिवस्पतेः

कपालेश्वर या संज्ञेने हा देव येथे कसा प्रतिष्ठित झाला? आणि त्याच्या प्रभावाने देवराज इंद्राची ब्रह्महत्या कशी नष्ट झाली?

Verse 12

स पापपूरुषो देयो विधिना केन सूतज । कैर्मंत्रैः स हि देयः कैश्चैव ह्युपस्करैः

हे सूतपुत्रा, त्या ‘पापपुरुषा’चे दान कोणत्या विधीने करावे? कोणत्या मंत्रांनी ते द्यावे, आणि कोणकोणत्या उपस्कर व सामग्रीने?

Verse 13

दर्शनात्पूजनाच्चापि किं फलं जायते नृणाम् । अदत्त्वा स्वशरीरं वा पूजया केवलं वद

मनुष्यांना केवळ दर्शनाने व पूजनाने कोणते फळ मिळते? आणि जर कोणी स्वतःच्या शरीराचे (प्रतीकात्मक) दान न करील, तर फक्त पूजेमुळे काय प्राप्त होते—ते सांग।

Verse 14

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यां श्रुत्वापि महाभागा नरः पापात्प्रमुच्यते

सूत म्हणाले—मी तुम्हांला ही प्राचीन कथा सांगीन; हे महाभागांनो, ती केवळ ऐकली तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 15

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि विहितैरन्यजन्मजैः । दृष्टमात्रेण येनात्र पातकात्तद्दिनोद्भवात् । मुच्यते नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून—पूर्वजन्मीच्या कर्मांनी साचलेल्या पापांनी भारलेला असला तरी—येथील या तीर्थाचे केवळ दर्शन घेतल्याने त्या दिवशी उद्भवणाऱ्या पातकातून मुक्त होतो. यात संशय नाही; हे सत्य मी सांगितले आहे.

Verse 16

पुरा त्वष्टुः सुतो जज्ञे वृत्रो हि द्विजसत्तमाः । पुलोमदुहितुः पार्श्वाद्विभावर्याः सुवीर्यवान्

प्राचीन काळी, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्वष्ट्याचा पुत्र वृत्र जन्मला—पुलोमाची कन्या विभावरीच्या गर्भ-पार्श्वातून—अतिशय पराक्रमी.

Verse 17

स बाल एव धर्मात्मा आसीत्सर्वजनप्रियः । दानवं भावमुत्सृज्य द्विजभक्तिपरायणः

तो बालपणीच धर्मात्मा व सर्वजनप्रिय होता; दानवी भाव टाकून तो द्विजभक्तीत पूर्णतः परायण झाला.

Verse 18

स गत्वा पुष्करारण्यं परमेण समाधिना । तोषयामास देवेशं पद्मजं तपसि स्थितः

तो पुष्करारण्यात गेला आणि परम समाधीने तपात स्थित होऊन पद्मज देवेश ब्रह्मदेवाला संतुष्ट करू लागला.

Verse 19

तस्य तुष्टः स्वयं ब्रह्मा दृष्टिगोचरमागतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति किं ते कृत्यं करोम्यहम्

त्याच्यावर संतुष्ट होऊन स्वयं ब्रह्मा दृष्टीस पडले आणि म्हणाले—“मी वरदाता आहे; सांग, तुझे कोणते कार्य मी करून देऊ?”

Verse 20

वृत्र उवाच । यदि तुष्टोसि मे देव ब्राह्मणत्वं प्रयच्छ मे । ब्राह्मणत्वं समासाद्य साधयामि परं पदम्

वृत्र म्हणाला—“हे देव, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर मला ब्राह्मणत्व द्या. ब्राह्मणत्व प्राप्त करून मी परम पद साधीन.”

Verse 21

तेन किंचिदसाध्यं न ब्राह्मण्येन भवेन्मम । ब्राह्मणेन समं चान्यन्न किंचित्प्रतिभाति मे

त्या ब्राह्मणत्वामुळे माझ्यासाठी काहीही असाध्य राहणार नाही; आणि ब्राह्मणासमान दुसरे काही मला दिसत नाही.

Verse 22

परमं दैवतं किंचिन्न विप्राद्विद्यते परम् । तस्मान्मे हृत्स्थितं नान्यदपि राज्यं त्रिविष्टपे

विप्रापेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही परम दैवत ज्ञात नाही. म्हणून माझ्या हृदयात दुसरे काहीही नाही—त्रिविष्टपातील राज्यसुद्धा नाही.

Verse 23

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टस्तस्य पितामहः । ब्राह्मणत्वं स्वयं दत्त्वा ततः प्रोवाच सादरम्

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून त्याचा पितामह ब्रह्मा संतुष्ट झाला; स्वतः ब्राह्मणत्व देऊन मग आदराने त्याला म्हणाला.

Verse 24

मया त्वं विहितो विप्र पुत्र प्रकुरु वांछितम् । प्रसादयस्व सततं ब्राह्मणान्ब्रह्मवित्तमान्

हे पुत्रा! मी तुला विधिपूर्वक ब्राह्मणत्वात प्रतिष्ठित केले आहे. आता तुझे अभिष्ट साध्य कर आणि ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मणांना सदैव प्रसन्न ठेव.

Verse 25

ब्राह्मणैः सुप्रसन्नैश्च प्रीयंते सर्वदेवताः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीया द्विजोत्तमाः

ब्राह्मण अत्यंत प्रसन्न झाले की सर्व देवता प्रसन्न होतात. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी श्रेष्ठ द्विजांचे पूजन व सत्कार करावा.

Verse 26

सूत उवाच । एवमुक्तस्तदा तेन वृत्रोऽभूद्ब्राह्मणस्ततः । ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतो ब्रह्मचर्यपरायणः

सूत म्हणाले—त्याने असे सांगितल्यावर त्या वेळी वृत्र ब्राह्मण झाला. तो ब्राह्मणतेजाने युक्त व ब्रह्मचर्यव्रतात परायण होता.

Verse 27

तस्मिंस्तपसि संस्थे तु हता इंद्रेण दानवाः । वंशोच्छेदे समापन्ने दानवानां महात्मनाम्

तो त्या तपश्चर्येत स्थित असताना इंद्राने दानवांचा संहार केला. महात्मा दानवांचा वंश नष्ट होण्याच्या टोकास पोहोचला.

Verse 28

ततस्ते दानवाः सर्वे पराभूताः सुरैस्ततः । स्वं स्थानं संपरित्यज्य दुःखशोकसमन्विताः

मग ते सर्व दानव देवांकडून पराभूत होऊन आपले स्थान सोडून दुःख व शोकाने व्याकुळ झाले.

Verse 29

तन्मातरं पुरस्कृत्वा तत्सकाशमुपागताः । स च तां मातरं दृष्ट्वा वृतां तैश्च समन्वितः

ते मातेला पुढे करून त्याच्या सन्निधी आले. तोही त्यांच्या वेढ्यात असलेल्या त्या मातेला पाहून त्यांच्या आगमनाकडे लक्ष देऊ लागला.

