Adhyaya 116

Verse 1

सूतौवाच । तथान्यापि च तत्रास्ति सुविख्याताम्बरेवती । देवी कामप्रदा पुंसां बालकानां सुखप्रदा

सूत म्हणाला—तेथे आणखी एक देवी आहे, ‘अम्बरेवती’ म्हणून सुप्रसिद्ध. ती पुरुषांना इच्छित फल देते आणि बालकांना सुख प्रदान करते।

Verse 2

यां दृष्ट्वा पूजयित्वाऽथ चैत्राष्टम्यां विशेषतः । शुक्लायां नाप्नुयान्मर्त्यः कुटुम्बव्यसनं क्वचित्

जिचे दर्शन घेऊन व तिची पूजा करून—विशेषतः चैत्र महिन्यात शुक्लपक्षातील अष्टमीस—मनुष्याला कधीही कुटुंबविषयक आपत्ती भोगावी लागत नाही।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । केन वा स्थापिता तत्र सा देवी चाम्बरेवती । किंप्रभावा किंस्वरूपा सूतपुत्र वदस्व नः

ऋषी म्हणाले—तेथे देवी अम्बरेवती कोणी स्थापिली? तिचा प्रभाव काय, तिचे स्वरूप काय? हे सूतपुत्रा, आम्हांस सांग।

Verse 4

सूत उवाच । यदा शेषेण संदिष्टा नानानागा विषोल्बणाः । पुरस्यास्य विनाशाय क्रोधसंरक्तलोचनाः । तदा तस्य प्रिया सा च पुत्रशोकेनपीडिता

सूत म्हणाला—शेषाच्या आज्ञेने विषाने भयंकर व क्रोधाने रक्त नेत्र असलेले अनेक नाग या नगराच्या विनाशासाठी पाठविले गेले; तेव्हा त्याची प्रिया पत्नीही पुत्रशोकाने पीडित झाली।

Verse 5

स्वयमेवाग्रतो गत्वा भक्षयामास तं द्विजम् । कुटुम्बेन समायुक्तं येन पुत्रो निपातितः

ती स्वतः पुढे जाऊन, ज्याने तिचा पुत्र पाडला होता त्या द्विजाला त्याच्या कुटुंबासह भक्षून टाकले।

Verse 6

अथ तस्य द्विजेन्द्रस्य बालवैधव्यसंयुता । अनुजाऽसीत्तपोयुक्ता ब्रह्मचर्यकृतक्षणा

त्यानंतर त्या श्रेष्ठ द्विजाची एक धाकटी बहीण होती; ती लहानपणीच विधवा झाली होती, तपश्चर्येत रत व ब्रह्मचर्यव्रतात दृढ होती।

Verse 7

सा दृष्ट्वा भक्षितं सर्वं भट्टिकाख्या कुटुम्बकम् । नाग पत्न्या ततः प्राह जलमादाय पाणिना

भट्टिका नावाच्या त्या स्त्रीने जेव्हा पाहिले की नागपत्नीने तिचे संपूर्ण कुटुंब भक्षण केले आहे, तेव्हा तिने हातात पाणी घेऊन तिला सांगितले.

Verse 8

यस्मात्त्वया कुटुम्बं मे नाशं नीतं द्विजिह्वके । दर्शितं च महद्दुःखं मम बन्धुजनोद्भवम्

हे द्विजिह्वे (सर्पिणी)! ज्याअर्थी तू माझ्या कुटुंबाचा नाश केला आहेस आणि मला माझ्या नातेवाईकांमुळे उद्भवलेले मोठे दुःख दाखवले आहेस.

Verse 9

तथा त्वमपि संप्राप्य मानुषत्वं सुगर्हितम् । मानुषं पतिमासाद्य पुत्रपौत्रानवाप्य च

त्याप्रमाणेच तुलाही अत्यंत निंदनीय मनुष्य जन्म प्राप्त होईल. मनुष्य पती मिळवून आणि पुत्र-पौत्रांची प्राप्ती करून...

Verse 10

तेषां विनाशजं दुःखं मा नुषे त्वमवाप्स्यसि । नागत्वे वर्तमानायाः शापं तेऽमुं ददाम्यहम्

तू मनुष्य लोकात त्यांच्या विनाशाचे दुःख भोगशील. सध्या नागिण असूनही मी तुला हा शाप देत आहे.

Verse 11

साऽपि श्रुत्वाऽथ तं शापं रेवती भट्टिकोद्भवम् । क्रोधेन महताविष्टा ह्यदशत्तां द्रुतं ततः

भट्टिकाने दिलेला तो शाप ऐकून रेवती (नागपत्नी) अत्यंत क्रोधित झाली आणि तिने लगेच तिला दंश केला.

