Adhyaya 26

Verse 1

। सूत उवाच । यत्पूर्वापरसीमान्तं तन्मया संप्रकीर्तितम् । दक्षिणोत्तरसंभूतं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

सूत म्हणाले—पूर्व-पश्चिमेच्या सीमा मी यथार्थपणे सांगितल्या. आता मी तुम्हांला दक्षिण-उत्तर दिशांचा विस्तार व मर्यादा सध्या सांगतो.

Verse 2

अस्ति भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी । नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया

पृथ्वीवर ‘मधुरा’ नावाची एक प्रसिद्ध महापुरी आहे; ती अनेक विप्रांनी परिपूर्ण असून यमुनेच्या तीरावर वसलेली आहे.

Verse 3

तस्यामासीद्द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः । वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः

त्या नगरीत ‘गोकर्ण’ नावाने प्रसिद्ध असा एक द्विजश्रेष्ठ होता; तो वेदाध्ययनात संपन्न आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत होता.

Verse 4

अथापरोऽस्ति तन्नामा तत्र विप्रो वयोऽन्वितः । सोऽपि च ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः

त्यानंतर तेथे त्याच नावाचा आणखी एक विप्र होता, वयाने वृद्ध; तोही श्रेष्ठ ब्राह्मण असून सर्व विद्यांत पारंगत होता.

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य यमः प्राह स्वकिंकरम् । ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम्

एका वेळी यमराजांनी आपल्या किंकराला सांगितले—ज्याचे केस उभे होते, डोळे अतिशय रक्तवर्ण, दात काळे आणि रूप भयानक होते.

Verse 6

अद्य गच्छ द्रुतं दूत मथुराख्यां महापुरीम् । आनयस्व द्विजश्रेष्ठं तस्यां गोकर्णसंज्ञकम्

आजच त्वरेने जा, हे दूत, मथुरा नावाच्या महापुरीस। तेथील द्विजश्रेष्ठ ‘गोकर्ण’ यास येथे लवकर आणून दे।

Verse 7

तस्यायुषः क्षयो जातो मध्याह्नेऽद्यतने दिने । त्याज्योऽन्योऽस्ति च तत्रैव चिरायुस्तादृशो द्विजः

आजच्या दिवशी मध्यान्ही त्याचे आयुष्य संपले आहे। पण तेथेच तसाच एक चिरायू द्विज आहे—त्याला सोडून द्यावे।

Verse 8

सूत उवाच । अथ दूतो द्रुतं गत्वा तां पुरीं यमशासनात् । विभ्रमादानयामास गोकर्णं च चिरायुषम्

सूत म्हणाले—मग दूत यमाच्या आज्ञेने त्वरेने त्या पुरीत गेला आणि भ्रमामुळे चिरायू गोकर्णास आणून घेतला।

Verse 9

ततः कोपपरीतात्मा यमः प्रोवाच किंकरम् । दीर्घायुरेष आनीतो धिक्पाप किमिदं कृतम्

मग क्रोधाने व्यापलेला यम सेवकास म्हणाला—हा तर दीर्घायू आहे; धिक् पाप्या! हे तू काय केलेस?

Verse 10

तस्मात्प्रापय तत्रैव यावदस्य च बन्धुभिः । नो गात्रं दह्यते शोकात्सुसमिद्धेन वह्निना

म्हणून याला त्वरित तिथेच परत पोहोचव, शोकाने व्याकुळ नातेवाईकांनी सुसमिद्ध अग्नीत याचे शरीर दहन करण्यापूर्वीच।

Verse 11

ब्राह्मण उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि दिष्ट्या प्राप्तोस्मि तेंऽतिकम् । वांछमानः सदा मृत्युं दारिद्र्येण कदर्थितः

ब्राह्मण म्हणाला—मी आता तिकडे परत जाणार नाही. दैवयोगाने मी तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे. दारिद्र्याने पिचून मी नेहमीच मृत्यूची इच्छा केली आहे.