Verse 30

दानवैश्च पराभूतैस्तथाभूतां च मातरम् । किमागमनकृत्यं च दुःखितानां ममांतिके

दानव पराभूत झालेले आणि माता अशी अवस्थेत पाहून तो म्हणाला— ‘दुःखी होऊन तुम्ही माझ्याकडे का आला आहात? येण्याचे प्रयोजन काय?’

Verse 31

दानवा ऊचुः । वयं देवैः पराभूता भवंतं शरणागताः । क्व यामोऽन्यत्र चाऽस्माकं त्वां विना नास्ति संश्रयः

दानव म्हणाले— ‘देवांनी आम्हाला पराभूत केले; म्हणून आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत. आम्ही दुसरीकडे कुठे जाऊ? तुमच्यावाचून आम्हाला आधार नाही।’

Verse 32

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः प्रोवाच सादरम् । देवानहं हनिष्यामि गम्यतां तत्र मा चिरम्

त्यांचे वचन ऐकून वृत्र आदराने म्हणाला— ‘मी देवांचा संहार करीन. तुम्ही तिकडे जा; विलंब करू नका।’

Verse 33

तवागमनकृत्यं च मातः कथय सांप्रतम्

आता, माते, सांगा—तुमच्या येथे येण्याचे प्रयोजन काय आहे?

Verse 34

मातोवाच । तथा कुरु महाभाग शीघ्रं दारपरिग्रहम् । वंशवृद्धौ प्रमाणं चेद्वाक्यं तव ममोद्भवम्

माता म्हणाली—हे महाभाग, तसेच कर; शीघ्र दारपरिग्रह (विवाह) कर. वंशवृद्धीच जर प्रमाण असेल, तर माझ्या कुलात जन्मलेल्या संततीद्वारे तुझे हे वचन सिद्ध होवो.

Verse 35

एष एव परो धर्म एष एव परो नयः । पुत्रस्य जननीवाक्यं यत्करोति समाहितः

हाच परम धर्म, हाच श्रेष्ठ नय—की पुत्राने एकाग्र मनाने जननीचे वचन पाळावे.

Verse 36

तथा स्त्रीणां पतिं मुक्त्वा नान्यास्ति भुवि देवता । जनन्यां जीवमानायां तथैव च सुतस्य च

तसेच स्त्रियांसाठी पतीला सोडून पृथ्वीवर दुसरा देव नाही. आणि माता जिवंत असताना पुत्रासाठीही तशीच (माताच सर्वोच्च) आहे.

Verse 37

अतिक्रम्य च या नारी पतिं धर्मपरा भवेत् । तत्सर्वं विफलं तस्या जायते नात्र संशयः

जी स्त्री पतीचा अतिक्रम करून ‘धर्मपरायण’ होते, तिचे ते सर्व निष्फळ ठरते—यात संशय नाही.

Verse 38

पुत्रः स्वजननीवाक्यं योऽतिक्रम्य यथारुचि । करोति धर्मकृत्यानि तानि सर्वाणि तस्य च

जो पुत्र जननीचे वचन मोडून आपल्या इच्छेप्रमाणे धर्मकृत्ये करतो, त्याची ती सर्व कर्मेही (निष्फळ) ठरतात.

Verse 39

भवंति च तथा नूनं वृथा भस्महुतं यथा । अरण्ये रुदितानीव ऊषरे वापितानि च

ते निःसंशय निष्फळ होतात—जसे भस्मात घातलेली आहुती व्यर्थ, जसे अरण्यातील रडणे, आणि जसे ऊसर जमिनीत पेरलेले बीज।

Verse 40

यथैव बधिरस्याग्रे गीतं नृत्यमचक्षुषः । तद्वन्मातृमतादन्यकृतं पुत्रस्य धर्मजम्

जसे बहिऱ्यापुढे गीत आणि आंधळ्यासाठी नृत्य—तसेच आईच्या इच्छेविरुद्ध पुत्राने केलेले धर्मकर्मही निष्फळ ठरते।

Verse 41

सर्वं कर्म न संदेहस्तेनाहं त्वामुपागता । बंधूनां वचनात्पुत्र दुःखार्ता च विशेषतः

या विषयात संशय नाही; म्हणूनच मी तुझ्याकडे आले आहे. हे पुत्रा, बंधूंच्या सांगण्यावरून आणि विशेषतः दुःखाने व्याकुळ होऊन (मी मदत मागते)।

Verse 42

किं वा ते बहुनोक्तेन भूयो भूयश्च पुत्रक । आनृण्यं जायते यद्वत्पितॄणां तत्तथा शृणु

प्रिय पुत्रा, पुन्हा पुन्हा इतके बोलण्याची काय गरज? पितरांच्या ऋणातून जसा मुक्त होतो, तो उपाय ऐक।

Verse 43

तव वत्स प्रमाणं चेत्कुरुष्व च वचो मम । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः संचिंत्य चेतसि

वत्सा, मी तुला प्रमाण वाटत असेन तर माझे वचन पाळ. तिचे ते शब्द ऐकून वृत्राने मनात विचार केला।

Verse 44

श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण न मातुर्विद्यते परम् । स तथेति प्रतिज्ञाय आनिनाय परिग्रहम्

श्रुति‑स्मृतीने सांगितलेल्या मार्गाने आईपेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. तो “तसेच होवो” म्हणत प्रतिज्ञा करून आवश्यक दायित्व स्वीकारून परिग्रह केला.

Verse 45

त्वष्टा तस्मै ददौ प्रीतस्ततो रत्नान्यनेकशः । संख्याहीनानि तस्यैव कुप्याकुप्यमनंतकम्

मग प्रसन्न झालेल्या त्वष्ट्याने त्याला अनेक प्रकारची रत्ने दिली—संख्येच्या पलीकडची; तसेच मौल्यवान व साध्या वस्तूंचा अक्षय साठाही प्रदान केला.

Verse 46

हस्त्यश्वयानकोशाढ्यं सोऽभिषिक्तः पदे निजे । दानवानां महावीर्यो ब्राह्मण्येन समन्वितः

हत्ती, घोडे, वाहने व कोष यांमध्ये समृद्ध असा तो आपल्या निज पदावर अभिषिक्त झाला. दानवांमध्ये महावीर्यवान आणि ब्राह्मण्य‑तेजाने युक्त होता.

