Adhyaya 97
सूत सांगतात—राजा दशरथाने केलेल्या एका अद्भुत कर्मामुळे प्रसन्न होऊन इंद्र (शक्र) स्वतः येतो, राजाच्या अनुपम पराक्रमाची स्तुती करतो आणि वर देऊ करतो. दशरथ धन किंवा विजय न मागता, सर्व धर्मकर्मांत टिकणारी इंद्राशी चिरस्थायी मैत्री व सख्यभाव मागतो. इंद्र तो वर देतो आणि देवसभेत नियमित उपस्थित राहण्याची विनंती करतो. दशरथ संध्याकर्मानंतर दररोज देवसभेत जातो; तेथे दिव्य संगीत-नृत्याचा आनंद घेतो आणि देवरषींच्या मुखातून धर्मोपदेश व पवित्र कथा ऐकतो. दशरथ निघून गेल्यावर त्याच्या आसनावर जल शिंपडण्याची (अभ्युक्त्षण) एक रीत असते. नारद कारण सांगितल्यावर राजाला शंका येते—हे कुठल्या गुप्त पापाचे लक्षण तर नाही ना? तो ब्राह्मणांना पीडा, अन्याय, प्रजेत अव्यवस्था, भ्रष्टाचार, शरणागतांचा त्याग, यज्ञकर्मातील त्रुटी इत्यादी संभाव्य दोष मांडतो. इंद्र उत्तर देतो—तुझ्या देहात, राज्यात, वंशात, घरात किंवा सेवकांत कोणताही वर्तमान दोष नाही; परंतु पुत्रहीनता हीच पितृऋणरूप येणारी उणीव आहे, जी उच्च गतीला अडथळा ठरते. म्हणून हे जलशिंपडणे पितृसंबंधी प्रतिबंधक विधी आहे. इंद्र पुत्रप्राप्तीसाठी प्रयत्न करून पितृऋण फेडण्याचा उपदेश करतो. मग दशरथ अयोध्येला परत येऊन मंत्र्यांकडे राज्यभार सोपवतो आणि पुत्रार्थ तपश्चर्येचा संकल्प करतो. तसेच कार्त्तिकेयपुरास जाण्याचा सल्ला मिळतो—जिथे त्याच्या पित्याने पूर्वी तप करून इच्छित सिद्धी प्राप्त केली होती.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । ततः प्रभृति नो मन्दो रोहिणीशकटं द्विजाः । भिनत्ति वचनात्तस्य राज्ञो दशरथस्य च
सूत म्हणाले—हे द्विजांनो! त्या वेळेपासून राजा दशरथाच्या वचनांच्या प्रभावाने मंद (शनैश्चर) ‘रोहिणी-शकट’ फोडीत नाही।
Verse 2
तद्वृत्तांतं समाकर्ण्य तस्य शक्रः प्रहर्षितः । भूपालं तं समभ्येत्य ततश्चोवाच सादरम्
तो वृत्तांत ऐकून शक्र (इंद्र) अत्यंत हर्षित झाला. तो त्या भूपालाजवळ जाऊन आदराने बोलला।
Verse 3
अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते । संसाधितं यदन्येन मनसापि न चिन्त्यते
हे पृथ्वीपते! तू हे अत्यंत अद्भुत कर्म साध्य केलेस—जे दुसरा कोणी मनातही विचारू शकत नाही।
Verse 4
अत एव हि संतुष्टिः सञ्जाताद्य तवोपरि । वरं मत्तो गृहाणाद्य तदभीष्टं हृदि स्थितम्
म्हणूनच आज मी तुझ्यावर पूर्ण संतुष्ट आहे. माझ्याकडून वर घे—हृदयात जे अभिष्ट आहे ते माग।
Verse 5
राजोवाच । त्वया सह सुरश्रेष्ठ मैत्री संप्रार्थयाम्यहम् । शाश्वती सर्वकृत्येषु परमां लोकसंस्थिताम्
राजा म्हणाला—हे सुरश्रेष्ठ! मी तुझ्याशी मैत्रीची प्रार्थना करतो—ती शाश्वत, परम, आणि सर्व कार्यांत व सर्व लोकांत दृढपणे स्थापित असो।
Verse 6
इन्द्र उवाच । एवं भवतु राजेंद्र त्वया सह सदा मम । संपत्स्यते सदा मैत्री वसोरिव च शाश्वती
इंद्र म्हणाला—तथास्तु, हे राजेंद्र! तुझ्याबरोबर माझी मैत्री वसूंसारखी सदा स्थिर व शाश्वत राहो।
Verse 7
त्वया सदैव मे पार्श्वे सभायां देवसंनिधौ । आगन्तव्यं विशेषेण येन मैत्री प्रवर्धते
तू नेहमी माझ्या जवळ—देवसभेत, देवांच्या सान्निध्यात—विशेष करून येत जा, ज्याने आपली मैत्री अधिक वाढेल.