Verse 12

यम उवाच । निमिषेणापि नो मर्त्यमानयामि महीतलात् । आयुःशेषेण विप्रेन्द्र पूर्णेनाथ त्यजामि न

यम म्हणाला—क्षणभरासाठीसुद्धा मी कोणत्याही मर्त्याला पृथ्वीवरून उचलून नेत नाही. हे विप्रश्रेष्ठा, ठरलेली उरलेली आयुष्यपूर्ती होईपर्यंत मी कोणालाही देहत्याग करवित नाही.

Verse 13

तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम् । समत्वात्सर्वजंतूनां पक्षपातविवर्जनात्

म्हणूनच माझे नाव ‘धर्मराज’ असे स्मरले जाते—कारण मी सर्व प्राण्यांप्रति समभाव ठेवतो आणि पक्षपातरहित आहे.

Verse 14

तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते । बंधुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः

म्हणून, हे ब्राह्मणा, जोवर तुझे शरीर अजून दग्ध झालेले नाही तोवर घरी जा. तुझे बंधु शोकाकुल आहेत; आत्ता तिथे तुझे थांबणे योग्य नाही.

Verse 15

प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम । न वृथा दर्शनं मे स्यात्कथंचिदपि देहिनाम्

हे ब्राह्मणसत्तमा, तुझ्या मनास अभिप्रेत असा वर माग. कोणत्याही प्रकारे देहधाऱ्यांसाठी माझे दर्शन निष्फळ ठरू नये.

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । अवश्यं यदि गंतव्यं मया देव गृहं पुनः । तन्ममाचक्ष्व पृच्छामि वरश्चैष भवेन्मम

ब्राह्मण म्हणाला—हे देवा! मला जर निश्चयाने पुन्हा माझ्या घरी जावेच लागणार असेल, तर कृपा करून हे मला सांग; मी हेच विचारतो—हेच माझे वरदान असो.

Verse 17

एते ये नरका रौद्राः सेविताः पापकर्मभिः । दृश्यंते वद कः केन कर्मणा सेव्यते जनैः

हे रौद्र नरक पापकर्मांनी सेविलेले आहेत—ते येथे दिसतात. सांगा: कोणता नरक कोणाला, आणि कोणत्या कर्मामुळे भोगावा लागतो?

Verse 18

यम उवाच । असंख्या नरका विप्र यथा प्राणिगणाः क्षितौ । कृत्स्नशः कथितुं शक्या नैववर्षशतैरपि

यम म्हणाला—हे विप्रा! नरक असंख्य आहेत, जसे पृथ्वीवर प्राण्यांची संख्या असंख्य आहे. त्यांचे संपूर्ण वर्णन शेकडो वर्षांतही शक्य नाही.

Verse 19

कीर्तयिष्यामि तेषां ते प्राधान्येन द्विजोत्तम । एकविंशतिसंख्या ये पापिलोककृते कृताः

हे द्विजोत्तमा! त्यांपैकी प्रमुख नरक मी तुला सांगतो—ते एकवीस आहेत, पापी लोकांसाठी स्थापन केलेले.

Verse 20

आद्योऽयं रौरवो नाम नरको द्विजसत्तम । प्रतप्ततैलकुंभेषु पच्यंते यत्र जंतवः

हे द्विजसत्तमा! पहिला नरक ‘रौरव’ नावाचा आहे. तेथे प्राणी उकळत्या तप्त तेलाने भरलेल्या कढईत शिजविले जातात.

Verse 21

हा मातस्तात पुत्रेति प्रकुर्वंति सुदारुणम् । परपाकरताः क्षुद्राः परद्रव्या पहारकाः

“हाय आई! हाय बाबा! हाय पुत्रा!” असे म्हणत ते अत्यंत दारुण दुःखात आक्रोश करीत विलाप करतात—जे क्षुद्रबुद्धी परपीडेत रमलेले व परधन अपहरिणारे असतात।

Verse 22

द्वितीय एष विप्रेंद्र महारौरवसंज्ञितः । कृतघ्नैः सेव्यते नित्यं तथा च गुरुतल्पगैः

हे विप्रश्रेष्ठ! हा दुसरा नरक ‘महारौरव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे; कृतघ्न लोक येथे नित्य वास करतात, तसेच गुरुशय्येचा भंग करणारेही।

Verse 23

रोरूयमाणैर्दाहार्तैः पच्यमानै र्हविर्भुजा । खंडशः क्रियमाणैश्च तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा

तेथे ते मोठ्याने किंकाळ्या फोडीत रडतात, दाहाने व्याकुळ होतात; हविर्भुज अग्नीने ‘शिजविले’ जातात आणि तीक्ष्ण शस्त्रांनी अनेक प्रकारे तुकडे-तुकडे केले जातात।

Verse 24

तृतीयोंऽधतमोनाम नरकः सुभयावहः । अत्र ये पुरुषा यांति तांश्च वक्ष्यामि सुद्विज

तिसरा नरक ‘अंधतम’ नावाचा असून तो अत्यंत भयावह आहे. हे सुद्विज! जे पुरुष तेथे जातात, त्यांना मी सांगतो।

Verse 26

चतुर्थोऽयं प्रतप्ताख्यो नरकः संप्रकीर्तितः । अत्र ते यातनां भुक्त्वा तथा शुद्धा भवंति च

हा चौथा नरक ‘प्रतप्त’ (दग्ध) म्हणून प्रसिद्ध आहे. तेथे यातना भोगून तेही कर्मक्षयाने शुद्ध होतात।

Verse 27

यैः कृता सततं निंदा गुरुदेवतपस्वि नाम् । तेषामुत्पाट्यते जिह्वा जाताजाताऽत्र भूरिशः

जे सतत गुरु, देवता व तपस्वी यांची निंदा करीत, त्यांची जीभ येथे वारंवार, अनेकदा उपटली जाते।

Verse 28

एषोऽन्यः पंचमो नाम सुप्रसिद्धो विदारकः । मित्रद्रोहरताश्चात्र च्छिद्यंते करपत्रकैः

हा दुसरा पाचवा नरक ‘विदारक’ म्हणून सुप्रसिद्ध आहे; येथे मित्रद्रोह करणाऱ्यांना करपत्रकासारख्या धारदार पानांनी छिन्नभिन्न केले जाते।

Verse 29

दुष्टेन चक्षुषा दृष्टाः परदारा नराधमैः । सुलोहास्याः खगास्तेषां हरंत्यत्र विलोचने

जे नराधम दुष्ट नजरेने परस्त्रीकडे पाहतात, त्यांचे डोळे येथे लोखंडी चोच असलेले पक्षी उपटून नेतात।

Verse 30

प्राणांतिकं पुरा दत्तं यैर्दुःखं प्राणिनां नरैः । अपराधं विना तेऽत्र पच्यंते वालुकोत्करैः

ज्यांनी पूर्वी निरपराध प्राण्यांना प्राणांतिक यातना दिल्या, ते येथे तप्त वाळूच्या ढिगांवर भाजले जातात।

Verse 31

बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः । मूत्रामेध्य समाकीर्णः समंतादतिगर्हितः

सातवा, नरकांतील अत्यंत अधम, ‘बीभत्सु’ म्हणून विख्यात आहे; तो मूत्र व मलिनतेने भरलेला, सर्व बाजूंनी अतिशय घृणास्पद आहे।

Verse 32

राजगामि च पैशुन्यं यैः कृतं सुदुरात्मभिः । अमेध्यपूर्णवक्त्रास्ते धार्यंतेऽत्र नराधमाः

जे अतिदुष्ट जन राजदरबारापर्यंत पोहोचणारी चुगली‑निंदा करतात, ते नराधम येथे अपवित्रतेने भरलेल्या मुखांसह धरून ठेवले जातात।

Verse 33

कुत्सितोनाम विख्यातो द्विजायं चाष्टमोऽधमः । श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णैस्तथा गन्धैश्च कुत्सितैः

हे द्विजश्रेष्ठ! आठवा अधम नरक ‘कुत्सित’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो कफ‑मूत्राने भरलेला आणि घृणास्पद दुर्गंधीने व्यापलेला आहे।

Verse 34

गुरुदेवातिथिभ्यश्च स्वभृत्येभ्यो विशेषतः । अदत्त्वा भोजनं यैस्तु कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः

जे गुरु, देव, अतिथी आणि विशेषतः आपल्या आश्रित‑सेवकांना अन्न न देता स्वतःच जेवतात, ते येथे यातना भोगण्यासाठी ठेवलेले आहेत।