Verse 47

अभिषिक्तं तदा वृत्रं स्वराज्ये तेऽसुरादयः । श्रुत्वाभिषेकं संहृष्टास्तस्य वृत्रस्य बांधवाः

वृत्राचा त्याच्या स्वराज्यात अभिषेक झाल्यावर, असुर इत्यादी त्याचे बांधव ते वृत्त ऐकून अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 48

दानवाश्च समाजग्मुर्ये तत्रासन्पुरोगताः । पातालाद्गिरिदुर्गाच्च स्थलदुर्गेभ्य एव च । कृतवैराः समं देवैः कोपेन महता वृताः

आणि तेथील अग्रगण्य दानव सर्व एकत्र जमले—पाताळातून, गिरिदुर्गांतून आणि स्थलदुर्गांतूनही. देवांशी जुने वैर धरून ते महान क्रोधाने व्यापलेले होते.

Verse 49

ततः प्रोत्साहितः सर्वैर्दानवैः स महाबलः । प्रस्थितः शत्रुनाशाय महेन्द्रभवनं प्रति

त्यानंतर सर्व दानवांनी प्रोत्साहित केलेला तो महाबली शत्रुनाशासाठी महेंद्र (इंद्र) यांच्या भवनाकडे निघाला।

Verse 50

शक्रोऽपि वृत्रमाकर्ण्य समायांतं युयुत्सया । सन्मुखः प्रययौ हृष्टः सर्वदेवसमन्वितः

शक्र (इंद्र) यांनीही वृत्र युद्धासाठी येत आहे असे ऐकून, हर्षित होऊन सर्व देवांसह त्याच्या समोर जाण्यास निघाले।

Verse 51

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । मेरुपृष्ठे सुविस्तीर्णे नित्यमेव दिवानिशम्

त्यानंतर मेरूच्या विस्तीर्ण पृष्ठभागावर देव व दानव यांच्यात दिवस-रात्र अखंड युद्ध झाले।

Verse 52

नित्यं पराजयो जज्ञे देवानां दानवैः सह । तत्रोवाच गुरुः शक्र मा युद्धं कुरु देवप

दानवांशी संघर्षात देवांचा नेहमी पराभव होऊ लागला. तेव्हा गुरु शक्राला म्हणाले— “हे देवपते, हे युद्ध करू नकोस.”

Verse 53

वृत्रोऽयं दारुणो युद्धे बलद्वयसमन्वितः । चत्वारश्चाग्रतो वेदाः पृष्ठतः सशरं धनुः

“हा वृत्र युद्धात अत्यंत दारुण आहे, द्विविध बलाने युक्त आहे; त्याच्या पुढे चार वेद आहेत आणि मागे बाणांसह धनुष्य आहे.”

Verse 54

तेन जेयतमो दैत्यस्तवैव च महाहवे । तस्मात्संधानमेतेन त्वं कुरुष्व शचीपते

त्या कारणाने महायुद्धात हा दैत्य तुझ्यासाठी अत्यंत दुर्जेय झाला आहे. म्हणून, शचीपते, त्याच्याशी संधान/तडजोड कर।

Verse 55

ततो विश्वासमाया तं जहि वज्रेण दानवम् । षडुपायै रिपुर्वध्य इति शास्त्रनिदर्शनम्

म्हणून विश्वास संपादन करण्याच्या युक्तीने त्या दानवाला वज्राने ठार कर. शास्त्रदर्शन असे की शत्रू षडुपायांनी वध्य/वश करावा.

Verse 56

भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् । विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् । मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर

तो जेवत असो वा निजत असो, स्वतःच्या इच्छित कन्येचे दानही देओ, विप्रांना दान देऊन गोष्ट दृढ करो, आणि गुरूलाही शपथेने बांधो—हा मायेचा प्रपंच स्वीकारून, म्हणून तू असेच आचरण कर.

Verse 57

इन्द्र उवाच । यद्येवं च स्वयं गत्वा त्वं विश्वासे नियोजय । तव वाक्येन विश्वासं नूनं यास्यति दानवः

इंद्र म्हणाला—जर असेच असेल, तर तू स्वतः जाऊन त्याला विश्वासात घे. तुझ्या वचनाने तो दानव नक्कीच विश्वास ठेवेल.

Verse 58

सूत उवाच । शक्रस्य मतमाज्ञाय प्रतस्थे च बृहस्पतिः । यत्र वृत्रः स्थितो दैत्यो युद्धार्थं कृतनिश्चयः

सूत म्हणाला—शक्राचा अभिप्राय जाणून बृहस्पती निघाले, जिथे युद्धाचा निश्चय करून दैत्य वृत्र उभा होता.

Verse 59

वृत्रोऽपि तं समालोक्य स्वयं प्राप्तं बृहस्पतिम् । सदैव द्विजभक्तः स हृष्टात्मा समपद्यत । विशेषात्प्रणिपत्योच्चैर्वाक्यमेतदभाषत

वृत्राने स्वतः आलेल्या बृहस्पतींना पाहून अंतःकरणाने आनंद मानला; कारण तो सदैव द्विजभक्त होता. विशेष आदराने साष्टांग नमस्कार करून तो मोठ्याने हे वचन बोलला.

Verse 60

वृत्र उवाच । स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ किं करोमि प्रशाधि माम् । प्रिया मे ब्राह्मणा यस्मात्तस्मात्कीर्तय सांप्रतम्

वृत्र म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, आपले स्वागत आहे. मी काय करू? मला आज्ञा करा. ब्राह्मण मला प्रिय आहेत, म्हणून आत्ताच कर्तव्य काय ते सांगा.

Verse 61

बृहस्पतिरुवाच संदिग्धो विजयो युद्धे यस्माद्दैवेन सत्तम । तस्मात्कुरु महेंद्रेण व्यवस्थां वचनान्मम

बृहस्पती म्हणाले—हे सत्तम, युद्धातील विजय दैवाधीन असल्याने अनिश्चित आहे. म्हणून माझ्या वचनावरून महेंद्र (इंद्र) याच्याशी संधी कर.

Verse 62

त्वं भुंक्ष्व भूतलं कृत्स्नं शक्रश्चापि त्रिविष्टपम् । व्यवस्थयाऽनया नित्यं वर्तितव्यं परस्परम्

तू संपूर्ण भूतल भोग, आणि शक्र (इंद्र) त्रिविष्टप (स्वर्ग) भोगो. या व्यवस्थेनुसार तुम्हा दोघांनीही सदैव परस्परांशी तदनुरूप वागावे.

Verse 63

वृत्र उवाच । अहं तव वचो ब्रह्मन्करिष्यामि सदैव हि । संगमं कुरु शक्रेण सांप्रतं मम सद्द्विज

वृत्र म्हणाला—हे ब्रह्मन्, मी निश्चयाने सदैव तुमचे वचन पाळीन. हे सद्द्विज, आत्ताच माझी शक्र (इंद्र) याच्याशी भेट घडवून आणा.