Verse 8
एवमुक्त्वा सहस्राक्षो जगाम त्रिदिवालयम् । राजापि चागतो हर्म्ये स्वकीये हर्षसंयुतः
असे बोलून सहस्राक्ष इंद्र त्रिदिवाच्या धामास गेला; राजा देखील हर्षयुक्त होऊन आपल्या महालात परत आला.
Verse 9
रक्षयित्वा जगत्सर्वं शनैश्चर कृताद्भयात् । अप्राप्यां प्राप्य संकीर्तिं स्तूयमानस्तु बन्दिभिः
शनैश्चरामुळे उत्पन्न भयापासून सर्व जगाचे रक्षण करून त्याने दुर्लभ कीर्ती मिळविली आणि बंदी-चारणांनी त्याची स्तुती केली.
Verse 10
ततः प्रभृति नित्यं स सन्ध्याकाल उपस्थिते । सायाह्नं संविधायाथ याति शक्रस्य मंदिरे
तेव्हापासून तो नित्य संध्याकाळी सायंकालीन विधी करून मग शक्र (इंद्र) यांच्या मंदिरास जात असे.
Verse 11
तत्र स्थित्वा चिरं श्रुत्वा गंधर्वाणां मनोहरम् । गीतं दृष्ट्वा च नृत्यं च तानादिविहितं शुभम्
तेथे दीर्घकाळ राहून त्याने गंधर्वांचे मनोहर गीत ऐकले आणि तान-लयांनी युक्त असे त्यांचे शुभ नृत्यही पाहिले।
Verse 12
विचित्रार्थाः कथाः श्रुत्वा देवर्षीणां मुखाच्च्युताः । स्वयं च कीर्तयित्वाथ प्रयाति निजमंदिरम्
देवर्षींच्या मुखातून निघालेल्या अर्थगर्भ, विचित्र कथा ऐकून, आणि त्या स्वतः कीर्तन करून, तो आपल्या निजमंदिराकडे प्रस्थान करतो।
Verse 13
विमानवरमारुह्य हंसबर्हिणनादितम् । मनोहरपताकाभिः समंताच्च विभूषितम्
हंस व मयूरांच्या नादाने निनादित, सर्व बाजूंनी मनोहर पताकांनी विभूषित अशा उत्तम विमानावर आरूढ होऊन तो शोभेसह प्रस्थान करतो।
Verse 14
यदायदा स निर्याति शक्रस्थानान्निजालयम् । तदातदाऽसने तस्य क्रियतेऽभ्युक्षणं सदा
जेव्हा जेव्हा तो शक्रलोकातून आपल्या निवासाकडे निघतो, तेव्हा तेव्हा त्याच्या आसनावर नेहमी अभ्युक्षण (पवित्र जलशिंपड) केले जाते।
Verse 15
शक्रादेशात्तदा वेत्ति न स भूपः कथंचन । अन्यस्मिन्दिवसे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । कथयामास तत्सर्वमभ्युक्षणसमुद्भवम्
शक्राच्या आज्ञेमुळे त्या राजाला याचे काहीच ज्ञान झाले नाही. पण दुसऱ्या दिवशी मुनिसत्तम नारदांनी अभ्युक्षणाच्या उत्पत्तीचा सर्व वृत्तांत त्याला सांगितला।
Verse 16
वृत्तांतं तस्य राजर्षेस्तस्यैव गृहमागतः । तीर्थयात्रा प्रसंगेन विद्वेषपरिवृद्धये
त्या राजर्षीच्या घरीच नारद आले; तीर्थयात्रेच्या प्रसंगाने विषय काढून त्यांनी द्वेष अधिकच वाढविला।
Verse 17
तच्छ्रुत्वा नारदेनोक्तं श्रद्धेयमपि भूपतिः । न चक्रे हृदयेऽधर्ममात्मानं परिचिंतयन्