Verse 35

एष दुर्गमनामा च नवमो द्विजसत्तम । तीक्ष्णकंटकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलः

हे द्विजसत्तम! हा नववा नरक ‘दुर्गम’ नावाने ओळखला जातो; तो तीक्ष्ण काट्यांनी भरलेला आणि साप‑विंचूंनी गजबजलेला आहे।

Verse 36

एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते । अदत्त्वा भोजनं यैश्च कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः

जे काफिल्यासह प्रवास करणाऱ्या, भुकेने क्षीण व कोसळणाऱ्या प्रवाशाला अन्न न देता स्वतःच खातात, ते येथे राहण्यास बाध्य केले जातात।

Verse 37

दशमोऽयं सुविख्यातो नरको नामदुः सहः । तप्तलोहमयैः स्तंभैः समंतात्परिवारितः

हा दहावा नरक ‘दुःसह’ या नावाने सुप्रसिद्ध आहे। तो सर्व बाजूंनी तप्त लोखंडी स्तंभांनी वेढलेला आहे.

Verse 38

ये पापाः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा । तप्तलोहमयान्स्तंभांस्तेऽत्रालिंगंति मानवाः

जे पापी परस्त्रीसक्त असतात, किंवा मिष्टान्न व मांस यांत आसक्त असतात, ते येथे तप्त लोखंडी स्तंभांना बलात् आलिंगन करायला लावले जातात.

Verse 39

एकादशोऽपरश्चायमाकर्षाख्यः प्रकीर्तितः । नरको विप्रशार्दूल तप्तसंदंशसंकुलः

हे विप्रशार्दूल! हा दुसरा—अकरावा—नरक ‘आकर्ष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तो तप्त संडस व चिमट्यांनी भरलेला आहे.

Verse 40

स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं चाश्नंति ये नराः । संदंशैरपि कृष्यंते तत्र तप्तैः समंततः

जे पुरुष स्त्रिया, ब्राह्मण, गुरु किंवा देव यांचे धन भोगतात वा हडप करतात, त्यांना तेथे सर्व बाजूंनी तप्त संडसांनी ओढून नेले जाते.

Verse 41

संदंशो द्वादशश्चायं तथाऽभक्ष्यप्रभक्षकाः । लोहदंतमुखैर्गृधैर्भक्ष्यंतेऽत्र नराधमाः

हा बारावा नरक ‘संडंश’ आहे. येथे अभक्ष्य भक्षण करणारे अधम पुरुष लोखंडी दात व चोच असलेल्या गिधाडांनी भक्षिले जातात.

Verse 42

एष त्रयोदशोनाम सुविख्यातो नियंत्रकः । समंतात्कृमिभिर्व्याप्तस्तथा च दृढबन्धनैः

हा तेरावा नरक ‘नियंत्रक’ म्हणून सुप्रसिद्ध आहे. तो सर्व बाजूंनी कृमींनी व्यापलेला असून कठोर, न ढळणाऱ्या बंधनांनी वेढलेला आहे.

Verse 43

न्यासापहारकाः पापास्तत्र बद्धाश्च बंधनैः । कृमिवृश्चिक कीटाद्यैर्भक्ष्यते द्विजसत्तम

हे द्विजश्रेष्ठ, जे पापी न्यास (अमानत) हरण करतात तेथे ते बंधनांनी जखडले जातात; कृमी, विंचू व इतर दंशक कीटक त्यांना भक्षतात.

Verse 44

तथा चतुर्दशोनाम नरकोऽधोमुखः स्थितः । नरकाणां समस्तानामेष रौद्रतमाकृतिः

तसेच चौदावा नरक ‘अधोमुख’ नावाने आहे, जिथे मनुष्याला उलटे (मुख खाली) ठेवले जाते. सर्व नरकांमध्ये याचे रूप सर्वाधिक रौद्र व भयानक आहे.

Verse 45

अत्र चाधोमुखा बद्धा वृक्षशाखावलंबिताः । पच्यंते वह्निनाऽधस्ताद्ब्रह्मघ्ना ये च मानवाः

येथे मुख खाली करून बांधून, वृक्षांच्या फांद्यांना लटकवलेले—जे ब्राह्मणहंता मानव आहेत—त्यांना खालील बाजूने अग्नीने भाजले जाते.

