Adhyaya 217

Verse 1

आनर्त उवाच । विधिना येन कर्तव्यं श्राद्धं सर्वं मुनीश्वर । तमाचक्ष्वाऽद्य कार्त्स्न्येन श्रद्धा मे महती स्थिता

आनर्त म्हणाला—हे मुनीश्वर! ज्या विधीने संपूर्ण श्राद्ध करावे, ती आज मला सविस्तर सांगा; माझ्या अंतःकरणात महान श्रद्धा दृढ झाली आहे।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । पितॄणां तुष्टिदं नित्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

भर्तृयज्ञ म्हणाला—हे राजन्, ऐक; मी श्राद्धाची उत्तम विधी सांगतो, जी पितरांना नित्य तृप्ती देणारी आणि मनुष्यांना सर्व धर्म्य कामना प्रदान करणारी आहे।

Verse 4

स्वकर्मोपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धकार्याणि चाहरेत् । मायादिभिर्न चौर्येण न च्छलाप्तैर्न वंचनैः । स्ववृत्त्योपार्जितैर्वित्तैः श्राद्धद्रव्यं समाहरेत् । सुप्रतिग्रहजैर्द्रव्यैर्ब्राह्मणानां विशिष्यते

स्वधर्मानुसार कर्माने मिळवलेल्या धनातूनच श्राद्धाची सामग्री आणावी—माया-छलाने नाही, चोरीने नाही, कपटाने मिळवलेल्या धनाने नाही, वंचनेनेही नाही। स्वतःच्या योग्य उपजीविकेतून मिळालेल्या धनाने श्राद्धद्रव्य गोळा करावे; ब्राह्मणांसाठी तर शुद्ध व निर्दोष ‘सुप्रतिग्रहा’तून मिळालेले द्रव्य विशेष प्रशंसनीय आहे।

Verse 5

रक्षणाप्तैर्नरेन्द्रस्य वैश्यस्य क्षेत्र संभवैः । शूद्रस्य पण्यलब्धैश्च श्राद्धं कर्तुं प्रयुज्यते

राजाने रक्षणधर्मातून मिळालेल्या धनाने, वैश्याने शेतीतून उत्पन्न धनाने, आणि शूद्राने व्यापार-विक्रीतून मिळालेल्या धनाने श्राद्ध करणे योग्य आहे।

Verse 6

एवं शुद्धिसमोपेते द्रव्ये प्राप्ते गृहांतिकम् । पूर्वेद्युः सायमासाद्य श्राद्धार्हाणां द्विजन्मनाम्

अशा रीतीने शुद्ध व योग्य सामग्री घरात आल्यावर, आदल्या दिवशी संध्याकाळी श्राद्धास योग्य द्विजांकडे जाऊन (आमंत्रण व व्यवस्था) करावी।

Verse 7

गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा कामक्रोधविवर्जितः । आमंत्रयेद्यतीन्पश्चात्स्नातकान्ब्रह्मकर्मिणः

घरी जाऊन शुद्ध होऊन, काम-क्रोधरहित होऊन, प्रथम यतींना आणि नंतर ब्रह्मकर्मात स्थित स्नातकांना आमंत्रित करावे।

Verse 8

तदभावे गृहस्थांश्च । ब्रह्मज्ञानपरायणान् अग्निहोत्रपरान्विप्रान्वेदविद्याविचक्षणान्

ते उपलब्ध नसतील तर ब्रह्मज्ञानपरायण गृहस्थांना—अग्निहोत्रात तत्पर व वेदविद्येत निपुण विप्रांना—आमंत्रित करावे।

Verse 9

श्रोत्रियांश्च तथा वृद्धान्षट्कर्मनिरतान्सदा । बहुभृत्यकुटुम्बांश्च दरिद्रा्न्संयुतान्गुणैः

श्रोत्रिय, तसेच वृद्ध, आणि जे सदैव षट्कर्मात रत असतील; तसेच अनेक आश्रितांचे कुटुंब पोसणाऱ्यांना—दरिद्री असले तरी—गुणयुक्त असल्यास आमंत्रित करावे।