Verse 64

सूत उवाच । अथ शक्रं समानीय बृहस्पतिरुदारधीः । वृत्रेण सह संधानं चक्रे चैव परस्परम्

सूत म्हणाले—मग उदारबुद्धी बृहस्पतीने शक्र (इंद्र) यास आणून वृत्रासह दोघांची परस्पर संधी घडवून आणली।

Verse 65

एकारिमित्रतां गत्वा तावुभौ दैत्यदेवपौ । प्रहृष्टौ गतवन्तौ तौ ततश्चैव निजं गृहम्

एकाच शत्रूविरुद्ध मैत्री स्वीकारून, दैत्य व देवांचे ते दोघेही नायक आनंदित होऊन निघाले आणि मग आपल्या-आपल्या घरी परतले।

Verse 66

अथ शक्रच्छलान्वेषी सदा वृत्रस्य वर्तते । न च्छिद्रं लभते क्वापि वीक्षमाणोपि यत्नतः

मग इंद्राच्या कपटाचा शोध घेणारा वृत्र सदैव सावध राहिला; प्रयत्नपूर्वक पाहूनही त्याला कुठेही काही छिद्र (दोष) मिळाले नाही।

Verse 67

कथंचिदपि सोऽभ्येति तत्सकाशं पुरंदरः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य तत्प्रतापेन दह्यते

तरीही कसेतरी पुरंदर (इंद्र) त्याच्या जवळ गेला; पण किंचित छिद्र मिळताच तो (वृत्राच्या) प्रतापाने दग्ध झाला।

Verse 68

इंद्र उवाच । न शक्नोमि च तं दैत्यं वीक्षितुं च कथंचन । तेजसा सर्वतो व्याप्तं तत्कथं सूदयाम्यहम्

इंद्र म्हणाला—मी त्या दैत्याकडे कसेही करून पाहू शकत नाही। तो तेजाने सर्वत्र व्यापलेला आहे; मग मी त्याचा वध कसा करू?

Verse 69

तस्मात्कंचिदुपायं मे तद्वधार्थं प्रकीर्तय । यथा शक्नोमि तत्सोढुं तेजस्तस्य दुरात्मनः

म्हणून त्याच्या वधासाठी काही उपाय मला सांगा, ज्यायोगे त्या दुरात्म्याच्या प्रचंड तेजाला मी सहन करू शकेन।

Verse 70

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिः । ततः प्रोवाच तं शक्रं विनयावनतं स्थितम्

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून बृहस्पतींनी दीर्घकाळ विचार केला; मग विनयाने नतमस्तक होऊन समोर उभ्या असलेल्या शक्राला (इंद्राला) ते म्हणाले।

Verse 71

बृहस्पतिरुवाच । तस्य ब्राह्म्यं स्थितं तेजः सम्यग्गात्रे पुरंदर । वीक्षितुं नैव शक्नोषि तेन त्वं त्रिदशाधिप

बृहस्पती म्हणाले—हे पुरंदर! त्याच्या देहात पूर्णपणे ब्राह्म तेज स्थित आहे; म्हणून हे त्रिदशाधिप, तू त्याला पाहूही शकत नाहीस।

Verse 72

तथा ते कीर्तयिष्यामि तस्योपायं वधोद्भवम् । वधयिष्यसि येनात्र तं त्वं दानवसत्तमम्

म्हणून मी तुला त्याच्या वधास कारणीभूत असा उपाय सांगतो; ज्यायोगे तू इथेच त्या दानवश्रेष्ठाचा वध करशील।

Verse 73

प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करारण्यमाश्रितः । दधीचिर्नाम विप्रर्षिः शतयोजनमुच्छ्रितः

प्राची सरस्वतीच्या तीरावर, पुष्कर अरण्यात आश्रय घेऊन, दधीचि नावाचे विप्रर्षी निवास करतात—जणू शंभर योजन उंच महात्मा।

Verse 74

तत्र नित्यं तपः कुर्वन्स्तौति नित्यं पितामहम् । स निर्विण्णो मुनिश्रेष्ठः प्राणानां धारणे हरे

तेथे तो नित्य तप करीत आणि दररोज पितामह ब्रह्म्याची स्तुती करीत असतो। प्राण धारण करण्यापुरतेच कंटाळून तो मुनिश्रेष्ठ वैराग्याला प्राप्त झाला आहे, हे हरी।

Verse 75

चिरंतनो मुनिः स स्याज्जरयातिसमावृतः । तं प्रार्थय द्रुतं गत्वा तस्यास्थीनि गुरूणि च

तो एक चिरंतन मुनि आहे, जरा-रूपी भाराने पूर्णपणे आच्छादित। तू त्वरेने जाऊन त्याची प्रार्थना कर आणि त्याची महान अस्थीही माग।

Verse 76

स ते दास्यस्त्यसंदिग्धं त्यक्त्वा प्राणानतिप्रियान् । तस्यास्थिभिः प्रहरणं वज्राख्यं ते भविष्यति

तो निःसंशय तुला देईल—अतिशय प्रिय प्राणही त्यागून। त्याच्या अस्थींनी ‘वज्र’ नावाचे शस्त्र तुझे होईल।

Verse 77

अमोघं ते ततो नूनं त्वं वृत्रं सूदयिष्यसि । तस्य वज्रस्य तत्तेजो ब्रह्मतेजोऽभिबृंहितम् । तेन वृत्रोद्भवं तेजः प्रशमं संप्रयास्यति

मग तुझे शस्त्र नक्कीच अमोघ होईल आणि तू वृत्राचा वध करशील। त्या वज्राचे तेज ब्रह्मतेजाने वाढविलेले आहे; त्याने वृत्रोत्पन्न उग्र तेज शांत होईल।

Verse 78

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रः सर्वैर्दैवगणैः सह । जगाम पुष्करारण्ये यत्र प्राची सरस्वती

सूत म्हणाले—हे ऐकून शक्र (इंद्र) सर्व देवगणांसह त्वरेने पुष्कर अरण्यात गेला, जिथे पूर्वेकडे वाहणारी सरस्वती आहे।

Verse 79

त्रयस्त्रिंशत्समोपेता तीर्थानां कोटिभिर्युता । दधीचेराश्रमं तत्र सोऽविशच्चित्रसंयुतम्

त्रयस्त्रिंश देवांसह आणि कोट्यवधी तीर्थांनी वेढलेला तो तेथे अद्भुत शोभेने अलंकृत दधीचीच्या आश्रमात प्रविष्ट झाला।

Verse 80

क्रीडंते नकुलैः सर्पा यत्र तुष्टिं गता मिथः । मृगाः पंचाननैः सार्धं वृषदंशास्तथाऽखुभिः

तेथे साप नकुलांसह क्रीडा करीत, परस्पर तृप्त असत; हरिणे सिंहांसह राहत, आणि भयंकर दंश करणारेही उंदरांसह।

Verse 81

उलूक सहिताः काका मिथो द्वेषविवर्जिताः । प्रभावात्तस्य तपसो दधीचेः सुमहात्मनः

तेथे कावळे घुबडांसह होते, परस्पर द्वेषरहित—त्या सुमहात्मा दधीचीच्या तपाच्या प्रभावाने।

Verse 82

दधीचिरपि चालोक्य देवाञ्छक्रपुरोगमान् । समायातान्प्रहृष्टात्मा सत्वरं संमुखोभ्यगात्

दधीचीनेही शक्राला अग्रस्थानी ठेवून आलेले देव पाहून, हर्षितचित्त होऊन त्वरेने त्यांच्या समोर जाऊन भेट घेतली।

Verse 83

ततश्चार्घ्यं समादाय प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । शक्रमभ्यागतं प्राह किं ते कृत्यं करोम्यहम्

मग त्यांनी अर्घ्य घेऊन वारंवार प्रणाम केला आणि आलेल्या शक्रास म्हणाले—“आपले कोणते कार्य मी करावे?”