Verse 46

यूकामत्कुणदंशाद्यैः संकीर्णोऽयं द्विजोत्तम । नरको भीषणो नाम ख्यातः पञ्चदशो महान्

हे द्विजोत्तम, हा प्रदेश उवा, खटमळ, डास इत्यादींनी भरलेला आहे. हा महान पंधरावा नरक ‘भीषण’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 47

कूटसाक्ष्यरतानां च तथैवानृतवादिनाम् । अत्राश्रयो मया दत्तस्तथान्येषां कुकर्मिणाम्

खोटी साक्ष देण्यात रत व नेहमी असत्य बोलणाऱ्यांसाठी—तसेच इतर कुकर्मी जनांसाठीही—येथे मी बंधनस्थानाचा आश्रय ठरविला आहे।

Verse 49

एष षोडश उद्दिष्टो नरको नाम क्षुद्रदः । युधार्तैर्मानवैर्व्याप्तः समंताद्द्विजसत्तम

हे द्विजश्रेष्ठ! हा सोळावा नरक ‘क्षुद्रद’ या नावाने कथित आहे; युद्धपीडित मानवांनी तो सर्व बाजूंनी व्यापलेला आहे।

Verse 50

तथा सप्तदशश्चायं क्षाराख्यो नरकः स्मृतः । सुक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः

तसेच हा सतरावा नरक ‘क्षार’ या नावाने स्मृत आहे; तीक्ष्ण, दाहक क्षाराने तो भरलेला असून सर्व प्राण्यांना भयावह आहे।

Verse 51

व्रतभंगकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः । तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यंते पापकृत्तमाः

जे व्रतभंग करतात आणि जे पाषंडी, धर्मविरोधी मार्गी असतात—ते पापकृत्तम येथे येऊन तीक्ष्ण शस्त्रांनी चिरडले जातात।

Verse 52

एष चाष्टादशो नाम कथितश्च निदाघकः । ज्वलितांगारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम्

हा अठरावा ‘निदाघक’ नावाचा नरक कथित आहे; तो जळत्या अंगारांनी भरलेला असून सर्व देहधाऱ्यांसाठी असह्य आहे।

Verse 53

दूषयंति च ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकाम् । अंगारांतः स्थितातेऽत्र ध्रियंते मानवा द्विज

हे द्विजा! जे शास्त्र, काव्य, ब्राह्मण व कन्या यांना दूषित करतात, ते मनुष्य येथे जळत्या अंगारांत ठेवले जातात।

Verse 54

एकोनविंशतिश्चायं प्रख्यातः कूटशाल्मलिः । सुतीक्ष्णकंटकाकीर्णः समंताद्द्विजसत्तम ।ा

हे द्विजश्रेष्ठा! हा एकोणविसावा नरक ‘कूटशाल्मली’ म्हणून प्रसिद्ध असून तो सर्व बाजूंनी अतितीक्ष्ण काट्यांनी भरलेला आहे।

Verse 56

एष विंशतिमो नाम नरको द्विजसत्तम । असिपत्रवनाख्यश्च कष्टसेव्यो दुरात्मभिः

हे द्विजश्रेष्ठा! हा विसावा नरक ‘असिपत्रवन’ नावाने ओळखला जातो; तो अत्यंत दुःसह असून दुष्टात्म्यांनाच भोगावा लागतो।

Verse 57

अत्र यांति नरा विप्र पररंध्रनिरीक्षकाः । कूटकर्मरता ये च शास्त्रविक्रयकारकाः

हे ब्राह्मणा! येथे ते लोक येतात जे परक्यांचे दोष शोधतात, जे कूटकर्मात रमतात आणि जे शास्त्रांचा विक्री-व्यवहार करतात।

Verse 58

एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी । सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः

आणि ही एकविसावी ‘वैतरणी’ नावाची नदी आहे; धर्माचे अनुयायी असोत वा पापमार्गी, सर्व मनुष्यांना तिच्याकडे जावेच लागते।

Verse 59

मृत्युकाले समुत्पन्ने धेनुं यच्छंति ये नराः । तस्या लांगूलमाश्रित्य तारयंति सुखेन च