Verse 10

अव्यंगान्रोगनिर्मुक्ताञ्जिताहारांस्तथा शुचीन् । एते स्युर्ब्राह्मणा राजञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः

जे ब्राह्मण अव्यंग, रोगमुक्त, आहारसंयमी व शुद्ध असतील—हे राजन्, तेच श्राद्धार्ह म्हणून परिकीर्तित आहेत।

Verse 11

अनर्हा ये च निर्दिष्टाः शृणु तानपि वच्मि ते । हीनांगानधिकांगांश्च सर्वभाक्षन्निराकृतीन्

जे अनर्ह म्हणून सांगितले आहेत तेही ऐक—मी तुला सांगतो: हीनांग, अधिकांग, सर्वभक्षी आणि विकृत/अप्रिय वृत्तीचे—यांना वर्ज्य करावे।

Verse 12

श्यावदन्तान्वृथादन्तान्वेदविक्रयकारकान् । वेदविप्लवकान्वापि वेदशास्त्रविवर्जितान्

ज्यांचे दात काळवंडलेले, ज्यांचे दात रोगट वा निरुपयोगी, जे वेदाचा विक्रय करतात, जे वेदाचा अपलाप करतात, तसेच वेद‑शास्त्राचारविहीन जन—यांचा त्याग करावा।

Verse 13

कुनखान्रोगसंयुक्तान्द्विर्नग्नान्परहिंसकान् । जनापवादसंयुक्तान्नास्तिकानृतकानपि

नखांचे रोग असलेले, वारंवार नग्न राहणारे, परहिंसा करणारे, लोकापवादात गुंतलेले, नास्तिक व असत्यजीवी—यांना श्राद्धातून वर्ज्य करावे।

Verse 14

वार्धुषिकान्विकर्मस्थाञ्छौचाचारविवर्जि तान् । अतिदीर्घान्कृशान्वापि स्थूलानपि च लोमशान्

सावकारी (व्याजावर जगणारे), निषिद्ध कर्मात गुंतलेले, शुचिता व सदाचारविहीन; तसेच अतिशय उंच, अतिशय कृश, फार स्थूल किंवा अतिलोमश—यांनाही श्राद्धात वर्ज्य करावे।

Verse 15

निर्लोमान्वर्जयेच्छ्राद्धे य इच्छेत्पितृगौरवम् । परदाररता ये च तथा यो वृषली पतिः

जो पितृगौरव इच्छितो, त्याने श्राद्धात निर्लोम, परस्त्री‑रतीत आसक्त, तसेच वृषलीचा पती—यांना वर्ज्य करावे।

Verse 16

वंध्या वै वृषली प्रोक्ता वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली प्रोक्ता कुमारी या रजस्वला

वंध्या स्त्रीला ‘वृषली’ म्हणतात; ज्याची संतती मृत झाली आहे तीही ‘वृषली’ होय. तसेच जी कुमारी रजस्वला झाली आहे, तिलाही ‘वृषली’ असेच म्हटले आहे।

Verse 17

षण्ढो मलिम्लुचो दम्भी राजपै शुन्यवृत्तयः । सगोत्रायाश्च संभूतस्तथैकप्रवरासुतः

षण्ढ, मलिम्लुच (पतित/बहिष्कृत), दंभी आणि राजपैशुन्यवृत्तीने उपजीविका करणारा यांस वर्ज्य करावे. तसेच सगोत्र स्त्रीपासून जन्मलेला व एकाच प्रवरातील संयोगातून उत्पन्न झालेला पुत्रही त्याज्य आहे.

Verse 18

कनिष्ठः प्राक्कृताधानः कृतोद्वाहश्च प्राक्तु यः । तथा प्राग्दीक्षितो यश्च स त्याज्यो गृहसंयुतः

जो कनिष्ठ भाऊ ज्येष्ठापूर्वी अग्न्याधान करतो, किंवा ज्येष्ठापूर्वी विवाह करतो, तसेच ज्येष्ठापूर्वी दीक्षा घेतो—असा गृहस्थ श्राद्धकर्मात त्याज्य आहे.

