Adhyaya 154

Verse 1

सूत उवाच । या नारी तत्र सत्कुण्डे स्नात्वा तां पार्वतीं पुनः । दृष्ट्वा स्नाति ततस्तीर्थे तस्मिन्रूपमये शुभे

सूत म्हणाले—जी स्त्री तेथे त्या उत्तम कुंडात स्नान करून, पुन्हा पार्वतीदेवीचे दर्शन घेते आणि मग त्या रूपमय शुभ तीर्थात पुनः स्नान करते—

Verse 2

पुनश्च पार्वतीं पश्येच्छ्रद्धया परया युता । सद्यः सा मुच्यते कृत्स्नैराजन्ममरणांतिकैः

आणि ती परम श्रद्धायुक्त होऊन पुन्हा पार्वतीदेवीचे दर्शन घेतल्यास, जन्मापासून मृत्यूपर्यंत असणाऱ्या सर्व क्लेशांतून ती तत्क्षणी मुक्त होते।

Verse 3

तत्रैवास्ति जयानाम पार्वत्याः किंकरी द्विजाः । तया तत्र कृतं कुण्डं गौरीकुण्डसमीपतः

हे द्विजांनो! तेथेच पार्वतीदेवीची किंकरी ‘जया’ नावाची सेविका आहे. तिच्याच द्वारा गौरीकुंडाच्या जवळ तेथे एक कुंड निर्माण करण्यात आले।

Verse 4

या तत्र कुरुते स्नानं तृतीयादिवसेऽबला । सुतसौभाग्यसंपन्ना सा भवेत्पतिवल्लभा

जी स्त्री तेथे तृतीया इत्यादी तिथींना स्नान करते, ती पुत्रसंपदा व सौभाग्याने संपन्न होते आणि पतीची अत्यंत प्रिया होते।

Verse 5

तथान्यदपि तत्रास्ति विजयाकुण्डमुत्तमम् । तत्र स्नाताऽपि वंध्या स्त्री जायते पुत्रसंयुता

तसेच तेथे ‘विजया-कुंड’ नावाचे आणखी एक उत्तम कुंड आहे। तेथे स्नान केल्यास वंध्या स्त्रीसुद्धा पुत्रवती होते।

Verse 6

न च पश्यति पुत्राणां कदाचिद्व्यसनं द्विजाः । न वियोगं न दुःखं च स्वप्नांते च कदाचन

हे द्विजांनो, पुत्रांवर कधीही व्यसन येते असे दिसत नाही—न वियोग, न दुःख; स्वप्नाच्या शेवटीसुद्धा कधी नाही।

Verse 7

काकवंध्याऽपि या नारी तत्र स्नानं समाचरेत् । सा पुत्रान्विविधांल्लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते

‘काकवंध्या’ म्हणवली जाणारी स्त्रीही जर तेथे स्नान करील, तर विविध प्रकारचे पुत्र प्राप्त करून स्वर्गलोकी मान पावते।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । एतेषां सूत तीर्थानां तीर्थमस्ति सुसिद्धिदम् । क्वचित्किंञ्चिद्भवेत्सिद्धिर्यत्र स्नानाच्छरीरजा

ऋषी म्हणाले—हे सूत, या तीर्थांमध्ये उत्तम सिद्धी देणारे असे कोणते तीर्थ आहे काय? कुठे असे स्थान आहे का, जिथे स्नानाने देहज सिद्धीही प्राप्त होते?

Verse 9

सूत उवाच । सप्तविंशतिलिंगानि यानि संति द्विजोत्तमाः । तेषां मध्येऽभवत्सिद्धिरेकस्मिन्निखिला द्विजाः

सूत म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो, येथे सत्तावीस लिंगे आहेत. हे ब्राह्मणांनो, त्यांपैकी एका लिंगानेच संपूर्ण सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 10

एकस्य सत्त्वयुक्तस्य वीरव्रतयुतस्य च । आश्विनस्य चतुर्दश्यां कृष्णायां द्विजसत्तमाः