Verse 12

अथ तस्यास्तनुं प्राप्य नागीदंष्ट्रा विषोल्बणा । जगाम शतधा नाशं बिभिदे न त्वचं क्वचित्

परंतु तिच्या शरीराला स्पर्श करताच त्या नागिणीचे विषारी दात शंभर तुकड्यांत विखुरले, तरीही तिच्या त्वचेला जराही इजा झाली नाही.

Verse 13

ततः सा लज्जयाविष्टा स्वरक्तप्लावितानना । विषण्णा निषसादाथ संनिविष्टा धरातले

तेव्हा ती लज्जेने व्याकुळ झाली आणि स्वतःच्या रक्ताने माखलेल्या तोंडाने खिन्न होऊन तिथेच जमिनीवर बसली.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे नागास्तथान्ये ये समागताः । रेवतीं ते समालोक्य तथारूपां भयान्विताम् । प्रोचुश्च किमिदं देवि तव वक्त्रे रुजास्पदम्

इतक्यात तिथे जमलेल्या इतर नागांनी रेवतीला त्या अवस्थेत आणि भयभीत झालेले पाहून विचारले, "हे देवी, तुझ्या तोंडावर ही वेदनादायक जखम कशामुळे झाली आहे?"

Verse 15

अथवा किं प्रभावोऽयं कस्यचिद्रक्तसंपदः

"किंवा हा कोणाचा प्रभाव आहे? हा रक्तस्राव कशामुळे होत आहे?"

Verse 16

रेवत्युवाच । येयं दुष्टतमा काचिद्दृश्यते दुष्टतापसी । अस्या जातो विकारोऽयं ममास्ये नागसत्तमाः

रेवती म्हणाली: "येथे जी ही अत्यंत दुष्ट तपस्विनी दिसत आहे, तिच्यामुळेच माझ्या तोंडावर ही दुर्दशा ओढवली आहे, हे नागश्रेष्ठांनो!"

Verse 17

तस्मादेनां महा दुष्टां भगिनीं तस्य दुर्मतेः । येन मे निहतः पुत्रो द्विजपुत्रेण सांप्रतम्

म्हणून त्या दुष्ट बुद्धीच्या या महादुष्ट बहिणीला पकडा, जिच्यामुळे आताच एका ब्राह्मणपुत्राकडून माझा मुलगा मारला गेला आहे.

Verse 18

भक्ष्यतां भक्ष्यतां शीघ्रं मम नाशाय संस्थिताम् । सांप्रतं मन्मुखे तेनं रुधिरं पन्नगोत्तमाः

हे सर्पश्रेष्ठांनो! हिला लवकर खा, खा; ही माझ्या विनाशासाठीच येथे उभी आहे. आता यामुळेच माझ्या तोंडात रक्त आले आहे.

Verse 19

अथ ते पन्नगाः क्रुद्धा ददंशुस्तां तपस्विनीम् । समं सर्वेषु गात्रेषु यथान्या प्राकृता स्त्रियम्

तेव्हा त्या रागावलेल्या सापांनी त्या तपस्विनीला सर्व अंगांवर समान रीतीने दंश केला, जणू काही ती दुसरी एखादी सामान्य स्त्री असावी.

Verse 20

ततस्तेषामपि तथा मुखाद्दंष्ट्रा विनिर्गताः । रुधिरं च ततो जज्ञे शेषपत्न्या यथा तथा

तेव्हा त्यांच्या मुखातूनही दात (विषारी सुळे) निखळून पडले आणि रक्त वाहू लागले, जसे शेषनागाच्या पत्नीच्या बाबतीत झाले होते.

Verse 21

अथ तस्याः प्रभावं तं दृष्ट्वा ते नागसत्तमाः । शेषा भय परित्रस्ताः प्रजग्मुश्च दिशो दश

तेव्हा त्या तपस्विनीचा तो प्रभाव पाहून ते नागश्रेष्ठ भयाने अत्यंत त्रस्त होऊन दाही दिशांना पळून गेले.

Verse 22

भट्टिकापि जगामाशु स्वाश्रमं प्रति दुःखिता । भयत्रस्तैः समंताच्च वीक्ष्यमाणा महोरगैः

भट्टिकाही दुःखी होऊन शीघ्रच आपल्या आश्रमाकडे निघाली। भयग्रस्त महोरग तिला सर्व बाजूंनी पाहत राहिले।

Verse 23

ततः सर्वं समालोक्य ताप्यमानं महोरगैः । तत्स्थानं स्वजनैर्मुक्तं दुःखेन महतान्वितैः

मग सर्वत्र महोरगांकडून होणारा त्रास पाहून, त्या ठिकाणचे लोक मोठ्या दुःखाने व्याकुळ होऊन ते स्थान सोडून गेले.