Verse 84

गृहायातस्य देवेश तच्छीघ्रं मे निवेदय

हे देवेश! आपण माझ्या घरी आला आहात; आपला तो हेतू मला शीघ्र सांगावा।

Verse 85

इंद्र उवाच । आतिथ्यं कुरु विप्रेंद्र गृहायातस्य सन्मुने । त्वदस्थीनि निजान्याशु मम देह्यविकल्पितम्

इंद्र म्हणाला—हे विप्रेंद्र, हे पूज्य मुनिवर! मी तुमच्या घरी आलो आहे; माझे आतिथ्य करा, आणि मग निःसंशय शीघ्र तुमची स्वतःची अस्थी मला द्या।

Verse 86

अतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्सकाशं मुनीश्वर । अस्थिभिस्ते परं कार्यं देवानां सिद्धिमेष्यति

त्याच हेतूसाठी, हे मुनीश्वर, मी तुमच्याजवळ आलो आहे; तुमच्या अस्थींनी एक परम कार्य सिद्ध होईल आणि देवांना सिद्धी प्राप्त होईल।

Verse 87

सूत उवाच । इंद्रस्य तद्वचः श्रुत्वा दधीचिस्तोषसंयुतः । ततः प्राह सहस्राक्षं सर्वैर्देवैः समन्वितम्

सूत म्हणाला—इंद्राचे ते वचन ऐकून दधीची आनंदाने भरून गेला; मग सर्व देवांसह असलेल्या सहस्राक्ष इंद्राला तो म्हणाला।

Verse 88

अहो नास्ति मया तुल्यः सांप्रतं भुवि कश्चन । पुण्यवान्यस्य देवेशः स्वयमर्थी गृहागतः

अहो! या वेळी पृथ्वीवर माझ्यासारखा कोणी नाही; मी धन्य आहे, कारण देवेश स्वतः याचक होऊन माझ्या घरी आले आहेत।

Verse 89

धन्यानि च ममास्थीनि यानि देवेश ते हितम् । करिष्यंति सदा कार्यं रक्षार्थं त्रिदिवौकसाम्

हे देवेश! माझी ही अस्थी धन्य आहेत; कारण ती सदैव तुझ्या हिताचे कार्य सिद्ध करतील आणि त्रिदिवातील वासियांच्या रक्षणार्थ नित्य प्रयत्न करतील।

Verse 90

एषोऽहं संप्रदास्यामि प्रियान्प्राणान्कृते तव । गृहाण स्वेच्छयाऽस्थीनि स्वकार्यार्थं पुरंदर

हे पुरंदर! तुझ्यासाठी मी माझे प्रिय प्राण अर्पण करीन. तुझ्या इच्छेप्रमाणे माझी अस्थी स्वीकार; तुझ्या धर्मकार्याची सिद्धी होवो।

Verse 91

एवमुक्त्वा महर्षिः स ध्यानमाश्रित्य सत्वरम् । ब्रह्मरंध्रेण निःसार्य प्राणमात्मानमत्यजत्

असे बोलून तो महर्षी त्वरेने ध्यानात प्रविष्ट झाला; मग ब्रह्मरंध्रातून प्राण बाहेर काढून त्याने देहधारी आत्म्याचा त्याग केला।

Verse 93

तस्मिन्नेव काले तु तस्यास्थीनि शतक्रतुः । प्रगृह्य विश्वकर्माणं ततः प्रोवाच सादरम्

त्याच वेळी शतक्रतु (इंद्र) यांनी त्याची अस्थी उचलली आणि मग आदराने विश्वकर्म्यास संबोधून बोलले।

Verse 94

एतैरस्थिभिः शीघ्रं मे कुरु त्वं वज्रमायुधम् । येन व्यापादयाम्याशु वृत्रं दानवसत्तमम्

या अस्थींनी माझ्यासाठी त्वरेने वज्र हे आयुध तयार कर; ज्याने मी दानवश्रेष्ठ वृत्राचा शीघ्र संहार करीन।

Verse 95

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा त्वरान्वितः । यथायुधं तथा चक्रे वज्राख्यं दारुणाकृति

त्याचे वचन ऐकून विश्वकर्मा त्वरित झाला. आज्ञेनुसार त्याने वज्र नावाचे भयानक रूपाचे आयुध घडविले.

Verse 96

षडस्रि शतपर्वाख्यं मध्ये क्षामं विभीषणम् । प्रददौ च ततस्तस्मै सहस्राक्षाय धीमते

मग त्याने सहा धारांचे, ‘शतपर्व’ नावाने प्रसिद्ध, मध्यभागी कृश व अत्यंत भयानक असे ते आयुध धीमान सहस्राक्ष इंद्रास दिले.

Verse 97

अथ तं स समादाय द्वादशार्कसमप्रभम् । समाधिस्थं चरैर्ज्ञात्वा वृत्रं संध्यार्चने रतम्

मग बाराही सूर्यांसारखा तेजस्वी तो आयुध घेऊन, चरांद्वारे त्याने जाणले की वृत्र संध्यावंदन-पूजेत रत होऊन समाधिस्थ आहे.

Verse 98

ततश्च पृष्ठभागं स समाश्रित्य त्रिलोकराट् । चिक्षेप वज्रमुद्दिश्य तद्वधार्थं समुत्सुकः

तेव्हा त्रिलोकराज इंद्र त्याच्या पाठीमागे स्थान घेऊन, त्याचा वध करण्यास उत्सुक होऊन, लक्ष्य करून वज्र फेकून दिले.

Verse 99

स हतस्तेन वज्रेण दानवो भस्मसाद्गतः । शक्रोपि हतमज्ञात्वा भयात्तस्याथ दुद्रुवे

त्या वज्राने आघात होऊन तो दानव मारला गेला व भस्म झाला. परंतु शक्र (इंद्र) तो हत झाला हे न कळून, त्याच्या भयाने तेव्हा पळून गेला.