त्या एक लिंगासाठी—सत्त्वयुक्त व वीरव्रतधारी साधक आश्विन महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस, हे द्विजश्रेष्ठांनो—

Verse 11

अर्धरात्रे विधानेन तेषां पूजां करोति यः । प्रागुक्तं जपनं भक्त्या स क्रमात्साधकोत्तमः

जो विधिपूर्वक अर्धरात्री त्यांच्या पूजा करतो आणि पूर्वोक्त जप भक्तीने करतो—तो क्रमाने साधकांमध्ये उत्तम होतो।

Verse 12

अंगन्यासं विधायोच्चैः क्षुरिकासूक्तमुच्चरत् । तेषामग्रे पुनः सम्यक्पूजयित्वा च शंकरम्

अंगन्यास करून आणि उच्च स्वराने क्षुरिका-सूक्ताचा जप/पाठ करत, मग त्यांच्या समोर शंकराची विधिवत् पुन्हा पूजा करून—

Verse 13

पृथगेकैकशो भक्त्या पूजयेद्दिक्पतींश्च वै

मग वेगवेगळे, एकेक करून, भक्तीने दिशांचे अधिपती (दिक्पती) यांचीही पूजा करावी।

Verse 14

अथाऽगत्य गणेशो वै विकरालो भयानकः । लंबोदरो वै नग्नश्च कृष्णदन्तसमुद्भवः

त्यानंतर गणेशही तेथे आले—विकराळ व भयानक रूपाचे; लंबोदर, नग्न, आणि कृष्णवर्ण दातांनी युक्त असे प्रकट झाले।

Verse 15

खड्गहस्तोऽब्रवीद्युद्धं प्रकुरुष्व मया समम् । मुक्त्वैतत्कपटं भूमौ यदि वीरोऽसि सात्त्विकः

हातात खड्ग घेऊन तो म्हणाला—“माझ्याशी समसमरात युद्ध कर. तू सात्त्विक वीर असशील तर हे कपट भूमीवर टाकून दे.”

Verse 16

ततस्तत्कर्षणाच्चापि यस्तेनाशु प्रताड्यते । स तेनैव शरीरेण नीयते तेन तत्पदम्

त्यानंतर त्या ओढण्यामुळेही, जो कोणी त्या शक्तीने शीघ्र आघातित होतो, तो त्याच्याच द्वारा—त्याच देहासह—त्या परम पदास नेला जातो.

Verse 17

यत्र स्थाने जरामृत्युर्न शोकश्च कदाचन । तथा चित्रेश्वरीपीठे सिद्धिरेकस्य कीर्तिता

ज्या स्थानी जरा नाही, मृत्यु नाही आणि कधीही शोक नाही—तसेच चित्रेश्वरीपीठी एकमेव (अद्वितीय) सिद्धीची कीर्ती सांगितली आहे.

Verse 19

माघकृष्णचतुर्दश्यां यः पीठं तत्र पूजयेत् । आगमोक्तविधानेन सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस जो तेथे त्या पीठाचे पूजन करील—आगमात सांगितलेल्या विधीनुसार, सम्यक श्रद्धायुक्त होऊन—

Verse 20

सिद्धिमूल्ये न गृह्णातु कश्चिच्चेदस्ति सात्त्विकः । ततश्च याचते यश्च प्रगृह्णाति च सद्द्विजाः

जो खरोखर सात्त्विक असेल त्याने सिद्धीच्या बदल्यात कोणतेही ‘मूल्य’ घेऊ नये. आणि जे पुढे ते मागतात व जे ते स्वीकारतात—ते तथाकथित सद्द्विज—

Verse 21

स तमादाय निर्याति यत्र देवो महेश्वरः । हाटकेश्वरजं लिंगं चित्रशर्मप्रतिष्ठितम्

तो त्याला घेऊन त्या स्थानी निघतो, जिथे देव महेश्वर विराजमान आहेत—जिथे चित्रशर्म्याने प्रतिष्ठित ‘हाटकेश्वर’ नामक लिंग आहे।