नारदांचे वचन ऐकून—ते विश्वासार्ह असले तरी—राजाने आत्मचिंतन करून हृदयात अधर्माला स्थान दिले नाही।
Verse 18
तथापि कौतुकाविष्टो गत्वा शक्रनिवेशनम् । अन्यस्मिन्दिवसे स्थित्वा चिरं तत्र समुत्थितः
तरीही कुतूहलाने ग्रस्त होऊन तो इंद्राच्या निवासस्थानी गेला; आणि दुसऱ्या दिवशी तिथे बराच वेळ थांबून मग उठून फिरू लागला।
Verse 19
अलक्ष्यं वीक्षयामास स्वासनं दूरमास्थितः । किंचित्सद्मांतरं प्राप्य कौतूहलसमन्वितः
दूर उभा राहून, कोणालाही न दिसता, त्याने आपलेच आसन पाहिले; आणि कुतूहलाने तो राजवाड्यातील एका दुसऱ्या कक्षात पोहोचला।
Verse 20
ततः शक्रसमादेशादुत्थाय सुरकिंकरः । प्रोक्षयामास तोयेन पार्थिवस्य तदासनम्
मग इंद्राच्या आज्ञेने एक देवकिंकर उठला आणि त्या राजाच्या आसनावर पाणी शिंपडले।
Verse 21
तद्दृष्ट्वा कोपसंपन्नः स राजाऽभ्येत्य वासवम् । प्रोवाच किमिदं शक्र प्रोक्ष्यते यन्ममासनम्
ते पाहून क्रोधाने भरलेला राजा वासव (इंद्र) याच्याकडे जाऊन म्हणाला— “हे शक्र! हे काय, माझ्या आसनावर प्रक्षालन (जलशिंपड) का होत आहे?”
Verse 22
किं मया निहता विप्राः किं वा विप्रसमुद्भवम् । शासनं लोपितं किंचित्किं वा विप्रा विनिंदिताः
मी कोणत्याही ब्राह्मणाचा वध केला आहे काय? किंवा ब्राह्मणांपासून उत्पन्न झालेल्या कशास तरी हानी केली आहे काय? धर्मयुक्त शासनाची आज्ञा मी किंचित् लोपली आहे काय? किंवा ब्राह्मणांचा अपमान केला आहे काय?
Verse 23
किं वा नष्टोऽस्मि संग्रामे दृष्ट्वा शत्रून्समागतान् । दैन्यं वा जल्पितं तेषां भयत्रस्तेन चेतसा
किंवा शत्रू एकत्र आलेले पाहून मी संग्रामात पराभूत झालो आहे काय? अथवा भयाने व्याकुळ मनाने त्यांच्या समोर मी दैन्याचे शब्द उच्चारले आहेत काय?
Verse 24
मम राज्येऽथवा शक्र दुर्बलो बलवत्तरैः । पीड़्यते वाथ चौराद्यैर्मुष्यते वंचकैस्तथा
किंवा, हे शक्र, माझ्या राज्यात दुर्बलांना बलवानांकडून पीडा होत आहे काय? किंवा लोकांना चोरादिकांकडून लुटले जाते काय आणि तसेच वंचकांकडून फसविले जाते काय?
Verse 25
किं वा राज्ये मदीये च जायते योनिविप्लवः । संकरो वाथ वर्णानां परित्यक्तविधिक्रमः
किंवा माझ्या राज्यात कुल-वंश व जन्ममर्यादेचा विप्लव झाला आहे काय? अथवा विधिनियम सोडून वर्णांचा संकर पसरला आहे काय?
Verse 26
किं वा दुर्जनवाक्येन दूषितो दोषवर्जितः । दंड्यते मम राज्ये च केनचित्त्रिदशेश्वर
हे त्रिदशेश्वरा! दुर्जनांच्या वचनांनी एखादा निर्दोष मनुष्य कलुषित होऊन माझ्या राज्यात कोणाकडून तरी दंडित होतो काय?