Verse 100

मनुष्यरहिते देशे विषमे गुल्मसंवृते । लिल्ये शक्रस्तदा सर्वं मेने वृत्रमयं जगत्

मनुष्यरहित, विषम व झुडपांनी वेढलेल्या प्रदेशात शक्र तेव्हा लपून पडला; आणि त्याने सर्व जग वृत्रमय झाले आहे असे मानले।

Verse 101

एतस्मिन्नंतरे देवाः पश्यंतः सर्वतो दिशम् । सिद्धचारणगन्धर्वा आजग्मुश्च शतक्रतुम्

याच वेळी देव सर्व दिशांकडे पाहत, सिद्ध-चारण-गंधर्वांसह शतक्रतु (इंद्र) याच्याकडे आले।

Verse 102

ततः कृच्छ्राच्च तैर्दृष्टः शक्रोऽसौ गहने वने । निलीनो भयसंत्रस्तो गुल्ममध्ये व्यवस्थितः

मग मोठ्या कष्टाने त्यांनी त्या शक्राला दाट वनात पाहिले—तो लपलेला, भयाने व्याकुळ, झुडपांच्या मध्यभागी उभा होता।

Verse 103

देवा ऊचुः । किं त्वं भीतः सहस्राक्ष वृत्रोऽयं घातितस्त्वया । परिवारेण सर्वेण वीक्षितोऽस्माभिरेव च

देव म्हणाले—‘हे सहस्राक्षा, तू का भयभीत आहेस? हा वृत्र तुझ्याच हातून मारला गेला; तुझ्या सर्व परिकरासह आम्हीही त्याला पाहिले आहे.’

Verse 104

अस्मादागच्छ गच्छामो गृहं प्रति पुरंदर । कुरु त्रैलोक्यराज्यं त्वं सांप्रतं हतकण्टकम्

‘इथून ये; हे पुरंदरा, आपण घरी जाऊ. आता तू त्रैलोक्याचे राज्य स्वीकार—कंटक (शत्रु/अडथळा) नष्ट झाला आहे.’

Verse 105

तच्छ्रुत्वाऽथ विनिष्क्रांतो गुल्ममध्याच्छतक्रतुः । हृष्टरोमा हतं श्रुत्वा वृत्रं दानवसत्तमम्

ते ऐकून शतक्रतु (इंद्र) झुडपांच्या मध्यातून बाहेर आला. दानवश्रेष्ठ वृत्र वध झाला हे कळताच तो आनंदाने रोमांचित झाला.

Verse 106

अथ पश्यंति यावत्तं देवाः सर्वे शतक्रतुम् । तावत्तेजोविहीनं तद्गात्रं दुर्गंधितायुतम्

मग सर्व देवांनी शतक्रतु (इंद्र) याच्याकडे पाहिले, तेव्हा त्यांचे शरीर तेजहीन झालेले व दुर्गंधीने व्यापलेले दिसले.

Verse 107

दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा देवान्सर्वानुवाच ह । शक्रोऽयं सांप्रतं व्याप्तः पापया ब्रह्महत्यया

हे पाहून लोकगुरु ब्रह्मदेव सर्व देवांना म्हणाले— “हा शक्र (इंद्र) आता पापरूप ब्रह्महत्येच्या कलंकाने व्यापला आहे.”

Verse 108

यदनेन हतो वृत्रो ब्रह्मभूतश्छलेन सः । तस्मात्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

कारण याने छलाने त्या ब्रह्मतुल्य (ब्राह्मणवत् पूज्य) झालेल्या वृत्राचा वध केला; म्हणून याला फार दूरूनच टाकून द्या, नाहीतर तुम्हालाही पाप लागेल.

Verse 109

ब्रह्मघ्नेन समं स्पर्शः संभाषोऽथ विनिर्मितः । पापाय जायते पुंसां तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत्

ब्रह्मघातकाशी स्पर्श करणे आणि त्याच्याशी बोलणेही मनुष्यांस पापकारक ठरते; म्हणून त्याला दूरूनच त्यागावे.

Verse 110

आस्तां संस्पर्शनं तस्य संभाषो वा विशेषतः । दर्शनं वापि तस्याहुः सर्वपापप्रदं नृणाम्

त्याचा स्पर्श तर दूरच—विशेषतः त्याच्याशी संभाषणही; केवळ त्याचे दर्शनसुद्धा मनुष्यांना सर्व प्रकारचे पाप देणारे, असे म्हणतात।

Verse 111

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं शक्रो दृष्ट्वाऽत्मनस्तनुम् । तेजसा संपरित्यक्तां दुर्गन्धेन समावृताम्

सूत म्हणाले—ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून शक्राने आपले शरीर पाहिले; ते तेजाने त्यागलेले व दुर्गंधीने आच्छादलेले होते।

Verse 112

ततः प्रोवाच लोकेशं दीनः प्रणतकन्धरः । तवाहं किंकरो देव त्वयेंद्रत्वे नियोजितः

मग तो तो दीन होऊन, मान खाली घालून, लोकेशाला म्हणाला—“हे देव! मी तुमचा सेवक आहे; तुम्हीच मला इंद्रपदावर नेमले आहे.”

Verse 113

तस्मात्कुरु प्रसादं मे ब्रह्महत्याविनाशनम् । प्रायश्चित्तं विभो ब्रूहि येन शुद्धिः प्रजायते

“म्हणून माझ्यावर कृपा करा, ज्याने ब्रह्महत्येचा नाश होईल. हे विभो! ज्यामुळे शुद्धी उत्पन्न होते असे प्रायश्चित्त सांगा.”

Verse 114

ब्रह्मोवाच । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु त्वं स्नात्वा बलसूदन । आत्मानं हेमजं देहि पापपूरुषसंज्ञितम्

ब्रह्मा म्हणाले—“हे बलसूदन! तू अडुसष्ट तीर्थांत स्नान कर. मग ‘पापपुरुष’ या नावाने स्वतःच्या स्वरूपाची सुवर्णमयी प्रतिमा दान कर.”

Verse 115

मंत्रवत्तं यथोक्तं च ब्राह्मणाय महात्मने । स्नात्वा पुण्यजले तीर्थे ब्रह्मघ्नोऽहमिति ब्रुवन्

मंत्रोच्चारासह शास्त्रोक्त विधीने ते महात्मा ब्राह्मणास अर्पण कर. पुण्य तीर्थजळात स्नान करून ‘मी ब्रह्महत्येचा दोषी आहे’ असे म्हणत अपराधाची कबुली दे.

Verse 116

स्नातमात्रस्य ते हस्ताद्यत्र तत्पतति क्षितौ । तेजः संजायतेगात्रे दुर्गंधश्च प्रणश्यति

स्नान होताच, तुझ्या हातातून जिथे ते भूमीवर पडेल, तिथेच तुझ्या देहात तेज उत्पन्न होईल आणि दुर्गंधी नष्ट होईल.