Verse 19

पितृमातृपरित्यागी तथाच गुरुतल्पगः । निर्द्दोषां यस्त्यजेत्पत्नीं कृतघ्नो यश्च कर्षुकः

जो आई-वडिलांचा परित्याग करतो, जो गुरुतल्पग (गुरुपत्नीगामी) आहे, जो निर्दोष पत्नीचा त्याग करतो, जो कृतघ्न आहे आणि जो कर्षुक (येथे निंदित/अयोग्य) आहे—हे श्राद्धात वर्ज्य आहेत.

Verse 20

शिल्पजीवी प्रमादी च पण्य जीवी कृतायुधः । एतान्विवर्जयेच्छ्राद्धे येषां नो ज्ञायते कुलम्

श्राद्धात शिल्पजीवी, प्रमादी, पण्यजीवी (व्यापारावर जगणारा) आणि कृतायुध (शस्त्रनिर्माता) यांना वर्ज्य करावे; तसेच ज्यांचे कुल ज्ञात नाही त्यांनाही टाळावे.

Verse 21

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ये शस्ताः श्राद्धकर्मणि । ये ब्राह्मणाः पुरा ख्याताः पापानां पंक्तिपावनाः

आता पुढे मी श्राद्धकर्मात जे प्रशस्त आहेत त्यांचे वर्णन करतो—जे ब्राह्मण प्राचीन काळापासून ‘पंक्तिपावन’ म्हणून ख्यात आहेत; ज्यांच्या उपस्थितीनेच पापांचे शोधन होते.

Verse 22

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । यश्च विद्याव्रतस्नातो धर्मद्रोणस्य पाठकः

श्राद्धकर्मात प्रशंसनीय ते होत, जे त्रिणाचिकेत, त्रिमधु व त्रिसुपर्ण-विधी जाणतात, षड्वेदाङ्गांचे ज्ञाते आहेत, विद्याव्रत पूर्ण करून स्नान केलेले आहेत, तसेच धर्मद्रोणाचे पाठक/अध्यापक आहेत।

Verse 23

पुराणज्ञस्तथा ज्ञानी विज्ञेयो ज्येष्ठसामवित् । अथर्वशिरसो वेत्ता क्रतुगामी सुकर्मकृत्

जो पुराणज्ञ व ज्ञानी आहे, ज्येष्ठसामाचे सामगान जाणतो, अथर्वशिरसाचा वेत्ता आहे, यज्ञविधीत निपुण आहे आणि सत्कर्म करणारा आहे—तोच यज्ञादि पवित्र कर्मांस योग्य खरा ब्राह्मण समजावा।

Verse 25

मृष्टान्नादो मृष्टवाक्यः सदा जपपरायणः । एते ब्राह्मणा ज्ञेया निःशेषाः पंक्तिपावनाः

ज्यांचे अन्न शुद्ध आहे, वाणी परिष्कृत आहे आणि जे सदैव जपात तत्पर आहेत—असे ब्राह्मण पूर्णतः ‘पंक्तिपावन’ म्हणून जाणावे; ते भोजनपंक्ती पवित्र करतात।

Verse 26

एतैर्विमिश्रिताः सर्वे गर्हिता अपि ये द्विजाः । पितॄणां तेऽपि कुर्वंति तृप्तिं भुक्त्वा कुलोद्भवाः

अशा योग्य जनांमध्ये पंक्तीत मिसळून बसल्यास, अन्यथा निंद्य असलेले द्विजही भोजन केल्यावर—कुलोत्पन्न असल्यामुळे—पितरांना तृप्ती देतात।

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुलं ज्ञेयं द्बिजन्मनाम् । शीलं पश्चाद्वयो नाम कन्यादानं ततः परम्

म्हणून सर्व प्रयत्नाने प्रथम द्विजांचे कुल (वंश) जाणावे; नंतर त्यांचे शील; मग वय व नाव; आणि त्यानंतर कन्यादान इत्यादी संबंधविचार करावा।