मृत्यूची वेळ आली असता जे मनुष्य धेनूचे दान करतात, ते तिच्या शेपटीचा आधार घेऊन सुखानेच पार होतात।

Verse 60

अदत्त्वा गां च ये मर्त्या म्रियंते द्विजसत्तम । तीर्त्वा हस्तादिभिर्दुर्गा त इमां संतरंति च

हे द्विजश्रेष्ठ, जे मर्त्य गौदान न करता मरतात, ते हातपायांनीच ती दुर्गम धारा कष्टाने ओलांडून पार जातात।

Verse 61

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम । विस्तरेण तव प्रीत्या स्वरूपं नरकोद्भवम्

हे द्विजोत्तम, तू जे विचारलेस ते सर्व मी तुझ्या प्रीत्यर्थ विस्ताराने सांगितले—नरकातून उत्पन्न होणाऱ्या यातनांचे स्वरूपही।

Verse 62

तस्माद्गच्छ गृहं शीघ्रं यावद्गात्रं न दह्यते । बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्गृहीत्वा वांछितं धनम्

म्हणून लवकर घरी जा, जोवर तुझे शरीर जळत नाही; तुझे शोकाकुल बंधु तुझ्या इच्छित धनास उचलून घेतील।

Verse 63

ब्राह्मण उवाच । यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरम् । तद्ब्रूहि कर्मणा येन नरकं याति नो नरः

ब्राह्मण म्हणाला—हे देव, मला योग्य रीतीने माझ्या घरास परत जायचे असेल, तर सांगा—कोणत्या आचरणाने मनुष्य नरकात जात नाही?

Verse 64

यम उवाच । तीर्थयात्रापरो नित्यं देवतातिथिपूजकः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च न याति नरकं नरः

यम म्हणाला—जो नित्य तीर्थयात्रेत तत्पर असतो, देवतांची पूजा व अतिथी-सत्कार करतो, ब्राह्मणनिष्ठ व शरण देणारा असतो—तो नर नरकास जात नाही।

Verse 65

परोपकारसंयुक्तो नित्यं जपपरायणः । स्वाध्यायनिरतश्चैव न याति नरकं द्विज

हे द्विजा! जो परोपकारयुक्त असतो, नित्य जपात परायण असतो आणि स्वाध्यायात निरत असतो—तो नरकास जात नाही।

Verse 66

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । यः करोति नरो नित्यं नरकं न स पश्यति

जो नर नित्य वाव्या, विहिरी, तळी इत्यादी करतो आणि देवतांची मंदिरेही उभारतो—तो नरक पाहात नाही।

Verse 67

हेमंते वह्निदो यः स्यात्तथा ग्रीष्मे जलप्रदः । वर्षास्वाश्रयदो यश्च नरकं न स पश्यति

जो हेमंतात उष्णता/अग्नी देतो, ग्रीष्मात पाणी देतो आणि पावसाळ्यात आश्रय देतो—तो नरक पाहात नाही।

Verse 68

व्रतोपवाससंयुक्तः शांतात्मा विजितेंद्रियः । ब्रह्मचारी सदा ध्यानी नरकं याति नो नरः

जो व्रत-उपवासयुक्त, शांतचित्त, इंद्रियजयी, ब्रह्मचारी आणि सदा ध्याननिष्ठ असतो—तो नर नरकास जात नाही।

Verse 69

अन्नप्रदो नरो यः स्याद्विशेषेण तिलप्रदः । अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति

जो मनुष्य अन्नदान करतो—विशेषतः तिळदान करतो—आणि अहिंसेत निरत असतो, तो नरक पाहात नाही।

Verse 70

वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् । धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति

जो वेदाध्ययनात संपन्न, शास्त्रासक्त, वाणीने सुसंस्कृत आणि नित्य धर्मकथा-प्रवचनात तत्पर असतो—तो नरक पाहात नाही.

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् । न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः

ब्राह्मण म्हणाले: हे तर मूर्खालाही ठाऊक आहे—जो पुरुष शुभकर्म करतो तो नरकात जात नाही, स्वर्गास जातो; आणि जो पापकर्मात रत असतो त्याचे फळ उलट होते.