Verse 22

तस्य स्थानस्य मध्यस्थो यस्तं पूजयते नरः । शिवरात्रौ निशीथे च पुष्पलक्षणभक्तितः । सुसिद्धिमाप्नुयात्तूर्णं स शरीरेण तत्क्षणात्

त्या पवित्र स्थानाच्या मध्यभागी उभा राहून जो मनुष्य शिवरात्रीच्या निशीथकाळी भक्तीची चिन्हे असलेली पुष्पे अर्पून त्यांची पूजा करतो—तो देहासहित त्याच क्षणी शीघ्र उत्तम सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 23

सिद्धिस्थानानि सर्वाणि तस्मिन्क्षेत्रे स्थितानि वै । वीरव्रतप्रयुक्तानां मानवानां द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! त्या क्षेत्रात खरोखर सर्व ‘सिद्धिस्थाने’ स्थित आहेत; ती वीरव्रतामध्ये प्रवृत्त असलेल्या मानवांसाठी (फलदायी) आहेत।

Verse 24

ऋषय ऊचुः । तामसो यस्त्वया प्रोक्तः सिद्धिमार्गो महामते । अनर्हो ब्राह्मणेन्द्राणां श्रोत्रियाणां विशेषतः

ऋषी म्हणाले—हे महामते! तुम्ही सांगितलेला सिद्धीचा तामस मार्ग ब्राह्मणश्रेष्ठांसाठी, विशेषतः श्रोत्रिय पंडितांसाठी, योग्य नाही।

Verse 25

शुद्धान्तः करणैः सूत भूतहिंसाविवर्जितैः । यथा संप्राप्यते मोक्षो ब्राह्मणैः सुचिरादपि

हे सूत! शुद्ध अंतःकरणाने आणि प्राणीहिंसा टाळून—जरी दीर्घ काळ लागला तरी—ब्राह्मण मोक्ष कसा प्राप्त करतात, ते सांगा।

Verse 26

तत्त्वं ब्रूहि महाभाग मोक्षोपायं द्विजन्मनाम्

हे महाभाग! तत्त्व स्पष्ट सांगावे—द्विजांसाठी मोक्षाचा उपाय निवेदावा।

Verse 27

सूत उवाच । रुद्रैर्दशभिः संयुक्तमानंदेश्वरकं तथा । स्नात्वा तदग्रतः कुण्डे शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

सूत म्हणाले—दश रुद्रांनी संयुक्त अशा आनंदेश्वरकाजवळ जाऊन, त्याच्या समोरच्या कुंडात शास्त्रोक्त विधीने स्नान करावे।

Verse 28

संसिद्धिमाप्नुयान्मर्त्यो दुर्लभां त्रिदशैरपि । माघमासे नरः स्नात्वा विश्वामित्रह्रदे नरः

मर्त्य अशी पूर्ण सिद्धी प्राप्त करतो जी देवांनाही दुर्लभ; माघ महिन्यात विश्वामित्रह्रदात स्नान केल्याने।

Verse 29

प्रत्यूषे तिलपात्रं च ब्राह्मणाय निवेदयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्म लोके महीयते

पहाटे ब्राह्मणास तिळाचे पात्र अर्पण करावे; तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतो।

Verse 30

यद्यपि स्याद्दुराचारः सर्वाशी सर्वविक्रयी । सुपर्णाख्यस्य देवस्य पुरतः श्रद्धयाऽन्वितः

जरी तो दुराचारी, सर्वाशी व सर्वविक्रयी असला; तरीही श्रद्धायुक्त होऊन सुपर्णनावाच्या देवासमोर उभा राहिला तर।

Verse 31

प्रायोपवेशनं कृत्वा ह्युपवासपरो नरः । यस्त्यजेन्मानवः प्राणान्न स भूयोऽभिजायते

जो मनुष्य प्रायोपवेशन व्रत करून उपवासपर होऊन प्राणत्याग करतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 32

एवं सिद्धित्रयं प्रोक्तं ब्राह्मणानां हितावहम् । सात्त्विकं ब्राह्मणश्रेष्ठाः शंसितं त्रिदशैरपि