Verse 28

श्रुतशीलविहीनाय धर्मज्ञायापि मानवः । श्राद्धं ददाति कन्यां च यस्तेनाग्निं विना हुतम्

जो मनुष्य श्रुती-विद्या व सदाचारहीन, जरी धर्म जाणणारा असला तरी, त्याला श्राद्ध देतो किंवा कन्यादान करतो, त्याचे ते कर्म अग्नीविना केलेल्या हवनासारखे निष्फळ ठरते।

Verse 29

ऊषरे वापि तं सस्यं तुषाणां कण्डनं कृतम् । कुलाचारसमोपेतांस्तस्माच्छ्राद्धे नियोजयेत्

जसे ऊसर जमिनीत उगवलेले धान्य केवळ तुस कांडण्यासारखे असते, तसे कुलाचाराविना केलेले श्राद्धही पोकळ ठरते; म्हणून श्राद्धात कुलपरंपरेच्या सदाचाराने युक्त जनांनाच नेमावे।

Verse 30

ब्राह्मणान्नृपशार्दूल मन्दविद्याधरानपि । एवं विज्ञाय तान्विप्रान्गृहीत्वा चरणौ ततः

हे नृपशार्दूल! ब्राह्मणांतही काही मंदविद्याधर असतात; म्हणून त्यांची परीक्षा करून, मग त्या विप्रांचे चरण धरून नमस्कार करावा।

Verse 31

प्रयत्नेन तु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । युग्मानथ यथाशक्त्या नमस्कृत्य पुनःपुनः

प्रयत्नपूर्वक प्रथम डाव्या हाताने व नंतर उजव्या हाताने, यथाशक्ती ते युग्म नीट स्वीकारून/मांडून, पुन्हा पुन्हा नमस्कार करीत विधी करावा।

Verse 32

दक्षिणं जान्वथालभ्य मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः

उजव्या गुडघ्याला स्पर्श करून हा मंत्र उच्चारावा— “महाभाग, महाबल विश्वेदेवा, आगमन करा।”

Verse 33

भक्त्याहूता मया चैव त्वं चापि व्रतभाग्भव । एवं युग्मा न्समामंत्र्य विश्वेदेवकृते द्विजान्

भक्तीने मी तुला निमंत्रित केले आहे; तूही या व्रताचा भागी हो. अशा रीतीने युग्मांना विधिपूर्वक बोलावून, विश्वेदेवांच्या निमित्त द्विजांना निमंत्रण करावे।

Verse 34

अपसव्यं ततः कृत्वा पित्रर्थं चाभिमंत्रयेत् । ब्राह्मणांस्त्रीन्यथाशक्त्या एकैकस्य पृथक्पृथक्

त्यानंतर यज्ञोपवीत अपसव्य करून पितरांसाठी अभिमंत्रण करावे. सामर्थ्यानुसार तीन ब्राह्मणांना—प्रत्येकाला वेगवेगळे करून—निमंत्रित करावे।

Verse 35

एकैकं वा त्रयाणां वा एकमेवं निमंत्रयेत् । ब्राह्मणान्मातृपक्षे च एष एव विधिः स्मृतः

तो एकेक करून, किंवा तिघांनाही एकत्र, अथवा याच प्रकारे एकाच ब्राह्मणालाही निमंत्रित करू शकतो. मातृपक्षासाठीही हाच विधी स्मृत आहे।

Verse 36

ततः पादौ परिस्पृष्ट्वा द्विजस्येदमुदीरयेत् । श्रद्धा पूतेन मनसा पितृभक्तिपरायणः

नंतर द्विजाचे चरण स्पर्श करून, श्रद्धेने पवित्र झालेल्या मनाने व पितृभक्तीत तत्पर होऊन, हे वचन उच्चारावे।

Verse 37

पिता मे तव कायेस्मिंस्तथा चैव पितामहः । स्वपित्रा सहितो ह्येतु त्वं च व्रतपरो भव

माझे पिता आणि माझे पितामहही तुझ्या या देहात—आपापल्या पितरांसह—येवोत; आणि तू या व्रतात दृढ राहा।