Verse 72

तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् । स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः

म्हणून जो अशुभ कर्मांनीही कलुषित असला, तरी एखाद्या कर्माने तो पातक लवकर—अल्प प्रयत्नानेही—नष्ट करील, तर तो पुरुष स्वर्गास जातो.

Verse 73

तन्मेब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा । तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम्

हे सुरश्रेष्ठ! मला सांगा—असे व्रत किंवा नियम, अथवा एखादे तीर्थ, किंवा जप-होम—जे सर्व लोकांना सुख-कल्याण देणारे आहे.

Verse 74

यम उवाच । अत्र ते सुमहद्गुह्यं कीर्तयिष्ये द्विजोत्तध । गोपनीयं प्रयत्नेन वचनान्मम सर्वदा

यम म्हणाला—हे द्विजोत्तम! येथे मी तुला एक परम महान गूढ रहस्य सांगतो. माझे हे वचन सदैव प्रयत्नपूर्वक गुप्त व सुरक्षित ठेव.

Verse 75

महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा । अनुष्ठितेन नो याति नरकं क्लेशकारकम्

महापातकांनी युक्त पुरुषही ज्या कर्माचे विधिपूर्वक अनुष्ठान करतो, तो क्लेशकारक नरकात जात नाही.

Verse 76

आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्

आनर्त प्रदेशात एक रम्य व शुभ क्षेत्र आहे—हाटकेश्वरापासून उत्पन्न—जे सर्व तीर्थमय असून महापातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 77

तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम् । स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते

त्या स्थानी जो भक्तीने अर्धा मास जरी हर (भगवान) यांची पूजा करतो, तो सर्व पापांनी युक्त असला तरी शिवलोकी मान पावतो.

Verse 78

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम् । येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह

म्हणून तू त्वरेने तेथे जाऊन शंकराची आराधना कर; ज्यायोगे तू दहा पुरुषांसह निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त करशील.

Verse 79

सूत उवाच । उपदेशं समाकर्ण्य स यदा प्रस्थितो गृहम् । धर्मराजस्य संहष्टो मधुरां नगरीं प्रति

सूत म्हणाले—उपदेश ऐकून तो जेव्हा घरी निघाला, तेव्हा धर्मराजांच्या आज्ञेने त्याला मधुरा नगरीकडे पाठविण्यात आले।

Verse 80

तावद्द्वितीयं गो कर्णं दूत आदाय संगतः । दर्शयामास धृत्वाग्रे धर्मराजस्य सत्वरम्

तेवढ्यात दूत दुसरा गोकर्ण घेऊन आला आणि त्वरेने त्याला धर्मराजांच्या समोर उभे केले।

Verse 81

ततः प्रोवाच तं दूतं धर्मराजः प्रहर्षितः । गोकर्णं पुरतो दृष्ट्वा द्वितीयं प्रस्थितं गृहम्

मग धर्मराज आनंदित झाले; समोर उभा असलेला दुसरा गोकर्ण पाहून, निघालेल्या त्या दूताला ते म्हणाले।

Verse 82

यस्मात्कालात्ययं कृत्वाऽनीतोऽयं ब्राह्मणस्त्वया । तस्मादेनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं त्यज

तू वेळ ओलांडून हा ब्राह्मण आणलास; म्हणून यालाही दुसऱ्याप्रमाणे त्वरित मुक्त कर।

Verse 83

ततस्तौ तत्क्षणान्मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ समम् । स्वंस्वं कलेवरं प्राप्य सहसाथ समन्वितौ

मग त्या क्षणी गोकर्ण नावाचे दोन्ही ब्राह्मण एकाच वेळी मुक्त झाले; आपापले देह प्राप्त करून ते तत्काळ पूर्णत्वास गेले।

Verse 84

ततः स कथयामास गोकर्णः प्रथमो द्विजः । यमोपदेशसंजुष्टो द्वितीयाय सविस्तरम्

त्यानंतर पहिला द्विज गोकर्ण, यमाच्या उपदेशाने समृद्ध होऊन, दुसऱ्यास सर्व वृत्तांत सविस्तर सांगू लागला।

Verse 85

ततो गृहं परित्यज्य गोकर्णौ द्वावपि स्थितौ । देवतायतनैर्व्याप्तं क्षेत्रं दृष्ट्वाऽखिलं ततः