Verse 117

तस्मिंस्तीर्थे त्वया तच्च स्थाप्यं शक्र कपालकम् । महेश्वरस्य नाम्ना च पूजनीयं ततः परम्

हे शक्रा! त्या तीर्थातच ते कपालपात्र तू स्थापावे; आणि त्यानंतर ते महेश्वराच्या नामाने पूजनीय ठरेल.

Verse 118

पंचभिर्वक्त्रमंत्रैश्च ततो देयाऽत्मतस्तनूः । हेमोद्भवा द्विजेन्द्राय ततः शुद्धिमवाप्स्यसि

नंतर मुखोत्पन्न पाच मंत्रांनी, स्वतःच्या स्वरूपातून घडविलेली सुवर्णमयी प्रतिमा द्विजश्रेष्ठास दान कर; मग तू शुद्धी प्राप्त करशील.

Verse 119

शक्रस्तु तद्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कपालं वृत्रजं गृह्य तीर्थयात्रां ततो गतः

अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मदेवांचे ते वचन ऐकून शक्राने वृत्रापासून उत्पन्न झालेले कपाल घेतले आणि मग तीर्थयात्रेस निघाला.

Verse 120

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु गच्छन्स च सुरेश्वरः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातः क्रमेण च

अठ्ठ्याऐंशी तीर्थांत भ्रमण करीत देवांचा अधिपती क्रमाने हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्री येऊन पोहोचला।

Verse 121

विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत्तस्माद्विनिर्गतः । कपालं पतितं तस्मात्स्वयमेव हतात्मनः

विश्वामित्रह्रदात स्नान करून तो जसा बाहेर आला, तसा अंतःपीडित त्या पुरुषाचे कपाल आपोआप गळून पडले।

Verse 122

ततस्तं पूजयामास मन्त्रैर्वक्त्रसमुद्भवैः । सर्वपापहरैः पुण्यैर्यथोक्तैर्ब्रह्मणा पुरा

मग त्याने मुखोत्पन्न, पुण्य व सर्वपापहर मंत्रांनी—जसे पूर्वी ब्रह्म्याने सांगितले होते—त्याची यथाविधी पूजा केली।

Verse 123

एतस्मिन्नेव काले तु दुर्गन्धो नाशमाप्तवान् । तच्छरीराद्द्विजश्रेष्ठा महत्तेजो व्यजायत

त्याच क्षणी दुर्गंध नष्ट झाला; आणि हे द्विजश्रेष्ठा, त्याच्या शरीरातून महान तेज प्रकट झाले।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सह देवैः समागतः । ब्रह्महत्याविमुक्तं तं ज्ञात्वा सर्वसुराधिपम्

याच वेळी ब्रह्मा देवांसह तेथे आला; आणि सर्वसुराधिपती ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त झाला आहे हे जाणून (तो त्याच्याजवळ गेला)।

Verse 125

श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्महत्याकृतो दोषो गतस्ते सुरसत्तम । शेषपापविशुद्ध्यर्थं स्वर्णदानं प्रयच्छ भोः

श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे देवश्रेष्ठा! ब्रह्महत्येचा दोष तुझ्यापासून निघून गेला आहे। उरलेल्या पापशुद्धीसाठी, हे भोः, सुवर्णदान कर।

Verse 126

कपालमेतद्देशेऽत्र यत्त्वया परिपूजितम् । वृत्रस्य पंचभिर्मंत्रैर्हरवक्त्रसमुद्भवैः

याच देशात हे कपाल आहे, ते तू वृत्रप्रायश्चित्तासाठी हराच्या मुखातून उत्पन्न झालेल्या पाच मंत्रांनी विधिपूर्वक पूजिले आहेस—

Verse 127

प्रदास्यसि ततो भक्त्या हेमजामात्मनस्तनुम् । विधिना मंत्रयुक्तेन तव पापं प्रयास्यति । यद्यत्पूर्वकृतं कृत्स्नं प्रदाय ब्राह्मणाय भोः

मग तू भक्तीने आपल्या देहाची सुवर्णमयी प्रतिमा दान करशील। मंत्रयुक्त विधीने केल्यास तुझे पाप निघून जाईल। पूर्वी केलेले जे काही सर्व अपराध आहेत, हे भोः, ते ब्राह्मणाला देऊन (मुक्त हो).

Verse 128

एवमुक्तस्ततः शक्रो ब्रह्मणा सुरसंनिधौ । तथेत्युक्त्वा तु तत्कालं पापपिंडं निजं ददौ

देवांच्या सान्निध्यात ब्रह्माने असे सांगितल्यावर शक्राने ‘तथास्तु’ म्हटले आणि तत्क्षणी आपला पापपिंड (पापाचा पुंज) अर्पण केला।

Verse 129

कृत्वा हेममयं विप्रा ब्राह्मणाय महात्मने । गर्तातीर्थसमुत्थाय वाताख्यायाहिताग्नये

सुवर्णमय दान तयार करून ते महात्मा ब्राह्मणाला देण्यात आले—गर्तातीर्थाशी संबंधित, ‘वातक’ नावाच्या, आणि आहिताग्नी (यज्ञाग्नी स्थापलेला) गृहस्थाला।

Verse 130

एतस्मिन्नंतरे विप्रो गर्हितः सोऽथ नागरैः । धिग्धिक्पाप वृथा वेदा ये त्वया पारिताः पुरा

तोच त्या वेळी नगरजनांनी त्या ब्राह्मणास धिक्कारले— “धिक् धिक्, पाप्या! तू पूर्वी जे वेदाध्ययन केलेस ते सर्व व्यर्थच झाले।”

Verse 131

नास्माभिः सह संपर्कं कदाचित्त्वं करिष्यसि । गृहीतं यत्त्वया दानं पापपिंडसमुद्भवम्

“आता तू कधीही आमच्याशी संबंध ठेवू शकणार नाहीस; कारण तू पापाच्या पिंडातून उत्पन्न झालेले ते ‘दान’ स्वीकारलेस।”

Verse 132

ततः प्रोवाच विप्रः स उपमन्युकुलोद्भवः । विवर्णवदनो भूत्वा नाम्ना ख्यातः स वातकः

मग उपमन्यु-कुलोत्पन्न तो ब्राह्मण बोलू लागला. त्याचे मुख फिकट झाले होते आणि तो ‘वातक’ या नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 133

त्वया शक्र प्रदत्तो मे पापपिंडः स्वको यतः । मया प्रतिग्रहस्तेन दाक्षिण्येन कृतस्तव

“हे शक्र! तू मला दिलेला तो पापपिंड तुझाच होता; तुझ्याविषयीच्या सौजन्यामुळेच मी तो प्रतिग्रह केला।”

Verse 134

न लोभेन सुरश्रेष्ठ पश्यतस्ते विगर्हितः । अहं च ब्राह्मणैः सर्वैरेतैर्नगरवासिभिः

“हे सुरश्रेष्ठ! लोभाने मी ते घेतले नाही; तरीही तुझ्या पाहता पाहता या सर्व ब्राह्मणांनी व नगरवासीयांनी मला निंदिले आहे।”