Verse 38

एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ । संमंत्रिताश्च ते विप्राः संयमात्मान एव ते

अशा रीतीने पितरांना तसेच मातामहांनाही आवाहन करून, ते ब्राह्मण मंत्रांनी विधिवत् निमंत्रित झाले—स्वसंयमी व नियमबद्धच होते।

Verse 39

यजमानः शांतमना ब्रह्मचर्यसमन्वितः । तां रात्रिं समतिक्रम्य प्रातरुत्थाय मानवः

यजमान शांतचित्त व ब्रह्मचर्ययुक्त होऊन ती रात्र विधिपूर्वक व्यतीत करावी; आणि सकाळी उठून (विधी पुढे करावा)।

Verse 40

तदह्नि वर्जयेत्कोपं स्वाध्यायं कर्म कुत्सितम् । तैलाभ्यंगं श्रमं यानं वाहनं चाथ दूरतः

त्या दिवशी क्रोध, (सामान्य) स्वाध्याय आणि निंद्य कर्म टाळावे; तसेच तेलमर्दन, श्रम, प्रवास व वाहनारोहण—यांपासूनही दूर राहावे।

Verse 41

ततो मध्यं गते सूर्ये काले कुतपसंज्ञिते । स्नातः शुक्लांबरधरः सन्तर्प्य पितृदेवताः । सन्तुष्टांश्च समाहूतांस्तान्विप्राञ्छ्राद्धमाचरेत्

नंतर सूर्य मध्याह्नी येता—कुतपकाळी—स्नान करून शुभ्र वस्त्रे धारण करावीत; पितृदेवतांना तर्पण देऊन तृप्त करावे; आणि प्रसन्न होऊन जमलेल्या निमंत्रित ब्राह्मणांसह श्राद्ध करावे।

Verse 42

विविक्ते गृहमध्यस्थे मनोज्ञे दक्षिणाप्लवे । न यत्र जायते दृष्टिः पापानां क्रूरकर्मिणाम्

घराच्या आत एकांत व मनोहर स्थानी—दक्षिणेकडे उतार असलेल्या भूमीवर—जिथे पापी व क्रूरकर्मी लोकांची नजर पडत नाही, तिथेच (विधी) करावा।

Verse 43

यच्छ्राद्धं वीक्षते श्वा वा नारी वाऽथ रजस्वला । पतितो वा वराहो वा तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

श्राद्धाकडे कुत्रा, रजस्वला स्त्री, पतित मनुष्य किंवा वराह पाहिला तर ते श्राद्ध निष्फळ होते।

Verse 44

अन्नं पर्युषितं यच्च तैलाक्तं वा प्रदीयते । सकेशं वा सनिंद्यं च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

श्राद्धात जर अन्न शिळे, तेलकट, केस पडलेले किंवा निंद्य/दूषित अवस्थेत दिले, तर ते श्राद्ध व्यर्थ ठरते।

Verse 45

विभक्तिरहितं श्राद्धं तथा मौनविवर्जितम् । दक्षिणारहितं यच्च तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

योग्य वाटणी/विभाग न करता, नियत मौन-नियम न पाळता किंवा दक्षिणा न देता केलेले श्राद्ध निष्फळ होते।

Verse 46

घरट्टोलूखलोत्थौ च यत्र शब्दौ व्यवस्थितौ । शूर्पस्य वा विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

जिथे जात्याची व उखळाची ध्वनी असते, आणि विशेषतः सूप/छाज फटकण्याचा आवाज ऐकू येतो—तेथे केलेले श्राद्ध व्यर्थ ठरते।

Verse 47

यत्र संस्क्रियमाणे च कलहः संप्रजायते । पंक्तिभेदो विशेषेण तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

जिथे तयारी करताना भांडण होते, आणि विशेषतः पंक्तिभेद (भोजनपंक्तीची तूट/अव्यवस्था) होतो—तेथे ते श्राद्ध निष्फळ होते।

Verse 48

पूर्वाह्णे क्रियते यच्च रात्रौ वा संध्ययोरपि । पर्याकाशे तथा देशे तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत

पूर्वाह्नी, किंवा रात्री, अथवा दोन्ही संध्याकाळी—आणि उघड्या/अश्रय स्थानी केलेले श्राद्ध निष्फळ ठरते.