Verse 24

जगामान्यत्र सा साध्वी सम्यग्व्रतपरायणा । तीर्थ यात्रां प्रकुर्वाणा परिबभ्राम मेदिनीम्

ती साध्वी, सम्यक् व्रतांमध्ये तत्पर, अन्यत्र निघून गेली; तीर्थयात्रा करीत करीत ती पृथ्वीवर परिभ्रमण करू लागली.

Verse 25

एवमुद्वासिते स्थाने तस्मिन्सा रेवती तदा । स्मृत्वा तं भट्टिकाशापं दुःखेन महताऽन्विता

अशा रीतीने ते स्थान ओस पडल्यावर, तेव्हा रेवतीने भट्टिकेचा तो शाप आठवला आणि ती मोठ्या दुःखाने भरून गेली.

Verse 26

कथं मे मानुषीगर्भे शापाद्वासो भविष्यति । मानुष्येण च कांतेन प्रभविष्यति संगमः

‘शापामुळे माझा मानुषी गर्भात वास कसा होईल? आणि मानवी प्रियकराशी माझा संगम कसा घडेल?’

Verse 27

नैतत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा मां बाधते ह्रदि । यथेदं मानुषे गर्भे संवासो मानुषं प्रति

पुत्रप्रसवाचे दुःख माझ्या हृदयाला तितके बाधत नाही, जितके हे—मानवी गर्भात वास करून मानवी अवस्थेत बांधले जाणे।

Verse 28

तथा दशनसंत्यक्ता कथं भर्तुः स्वमाननम् । दर्शयिष्यामि भूयोऽपि क्षते क्षारोऽत्र मे स्थितः

दात गमावल्यावर मी पतीला पुन्हा कसा मुख दाखवू—माझा मान कसा राखू? कारण हा घाव माझ्या आत अजूनही क्षारासारखा जळतो आहे.

Verse 29

तस्मात्परिचरिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थिता । किं करिष्यामि संप्राप्य गृहं पुत्रं विनाकृता

म्हणून मी याच पवित्र क्षेत्रात स्थिर राहून सेवा करीन. घरी परत जाऊन मी काय करणार, जेव्हा मला पुत्रविहीन केले आहे?

Verse 30

ततश्चाराधयामास सम्यक्छ्रद्धासमन्विता । अंबिकां सा तदा देवीं स्थापयित्वा सुरेश्वरीम्

त्यानंतर दृढ श्रद्धायुक्त होऊन तिने विधिपूर्वक आराधना केली; तेथे देवांची अधीश्वरी अंबिका देवीची स्थापना करून.

Verse 31

गन्धपुष्पोपहारेण नैवेद्यैर्विविधैरपि । गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैर्मनोहारिभिरेव च

सुगंध व पुष्पांच्या अर्पणाने, विविध नैवेद्यांनी, तसेच मनोहर गीत-नृत्य व वाद्यांच्या द्वारा तिने पूजा केली.

Verse 32

ततः कतिपयाहस्य तस्तास्तुष्टा सुरेश्वरी । प्रोवाच वरदाऽस्मीति प्रार्थयस्व हृदि स्थितम्

मग काही दिवसांनी तिच्या तपस्या व पूजनाने संतुष्ट झालेली सुरेश्वरी म्हणाली—“मी वरदायिनी आहे; तुझ्या हृदयात जे आहे ते माग.”

Verse 33

रेवत्युवाच । अहं शप्ता पुरा देवि ब्राह्मण्या कारणांतरे । यत्त्वं मानुषमासाद्य स्वयं भूत्वा च मानुषी

रेवती म्हणाली—“हे देवी, पूर्वी एका अन्य कारणाने एका ब्राह्मणीने मला शाप दिला होता—की तू मानुष अवस्था प्राप्त करून स्वतः मानुषी होशील.”

Verse 34

ततः संप्राप्स्यसि फलं तेषां नाशसमुद्रवम् । महद्दुःखं स्वपुत्रोत्थं मम शापेन पीडिता

“मग त्या शापाचे फळ तुला मिळेल—त्यांच्यासाठी विनाशाचा प्रचंड प्रवाह; आणि माझ्या शापाने पीडित होऊन स्वतःच्या पुत्रापासून उत्पन्न झालेले महान दुःख.”