मग घराचा त्याग करून गोकर्ण नावाचे ते दोघेही तेथेच राहिले। देवालयांनी व्यापलेले ते संपूर्ण क्षेत्र पाहून त्यांनी त्याची पावनता जाणली।

Verse 86

लिंगे संस्थापिते ताभ्यां सीमांते दक्षिणोत्तरे । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्य तपसि द्रुतम्

त्या दोघांनी दक्षिण-उत्तर सीमेवर एक लिंग प्रतिष्ठापित केले। मग हाटकेश्वराशी संबंधित त्या क्षेत्रात पोहोचून ते शीघ्र तपश्चर्येत प्रवृत्त झाले।

Verse 87

ततः शिवं समाराध्य तपः कृत्वा यथोचितम् । सशरीरौ दिवं प्राप्तौ तत्प्रभावाद्विजोत्तमाः

त्यानंतर शिवाची यथाविधी आराधना करून आणि नियमानुसार तप करून, त्या प्रभावाने ते श्रेष्ठ द्विज देहासहित स्वर्गास गेले।

Verse 88

ताभ्यां मार्गचतुर्दश्यां कृष्णायां जागरः कृतः । यः करोति नरो भक्त्या स गच्छति शिवालयम्

मार्गशीर्ष महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला त्या दोघांनी जागरण केले। जो मनुष्य भक्तिभावाने असे जागरण करतो, तो शिवालयास जातो।

Verse 89

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः

अपुत्राला पुत्र प्राप्त होतात, धनार्थीला धन मिळते। पण निष्काम पुरुष मोक्षास प्राप्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 90

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमांतं द्विजसत्तमाः । क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम्

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! या क्षेत्राच्या सीमा आणि चारही दिशांतील विस्तार मी तुम्हांला सविस्तरपणे पूर्ण सांगितला आहे.

Verse 91

अत्रांतरे नरा ये च निवसंति द्विजोत्तमाः । कृषिकर्मोद्यताश्चापि यांति ते परमां गतिम् । किं पुनर्नियतात्मानः शांता दांता जितेंद्रियाः

हे द्विजोत्तमांनो! या क्षेत्रात जे लोक राहतात, ते केवळ कृषिकर्मात तत्पर असले तरी परम गतीस जातात; मग संयमी, शांत, दांत व जितेंद्रिय असतील तर त्यांचे काय सांगावे!

Verse 92

अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । तस्मिन्क्षेत्रे मृता यांति स्वर्गलोकं न संशयः

कीटक-पतंग, पशू, पक्षी व मृगही—त्या क्षेत्रात मरण पावले तर—स्वर्गलोकास जातात; यात संशय नाही.

Verse 93

किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम् । संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने

मग तेथे जे नर प्रायोपवेशन (उपवासपूर्वक देहत्याग) करतात—संन्यस्त, श्रद्धायुक्त, आणि हृदयस्थ जनार्दनावर मन स्थिर करून—ते किती धन्य!

Verse 94

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि । विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्या पवित्र क्षेत्राची नित्य सेवा व सेवन करावे—विशेषतः आता, पापाने आच्छादित कलियुग प्राप्त झाल्यावर।

Verse 95

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः । ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहंति पतंति च

नास्तिक, मर्यादा भंग करणारे, आणि ब्राह्मणाचा घात करणारे—असे सर्व नर येथे नित्य वर चढतात व खाली पडतात; वारंवार पतन भोगतात।

Verse 96

वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः । तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे द्विजांनो! जिथे जिथे बावडी, विहीर किंवा तळ्यात जल आहे, तिथे तिथे जो नर स्नान करतो तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 97

किं य्रज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि । वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः

यज्ञांनी काय? व्यर्थ दानांनी काय? व्रतांनी काय, जपांनीही काय? स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी त्या क्षेत्रात केलेला वासच श्रेष्ठ आहे।

Verse 98

एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम् । हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्राचे हे माहात्म्य सदैव ऐकणाऱ्यांसाठी पवित्र करणारे, आयुष्यवर्धक, मंगलदायक व पापनाशक आहे।