Verse 49

ब्राह्मणो यजमानो वा ब्रह्मचर्यं विना यदि । भुंक्ते दद्याच्च यच्छ्राद्धं तद्राजन्व्यर्थतां व्रजेत्

हे राजन्! ब्राह्मण किंवा यजमान ब्रह्मचर्याविना श्राद्धकर्मात खाईल किंवा दान देईल, तर ते श्राद्ध निष्फळ होते.

Verse 50

तुषधान्यं सनिष्पावं यच्चोच्छिष्टं च दीयते । अर्धभुक्तं घृतं क्षीरं तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

भुसायुक्त धान्य, अशुद्ध/मिश्रित अन्न, किंवा उच्छिष्ट दिल्यास; तसेच अर्धभुक्त तूप व दूध दिल्यास—ते श्राद्ध निष्फळ ठरते.

Verse 51

येषु कालेषु यद्दत्तं श्राद्धमक्षयतां व्रजेत् । तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

हे नृप! ज्या काळी दिलेले श्राद्ध अक्षय फल देणारे ठरते, ते काळ मी आता सांगतो; एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 52

मन्वादीरपि ते वच्मि ताः शृणुष्व नराधिप । पितॄणां वल्लभा नित्यं सर्वपापक्षयावहाः

हे नराधिप! मन्वादी इत्यादी पवित्र पर्वकाळही मी तुला सांगतो; ऐक. ते पितरांना नित्य प्रिय असून सर्व पापांचा क्षय करतात.

Verse 53

यासु तोयमपि क्ष्मायां प्रदत्तं तिलमिश्रितम् । पितृभ्योऽक्षयतां याति श्रद्धापूतेन चेतसा

त्या काळी भूमीवर तिळमिश्रित जल जरी अर्पण केले, तरी श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या मनाने दिल्यास ते पितरांपर्यंत पोहोचून अक्षय फल देणारे ठरते।

Verse 54

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिकस्य च । तृतीयापि च माघस्य तथा भाद्रपदस्य च

आश्वयुज शुक्ल नवमी, कार्तिक द्वादशी, माघ तृतीया तसेच भाद्रपदाची (योग्य) तिथी—हे पितृकर्मासाठी शुभ काळ सांगितले आहेत।

Verse 55

अमावास्या तपस्यस्य पौषस्यैकादशी तथा । तथाऽषाढस्य दशमी माघमासस्य सप्तमी

तपस्य (फाल्गुन) अमावस्या, पौष एकादशी, आषाढ दशमी आणि माघ मासाची सप्तमी—या देखील पितृश्राद्धादी कर्मांसाठी प्रशस्त मानल्या आहेत।

Verse 56

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाऽषाढी व पूर्णिमा । तथा कार्तिकमासस्य या चान्या फाल्गुनस्य च

श्रावण कृष्ण अष्टमी, आषाढी पौर्णिमा, कार्तिक मासाची पौर्णिमा तसेच फाल्गुनाचीही पौर्णिमा—या पितृकर्मांत प्रशंसित आहेत।

Verse 57

चैत्रस्य ज्येष्ठमासस्य पंचैताः पूर्णिमा नृप । मनूनामादयः प्रोक्तास्तिथयस्ते मया नृप

हे नृपा! चैत्र व ज्येष्ठ यांच्या पौर्णिमांसह या पाच पौर्णिमा मनूंना प्रिय अशा श्रेष्ठ तिथी आहेत—असे मी तुला सांगितले आहे।

Verse 58

आसु तोयमपि स्नात्वा तिल दर्भविमिश्रितम् । पितॄनुद्दिश्य यो दद्यात्स याति परमां गतिम्

त्या पवित्र जलात स्नान करून जो तिळ व कुश (दर्भ) मिसळून पितरांच्या उद्देशाने तर्पण अर्पित करतो, तो परम गतीस प्राप्त होतो।

Verse 59

इह लोके परे चैव पितॄणां च प्रसादतः । किं पुनर्विविधैरन्नै रसैर्वस्त्रैः सदक्षिणैः

पितरांच्या प्रसादाने या लोकात व परलोकातही कल्याण मिळते; मग विविध अन्न, रस, वस्त्रे आणि योग्य दक्षिणेसह केल्यास फल किती अधिक होईल!