Verse 35

तथा मम मुखाद्दंष्ट्रा संनीताश्च सुरेश्वरि । तेषां च संभवस्तावत्कथं स्यात्त्वत्प्रभावतः

“आणि हे सुरेश्वरी, माझ्या मुखातून दंष्ट्रा (दात) काढून घेतल्या गेल्या. तुझ्या प्रभावाने त्यांचा पुन्हा उद्भव किंवा परत येणे कसे होईल?”

Verse 36

भवंतु तनया नश्च तथा वंशविवर्धनाः । एतन्मे वांछितं देवि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

“आम्हाला पुत्र होवोत आणि ते वंशवर्धक होवोत. हे देवी, हीच माझी अभिलाषा; याव्यतिरिक्त मी काहीही मागत नाही.”

Verse 37

देव्युवाच । नात्र वासस्त्वया कार्यः कथंचिदपि शोभने । मनुष्यगर्भसंवासो भर्त्ता च भविता नरः

देवी म्हणाली—हे शोभने, कोणत्याही प्रकारे तू येथे राहू नकोस। तुला मनुष्यगर्भात जन्म घ्यावा लागेल, आणि तुझा पतीही मनुष्यच होईल।

Verse 38

तस्माच्छृणुष्व मे वाक्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम् । दुःखनाशकरं तुभ्यं सत्यं च वरवर्णिनि

म्हणून माझे वचन ऐक; जे मी तुला आत्ता सांगत आहे। हे वरवर्णिनी, ते तुझे दुःख नष्ट करणारे आणि सत्य आहे।

Verse 39

उत्पत्स्यति न संदेहो देवकार्यप्रसिद्धये । तव भर्त्ता त्रिलोकेऽस्मिन्कृत्वा मानुषविग्रहम्

देवकार्य सिद्ध होण्यासाठी, यात संशय नाही—तुझा पती या त्रिलोकीत मानुष देह धारण करून जन्म घेईल।

Verse 42

तस्या गर्भं समासाद्य त्वं जन्म समवाप्स्यसि । रामरूपस्य शेषस्य पुनर्भार्या भविष्यसि

तिच्या गर्भात प्रवेश करून तू जन्म प्राप्त करशील; आणि रामरूप धारण करणाऱ्या शेषाची तू पुन्हा पत्नी होशील।

Verse 43

तस्मात्त्वं देवि मा शोकं कार्येऽस्मिन्कुरु शोभने । तेन मानुषजे गर्भे संभूतिः संभविष्यति

म्हणून, हे देवी, हे शोभने, या कार्याविषयी शोक करू नकोस। त्याच्यामुळे मानुष गर्भात जन्म नक्की होईल।

Verse 44

तत्र पश्यसि यन्नाशं स्वकुटुम्बसमुद्भवम् । हिताय तदवस्थायास्तद्भविष्यत्यसंशयम्

तेथे तू आपल्या कुलातून उद्भवलेला जो नाश पाहतेस, तो त्या अवस्थेच्या हितासाठीच होईल—यात संशय नाही।

Verse 45

ततः परं युगं पापं यतो भीरु भविष्यति । तदूर्ध्वं मर्त्यधर्माणो म्लेच्छाः स्थास्यंति सर्वतः

यानंतर पापमय युग येईल, ज्यामुळे लोक भयभीत होतील; आणि त्यानंतर केवळ मर्त्यधर्म पाळणारे म्लेच्छ सर्वत्र उभे राहतील।

Verse 46

ततः स्वर्गनिवासार्थं भगवान्देवकीसुतः । संहर्ता स्वकुलं सर्वं स्वयमेव न संशयः

मग स्वर्गनिवासासाठी भगवान देवकीसुत स्वतःच आपल्या सर्व कुलाचा संहार करतील—यात संशय नाही।

Verse 47

भविष्यंति पुनर्दंष्ट्रास्तव वक्त्रे मनोरमाः । तस्मात्त्वं गच्छ पातालं स्वभर्त्ता यत्र तिष्ठति

पुन्हा तुझ्या मुखात मनोहर दंष्ट्रा प्रकट होतील. म्हणून पाताळात जा, जिथे तुझा पती वास करतो.

Verse 48

अन्यच्चापि यदिष्टं ते किंचिच्चित्ते व्यवस्थितम् । तत्कीर्तयस्व कल्याणि महांस्तोषो मम स्थितः

आणखीही तुला जे काही इष्ट आहे, जे मनात ठाम बसले आहे, हे कल्याणी, ते सांग; माझा संतोष महान आहे.