Verse 27
किं वा चौरोऽथ पापो वा गृहीतो दोषवान्स्वयम् । मुच्यते द्रव्यलोभेन तथान्यो वा जुगुप्सितः
चोर किंवा एखादा पापी, जो खरोखर दोषी असून पकडला गेला आहे, तो द्रव्यलोभाने सोडून दिला जातो काय? किंवा दुसरा एखादा घृणास्पद मनुष्यही मुक्त होतो काय?
Verse 28
किंस्विन्मया परित्यक्तः कोऽप्यत्र शरणागतः । भयत्रस्तः सुभीतेन प्राणानां त्रिदशाधिप
हे त्रिदशाधिपा! येथे भयाने त्रस्त होऊन प्राण वाचविण्यासाठी शरण आलेला कोणताही मनुष्य मी कधी परित्याग केला आहे काय?
Verse 29
कस्य वा पृष्ठमांसानि भक्षितानि मया क्वचित् । कच्चिच्च त्रिदशाधीष ब्राह्मणस्य विशेषतः
हे त्रिदशाधीशा! मी कधी कोणाच्या पाठीचे मांस भक्षण केले आहे? नक्कीच नाही—विशेषतः ब्राह्मणाचे तर कधीच नाही!
Verse 30
किं वा दानं मया दत्त्वा ब्राह्मणाय महात्मने पश्चात्तापः । कृतः पश्चाद्दत्तं चोपेक्षितं च वा
महात्मा ब्राह्मणाला दान देऊन मी नंतर पश्चात्ताप केला आहे काय? किंवा दान दिल्यावर त्याचे व त्याच्या सत्काराचे पुढे दुर्लक्ष केले आहे काय?
Verse 31
किं वा राज्ये मदीये च दीनानां प्रपतंति च । अश्रुपाता दिवारात्रं दुःखितानां समंततः
माझ्या राज्यात दीनजन पतनास जात आहेत काय, आणि दुःखी लोकांचे अश्रू दिवस-रात्र सर्वत्र वाहत आहेत काय?
Verse 32
दैवं वा पैतृकं वापि किं वा कर्म गृहे मम । लोपं गच्छति देवेन्द्र क्रियते वा विधिच्युतम्
हे देवेन्द्र! माझ्या घरी दैवकर्म किंवा पितृकर्म, अथवा कोणतेही कर्तव्य लोप पावत आहे काय, किंवा विधीच्या विरुद्ध केले जात आहे काय?
Verse 33
यत्त्वया क्रियते नित्यं तोयैरभ्युक्षणं मम । आसनस्य द्रुतं ब्रूया यत्पापं विहितं मया
तू नित्य जलाने माझ्या आसनावर प्रोक्षण करतोस; त्यामुळे माझ्याकडून कोणते पाप घडले आहे ते लवकर सांग.
Verse 34
इन्द्र उवाच । न विद्यते महाराज शरीरे तव पातकम् । न राष्ट्रे च कुले गेहे भृत्यवर्गे विशेषतः
इंद्र म्हणाला—महाराज! तुमच्या देहात पातक नाही; ना राज्यात, ना कुळात, ना घरात, आणि विशेषतः सेवकवर्गातही नाही.
Verse 35
परं शृणु प्रवक्ष्यामि यत्ते पापं भविष्यति । तेन संप्रोक्ष्यते चैव आसनं सर्वदैव तु
पण ऐक—तुझ्यासाठी पुढे जो दोष उत्पन्न होईल तो मी सांगतो; त्याच कारणामुळे तुझे आसन नेहमी प्रोक्षित केले जाते.
Verse 36
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न च स्वर्गं प्रपद्यते । पैतृकेण नरो ग्रस्तो य ऋणेन सदा नृप
हे नृपा! ज्याला पुत्र नाही त्याची गति नाही, तो स्वर्गही प्राप्त करीत नाही; पितृऋणाने मनुष्य सदैव ग्रस्त राहतो.