Verse 135

तस्मान्नाहं ग्रहीष्यामि एतं तव प्रतिग्रहम्

म्हणून मी तुझा हा प्रतिग्रह (दान) स्वीकार करणार नाही।

Verse 136

भूयोऽपि तव दास्यामि न त्वं गृह्णासि चेत्पुनः ब्र । ह्मशापं प्रदास्यामि दारुणं च क्षयात्मकम्

मी पुन्हा तुला देईन; तरीही तू घेतले नाहीस, हे ब्राह्मण, तर मी ब्रह्म्याचा भयंकर, क्षयकारी शाप तुला देईन।

Verse 137

इंद्र उवाच । वेदागंपारगो विप्रो यदि कुर्यात्प्रतिग्रहम् । न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा

इंद्र म्हणाले—वेदांचा पार गेलेला ब्राह्मण जर प्रतिग्रह स्वीकारला, तरी तो पापाने लिप्त होत नाही; जसे कमळपान पाण्याने भिजत नाही।

Verse 138

तस्मात्ते पातकं नास्ति शृणुष्वात्र वचो मम । एतैस्त्वं गर्हिते यस्माद्ब्राह्मणैर्नगरोद्भवैः

म्हणून तुला पातक नाही; आता इथे माझे वचन ऐक. कारण नगरात जन्मलेल्या या ब्राह्मणांनी तुला निंदिले आहे।

Verse 139

एतेषां सर्वकृत्येषु प्रधानस्त्वं भविष्यसि । एतेषां पुत्रपौत्रा ये भविष्यंति तथा तव

यांच्या सर्व कार्यांत तू प्रधान होशील; आणि यांचे जे पुत्र-पौत्र होतील, तसेच तुझेही होतील।

Verse 140

ते सर्वे चाज्ञया तेषां वर्तयिष्यंत्यसंशयम् । युष्मद्वाक्यविहीनं यत्कृत्यं स्वल्पमपि द्विज

ते सर्वजण निःसंशय त्यांच्या आज्ञेनुसारच वागतील. हे द्विज, तुमच्या वचनाविना (अनुमतीविना) केलेले कोणतेही कर्म—अल्प असले तरी—…

Verse 141

तेषां संपत्स्यते वन्ध्यं यथा भस्महुतं तथा । कपालमोचनं नाम ख्यातमेतद्भविष्यति

त्यांच्यासाठी ते सर्व निष्फळ ठरेल—जसे भस्मात घातलेली आहुती. आणि हे स्थान ‘कपालमोचन’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 142

ये तु संस्मृत्य मनुजाः कपालं मम सद्द्विज । तत्र श्राद्धं करिष्यंति ते नरा मुक्तिसंयुताः । श्राद्धपक्षे विशेषेण प्रयास्यंति परांगतिम्

परंतु जे मनुष्य, हे सद्द्विज, माझ्या कपालाचे स्मरण करून तेथे श्राद्ध करतील, ते नर मुक्तियुक्त होतील. विशेषतः श्राद्धपक्षात (पितृपक्षात) ते परम गतीस पोहोचतील.

Verse 143

स्थानबाह्यद्विजातीनां कुले दारपरिग्रहम् । कृत्वा त्वद्गोत्रसंभूता ब्राह्मणा मत्प्रसादतः

या स्थानाबाहेरील द्विजांच्या कुळांत विवाह करून, माझ्या प्रसादाने ब्राह्मण तुमच्या गोत्रसम्भूत असे मानले जातील.

Verse 144

व्यवहार्या भविष्यंति नगरे सर्वकर्मसु । एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चादर्शनं गतः

नगरातील सर्व व्यवहारांत ते मान्य व अधिकारयुक्त ठरतील. असे बोलून सहस्राक्ष (इंद्र) नंतर अदृश्य झाला.

Verse 145

वातोपि तेन वित्तेन प्रतिग्रहकृतेन च । चकार तत्र प्रासादं देवदेवस्य शूलिनः

वातानेही प्रतिग्रहाने मिळालेल्या त्या धनाने तेथे देवदेव त्रिशूलधारी शूलिन (शिव) यांसाठी एक प्रासाद-मंदिर उभारले।

Verse 146

ततः प्रोवाच शक्रस्तान्ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । कपालमोचने स्नात्वा यो देवं ह्यर्चयिष्यति

त्यानंतर शक्र (इंद्र) नगरोद्भव त्या ब्राह्मणांना म्हणाला—“जो कपालमोचन येथे स्नान करून तेथे देवाचे विधिपूर्वक अर्चन करील…”

Verse 147

ब्रह्महत्योद्भवं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् । महापातकयुक्तो वा विपाप्मा संभविष्यति

त्याचे ब्रह्महत्येतून उत्पन्न पाप निःसंशय नष्ट होते. महापातकांनी युक्त असला तरी तो पापरहित होतो.

Verse 148

स तथेति प्रतिज्ञाय ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । तत्रैव स्वाश्रमं कृत्वा पूजयामास शंकरम्

नगरोद्भव त्या ब्राह्मणांनी “तथेति” म्हणत प्रतिज्ञा केली. मग तेथेच आपला आश्रम करून त्यांनी शंकर (शिव) यांची पूजा केली.

Verse 149

ततःप्रभृति यत्किंचित्तेषां कृत्यं प्रजायते । तद्वाक्येन प्रकुर्वंति तत्र ये नागरः स्थिताः

त्या वेळेपासून त्यांचे जे काही कर्तव्य वा कार्य उद्भवे, तेथे राहणारे नागर लोक त्यांच्या वचनाप्रमाणेच ते पार पाडत.

Verse 150

एतस्मात्कारणाज्जातो मध्यगो द्वितीयस्त्विह

याच कारणामुळे येथे ‘द्वितीय मध्यग’ ही विशेष संज्ञा उत्पन्न झाली।

Verse 151

एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् । कपालेश्वरदेवस्य शृण्वतां पठतां नृणाम्

हे सर्व तुम्हांस सांगितले—भगवान कपालेश्वराचे पापनाशक आख्यान, जे ऐकणाऱ्या व पठण करणाऱ्या जनांस कल्याणकारी आहे।

Verse 152

यथा देवेश्वरस्यात्र पापं नष्टं महात्मनः । ब्रह्महत्या यथा नष्टा तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, जसे येथे महात्मा देवेश्वराचे पाप नष्ट झाले, तसेच त्या तीर्थात ब्रह्महत्याही नष्ट झाली।

Verse 269

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वातकेश्वरक्षेत्रकपालमोचनेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, वातकेश्वर-क्षेत्रातील कपालमोचनेश्वर-उत्पत्तीमाहात्म्यवर्णन नामक २६९वा अध्याय समाप्त झाला।