Verse 60

अधुना शृणु राजेन्द्र युगाद्याः पितृवल्लभाः । यासां संकीर्तनेनापि क्षीयते पापसंचयः

आता ऐक, राजेंद्र! पितरांना प्रिय अशा युगादि तिथी—ज्यांचे केवळ संकीर्तन केले तरी पापसंचय क्षीण होतो।

Verse 61

नवमी कार्तिके शुक्ला तृतीया माधवे सिता । अमावास्या च तपसो नभस्यस्य त्रयोदशी

कार्तिक शुक्ल नवमी, माधव (वैशाख) शुक्ल तृतीया, तपस्य (फाल्गुन) अमावस्या आणि नभस्य (भाद्रपद) त्रयोदशी—या युगादि तिथी सांगितल्या आहेत।

Verse 62

त्रेताकृतकलीनां तु द्वापरस्यादयः क्रमात् । स्नाने दाने जपे होमे विशेषात्पितृतर्पणे

त्रेता, कृत आणि कलि—तसेच क्रमाने द्वापर—या युगांचे हे आदिदिन मानले जातात; स्नान, दान, जप, होम आणि विशेषतः पितृतर्पणात हे महाफलदायी आहेत।

Verse 63

कृतस्याक्षयकारिण्यः सुकृतस्य महाफलाः । यदा स्यान्मेषगो भानुस्तुलां वाथ यदा व्रजेत्

हे काळ कृत पुण्याला अक्षय करणारे व सुकृतास महाफळ देणारे आहेत—विशेषतः जेव्हा सूर्य मेषेत प्रवेश करतो, किंवा जेव्हा तो तुलाराशीत जातो।

Verse 64

तदा स्याद्विषुवाख्यस्तु कालश्चाक्षयकारकः । मकरे कर्कटे चैव यदा भानुर्व्रजेन्नृप

हे नृपा! त्या वेळेस ‘विषुव’ असे म्हणतात, आणि तो अक्षय पुण्यकारक ठरतो—विशेषतः सूर्य मकर व कर्क राशीत प्रवेश करतो तेव्हा।

Verse 65

तदायनाभिधानस्तु विषुवोऽथ विशिष्यते । रवेः संक्रमणं राशौ संक्रांतिरिति कथ्यते

तो ‘विषुव’ पुढे ‘आयन’ या नावानेही विशेष मानला जातो. सूर्याचे राशीत होणारे संक्रमण ‘संक्रांती’ असे म्हणतात.

Verse 66

स्नानदानजपश्राद्धहोमादिषु महाफलाः । त्रेताद्याः क्रमशः प्रोक्ताः कालाः संक्रांतिपूर्वकाः । नैतेषु विद्यते विघ्नं दत्तस्याक्षयसंज्ञिताः

स्नान, दान, जप, श्राद्ध, होम इत्यादींमध्ये—संक्रांतीपूर्वक व ‘त्रेता’ इत्यादी क्रमाने सांगितलेले हे काळ महाफळ देतात. यांत विघ्न नसते; त्या वेळी दिलेले दान ‘अक्षय’ म्हणतात.

Verse 67

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत्सर्वं सद्यो ह्यक्षयतां व्रजेत्

माणसे अश्रद्धेने जरी—कुपात्रालाही, आणि अकाळीही—जे काही दान देतात, ते सर्व तत्क्षणी ‘अक्षय’त्वास प्राप्त होते.

Verse 217

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय वर्णनंनाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील श्राद्धकल्पांतर्गत हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात “श्राद्धार्ह पदार्थ, (योग्य) ब्राह्मण व (योग्य) काळ यांचा निर्णय—वर्णन” नामक दोनशे सतरावा अध्याय समाप्त झाला।