Verse 37
द्वेष्यतां याति देवानां पितॄणां च विशेषतः । यदा पश्यति पुत्रस्य वदनं पुरुषो नृप
हे नृपा! जेव्हा पुरुष पुत्राचे मुख पाहतो, तेव्हा तो देवांचा प्रिय होतो—आणि विशेषतः पितरांचा.
Verse 38
आनृण्यं समवाप्नोति पितॄणां स तदा ध्रुवम् । स त्वं नैव गतो राजन्नानृण्यं यन्मयोदितम्
तेव्हा तो निश्चयाने पितृऋणातून मुक्त होतो; पण हे राजन्! मी सांगितलेले ते आनृण्य तू अजून प्राप्त केलेले नाहीस.
Verse 39
पितॄणां तेन ते नित्यमासनेऽभ्युक्षणं कृतम् । तस्माद्यतस्व पुत्रार्थं यदीच्छसि परां गतिम्
म्हणून पितरांच्या हेतुने तुझ्या आसनावर नित्य अभ्युक्षण (जलशिंपड) केले जाते; म्हणून परा गति हवी असेल तर पुत्रार्थ प्रयत्न कर.
Verse 40
आत्मानं नरकात्त्रातुं पुंसंज्ञाच्च तथा नृप । एवमुक्तः स शक्रेण राजा दशरथस्तदा
हे नृपा! नरकातून स्वतःचे रक्षण करावे आणि ‘पुंस’ ही संज्ञा (पौरुष-स्थिती) मिळवावी—असे शक्राने सांगितल्यावर राजा दशरथ तेव्हा प्रभावित झाला.
Verse 41
दुःखेन महता युक्तो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः । आमंत्र्याथ सहस्राक्षं गत्वाऽयोध्यां निजां पुरीम् । अमात्यानां निजं राज्यमर्पयामास सत्वरः
महादुःखाने व्याकुळ होऊन व लज्जेने मान खाली घालून तो सहस्रनेत्र (इंद्र) यास निरोप देऊन आपल्या अयोध्या नगरीस गेला. तेथे त्याने त्वरेने राज्यभार आपल्या मंत्र्यांना सोपविला.
Verse 42
ततः प्रोवाच तान्सर्वांस्तपः कार्यं मयाऽधुना । यावत्पुत्रस्य संप्राप्तिस्तावदेव न संशयः
मग तो सर्वांना म्हणाला—“आता मला तप करावयाचे आहे; पुत्रप्राप्ती होईपर्यंतच ते करीन—यात संशय नाही.”
Verse 43
एतद्राज्यं प्रयत्नेन रक्षणीयं यथाविधि । युष्माभिर्मम वाक्येन यावदागमनं मम
“माझ्या वचनाप्रमाणे, माझ्या परत येईपर्यंत, हे राज्य यथाविधी व प्रयत्नपूर्वक तुम्ही जपावे.”
Verse 44
मंत्रिण ऊचुः । युक्तमेतन्महाराज पुत्रार्थं यत्समुद्यमः । क्रियते पुत्रहीनस्य किं राज्येन धनेन वा
मंत्री म्हणाले—“महाराज, पुत्रासाठी हा उद्योग योग्यच आहे. पुत्रहीनास राज्य वा धन यांचा काय उपयोग?”
Verse 45
वयं रक्षां करिष्यामस्तव राज्ये समंततः । निर्वृतिं त्वं समास्थाय कुरु पुत्रकृते तपः
“आम्ही सर्व बाजूंनी तुमच्या राज्याचे रक्षण करू. तुम्ही मनःशांती धारण करून पुत्रासाठी तप करा.”
Verse 46
कार्तिकेयपुरं गत्वा यत्र पित्रा पुरा तव । तपस्तप्तं यथा लब्धा सिद्धिश्च मनसेप्सिता
कार्तिकेयपुरास जा; जिथे पूर्वी तुझ्या पित्याने तप केले होते—त्या तपामुळे त्यांच्या हृदयाला प्रिय अशी मनोवांछित सिद्धी प्राप्त झाली.
Verse 97
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनंनाम सप्तनवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्र माहात्म्यात ‘दशरथकृत तपःसमुद्योगवर्णन’ नामक सत्त्यान्णवावा अध्याय समाप्त झाला.