Verse 49

रेवत्यु वाच । स्थाने स्थेयं सदाऽत्रैव मम नाम्ना सुरेश्वरि । येन मे जायते कीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे

रेवती म्हणाली—हे सुरेश्वरी! माझ्या नावानेच मी याच स्थानी सदैव वास करावा, ज्यायोगे माझी कीर्ती त्रैलोक्यात चराचरांसह सर्वत्र पसरावी।

Verse 50

तथाऽहं नागलोकाच्च चतुर्दश्यष्टमीषु च । सदा त्वां पूजयिष्यामि विशेषान्नवमीदिने

तसेच मीही—नागलोकातून येऊन—चतुर्दशी व अष्टमीला सदैव तुझी पूजा करीन, आणि नवमीच्या दिवशी विशेष भक्तीने करीन.

Verse 51

आश्विनस्य सिते पक्षे सर्वैर्नागैः समन्विता । प्रपूजां ते विधास्यामि श्रद्धया परया युता

आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षात, सर्व नागांसह येऊन, परम श्रद्धायुक्त होऊन मी तुझी संपूर्ण पूजा करीन.

Verse 52

तस्मिन्नहनि येऽन्येऽपि पूजां दास्यंति ते नराः । मा पश्यंतु प्रसादात्ते नरास्ते वल्लभक्षयम्

त्या दिवशी जे इतर लोकही तुझी पूजा अर्पण करतील, त्यांनी तुझ्या प्रसादाने आपल्या प्रिय वस्तूंचा किंवा प्रियजनांचा नाश-हानी कधीही पाहू नये.

Verse 53

देव्युवाच । एवं भद्रे करिष्यामि वासो मेऽत्र भविष्यति । त्वन्नाम्ना पूजकानां च श्रेयो दास्यामि ते सदा । महानवमिजे चाह्नि विशेषेण शुचिस्मिते

देवी म्हणाली—हे भद्रे! तसेच करीन; माझा वास येथेच राहील. तुझ्या नावाने जे पूजक असतील त्यांना मी सदैव कल्याण देईन—विशेषतः पवित्र महानवमीच्या दिवशी, हे शुचिस्मिते.

Verse 54

सूत उवाच । एवमुक्ता तया साऽथ रेवती शेषवल्लभा । जगाम स्वगृहं पश्चाद्धर्षेण महतान्विता

सूत म्हणाले—देवीने असे सांगितल्यावर शेषाची प्रिया रेवती महान आनंदाने परिपूर्ण होऊन नंतर आपल्या घरी परत गेली।

Verse 55

ततःप्रभृति सा देवी तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिता । तन्नाम्ना कामदा नृणां सर्वव्यसननाशिनी

त्या वेळेपासून ती देवी त्या पुण्यक्षेत्रात स्थिर झाली; आणि त्याच नावाने लोकांत ‘कामदा’—सर्व व्यसनांचा नाश करणारी—म्हणून प्रसिद्ध झाली।

Verse 56

अंबा सा कीर्त्यते दुर्गा रेवती सोरगप्रिया । ततः संकीर्त्यते लोके भूतले चांबरेवती

तीच अंबा ‘दुर्गा’ म्हणून कीर्तिली जाते; आणि ‘रेवती’—नागकुलप्रिय. म्हणूनच लोकी, भूतलावर, ती ‘अंबा-रेवती’ म्हणून संकीर्तिली जाते।

Verse 57

यस्तां श्रद्धासमोपेतः शुचिर्भूत्वा प्रपूजयेत् । नवम्यामाश्विने मासि शुक्लपक्षे समाहितः । न स संवत्सरं यावद्व्यसनं स्वकुलो द्भवम्

जो श्रद्धायुक्त होऊन शुद्ध बनून, एकाग्रचित्ताने, आश्विन मासातील शुक्लपक्षाच्या नवमीस तिचे पूजन करतो—त्याला वर्षभर आपल्या कुलातून उद्भवणारे व्यसन/आपत्ती येत नाही।

Verse 58

दृष्ट्वाग्रे छिद्रकं व्यालयुक्तं दोषैर्विमुच्यते । ग्रहभूतपिशाचोत्थैस्तथान्यैरपि चापदैः

समोर सर्पचिन्हयुक्त ‘छिद्रक’ पाहिल्याने मनुष्य दोषांपासून मुक्त होतो; तसेच ग्रह, भूत, पिशाच यांपासून उत्पन्न व इतरही आपत्तींमधून सुटतो।