अशी त्रिविध सिद्धी सांगितली आहे, जी ब्राह्मणांच्या हिताची आहे; हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, ती सात्त्विक असून देवांनीही प्रशंसिली आहे।

Verse 33

अन्यानि तत्र तीर्थानि देवतायतनानि च । तानि स्वर्गप्रदान्याहुर्मुनयः शंसितव्रताः

तेथे इतरही तीर्थे व देवतांची आयतने आहेत; व्रतप्रसिद्ध मुनी त्यांना स्वर्ग देणारी म्हणतात।

Verse 34

एतद्वः सर्वमाख्यातं क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य सर्वपातकनाशनम्

हे सर्व तुम्हाला सांगितले—हाटकेश्वरदेवाच्या क्षेत्राचे उत्तम माहात्म्य, जे सर्व पातकांचा नाश करते।

Verse 35

योऽत्र सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा पश्यति भक्तितः । सर्वाण्यायतनान्येव स पापोऽपि विमुच्यते

जो येथे सर्व तीर्थांत स्नान करून भक्तीने सर्व देवायतनांचे दर्शन करतो, तो पापी असला तरी पापातून मुक्त होतो।

Verse 36

एतत्खंडं पुराणस्य प्रथमं परिकीर्तितम् । कार्तिकेयप्रणीतस्य सर्वपापहरं शुभम्

पुराणाचा हा खंड प्रथम म्हणून कीर्तित आहे; कार्तिकेयप्रणीत, शुभ आणि सर्व पापांचे हरण करणारा आहे।

Verse 37

यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः । इह भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्याति त्रिविष्टपम्

जो हा वृत्तांत भक्तीने कीर्तन करतो किंवा एकाग्रचित्ताने ऐकतो—तो येथे विपुल भोग भोगून शेवटी त्रिविष्टप (स्वर्ग) प्राप्त करतो।

Verse 38

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानैश्च यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति शृण्वञ्छ्रद्धासमन्वितः

सर्व तीर्थांचे जे पुण्य आणि सर्व दानांचे जे फळ—श्रद्धेने ऐकणारा तेच फळ प्राप्त करतो।

Verse 39

श्रुत्वा पुराणमेतद्धि जन्मकोटिसमुद्भवात् । पातकाद्विप्रमुच्येत कुलानामुद्धरेच्छतम्

हे पुराण ऐकल्याने मनुष्य कोट्यवधी जन्मांतून साचलेल्या पापांतून शीघ्र मुक्त होतो आणि आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो।

Verse 40

ततो व्यासः पूजनीयो वस्त्रदानादिभूषणैः । गोभूहिरण्यनिर्वापैर्दानैश्च विविधैरपि

म्हणून व्यासांची पूजा करावी—वस्त्रदान इत्यादी अलंकारांनी, तसेच गोदान, भूमिदान, सुवर्णनिक्षेप आणि विविध दानांनीही।

Verse 41

तेन संपूजितो व्यासः कृष्णद्वैपायनः मनुः । साक्षात्सत्यवतीपुत्रो येन व्यासः सुपूजितः

त्या विधीने मुनि कृष्णद्वैपायन व्यास यांचे यथोचित पूजन होते. ते साक्षात् सत्यवतीपुत्र आहेत; ज्यांच्यामुळे व्यासांची उत्तम पूजा घडते.

Verse 42

एकमप्यक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा ह्यनृणी भवेत्

गुरूने शिष्याला जरी एकच अक्षर शिकविले, तरी पृथ्वीवर असे कोणतेही धन नाही की ते देऊन तो ऋणमुक्त होईल.

Verse 43

एतत्पवित्रमायुष्यं धन्यं स्व स्त्ययनं महत् । यच्छ्रुत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

हे पवित्र, आयुष्यवर्धक, धन्य आणि स्वकल्याणाचे महान साधन आहे. हे ऐकले असता सर्व दुःखांतून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही.

Verse 154

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत ‘चित्रेश्वरीपीठ-क्षेत्रमाहात्म्यवर्णन’ नामक १५४वा अध्याय समाप्त झाला.