Adhyaya 49

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्ति महापुण्यो ह्रदतीरे व्यवस्थितः । कलशेश्वर इत्याख्यः सर्वपापप्रणाशनः

सूत म्हणाले—त्याच सरोवराच्या तीरावर महापुण्यदायी शिवालय आहे; तो ‘कलशेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 2

दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापान्मनुष्यः कलशेश्वरम्

कलशेश्वराचे दर्शन घेताच मनुष्य पापांतून मुक्त होतो।

Verse 3

पुरासीत्कलशोनाम यदुवंशसमुद्भवः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वलोकहिते रतः

प्राचीन काळी यदुवंशात जन्मलेला ‘कलश’ नावाचा राजा होता; तो यज्ञ करणारा, दानात अग्रणी, दक्ष आणि सर्व लोकांच्या हितासाठी तत्पर होता।

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य दुर्वासा मुनि सत्तमः । चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा तद्गृहं समुपस्थितः

नंतर एका वेळी मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा चातुर्मास्य व्रत करून त्या (राजाच्या) घरी येऊन पोहोचले।

Verse 5

अथोत्थाय नृपस्तूर्णं सम्मुखः प्रययौ मुदा । स्वागतं स्वागतं तेस्तु ब्रुवाण इति सादरम्

तेव्हा राजा त्वरित उठून आनंदाने समोर गेला आणि आदराने म्हणाला—“स्वागत आहे, स्वागत आहे!”

Verse 6

ततः प्रणम्य तं भक्त्या प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्त्वार्घमिति होवाच हर्षबाष्पाकुलेक्षणः

मग त्याने भक्तिभावाने त्यांना नमस्कार केला, स्वतः मुनींचे चरण धुऊन अर्घ्य अर्पण केले; हर्षाश्रूंनी डोळे भरून आले आणि तो भावविवश होऊन बोलला।

Verse 7

इदं राज्यममी पुत्रा इमा नार्य इदं धनम् । ब्रूहि सर्वं मुने त्वं च तव कार्यं ददाम्यहम्

हे माझे राज्य, हे माझे पुत्र, या माझ्या पत्नी आणि हे माझे धन. हे मुने, सर्व सांगावे; तुमचे जे काही कार्य असेल ते मी देईन।

Verse 8

दुर्वासा उवाच । युक्तमेतन्महाराज वक्तुं ते कार्यमीदृशम् । गृहागताय विप्राय व्रतिनेऽस्मद्विधाय च

दुर्वासा म्हणाले—हे महाराज, असा निश्चय बोलणे योग्यच आहे; घरी आलेल्या ब्राह्मणासाठी, व्रतधारी तपस्व्यासाठी आणि माझ्यासारख्यासाठीही।

Verse 9

न मे किञ्चिद्धनैः कार्यं न राज्येन नृपोत्तम । चातुर्मास्यव्रतोऽतोऽहं पारणं कर्तृमुत्सहे

हे नृपोत्तम, मला ना धनाची गरज आहे ना राज्याची. मी चातुर्मास्य व्रत करीत आहे; म्हणून पारण करण्याची इच्छा आहे।

Verse 10

तस्माद्यत्किञ्चिदन्नं ते सिद्धमस्ति गृहे नृप । तद्देहि भोजनार्थं मे बुभुक्षातीव वर्धते

म्हणून, हे नृपा, तुझ्या घरी जे काही शिजलेले अन्न सिद्ध आहे ते मला भोजनासाठी दे; माझी भूक फारच वाढत आहे।

Verse 11

सूत उवाच । ततः स पृथिवीपालो यथासिद्धं सुसंस्कृम् । अन्नं भोज्यकृते तस्मै प्रददौ स्वयमेव हि

सूत म्हणाले—त्यानंतर पृथ्वीपाल राजाने यथासिद्ध सु-संस्कृत अन्न, भोजनासाठी त्याला स्वतःच अर्पण केले।

Verse 12

व्यञ्जनानि विचित्राणि पक्वान्नानि बहूनि च । पेयं चोष्यं च खाद्यं च लेह्यमन्नमनेकधा । तथा मांसं विचित्रं च लवणाद्यैः सुसंस्कृतम्

तेथे नानाविध व्यंजने व अनेक पक्वान्न होते—पेय, चोष्य, खाद्य व लेह्य असे अनेक प्रकार; तसेच लवणादींनी सु-संस्कृत विविध मांसही होते।

Verse 13

अथासौ बुभुजे विप्रः क्षुत्क्षामस्त्वरयान्वितः । अविन्दन्न रसास्वादं बृहद्ग्रासैर्मुदान्वितः

मग तो विप्र भुकेने क्षीण होऊन घाईघाईने भोजन करू लागला. मोठमोठे घास समाधानाने घेत असल्याने, रसाचा स्वादभेद त्याला कळलाच नाही.

Verse 14

अथ तृप्तेन मांसस्य ज्ञातस्तेन रसो द्विजाः । ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप मुनीश्वरः

हे द्विजांनो! तृप्त झाल्यावर त्याला मांसाचा स्वाद कळला. तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या मनाचा तो मुनीश्वर त्या राजाला शाप देऊ लागला.

Verse 15

यस्मान्मांसं त्वया दत्त्वा व्रतभंगः कृतो मम । तस्मात्त्वमामिषाहारो रौद्रो व्याघ्रो भविष्यसि

‘तू मला मांस दिल्यामुळे माझा व्रतभंग झाला. म्हणून तू आमिषाहारी, रौद्र व्याघ्र (वाघ) होशील.’

Verse 16

ततः स भूपतिर्भीतः प्रणम्य च मुनीश्वरम् । प्रोवाच दीनवदनो वेपमानः सुदुःखितः

तेव्हा तो भूपती भयभीत होऊन मुनीश्वरास नमस्कार करून बोलला—त्याचा मुख उदास, अंग थरथरत आणि तो अत्यंत दुःखी होता।

Verse 17

तव क्षुत्क्षामकण्ठस्य मया भक्तिः कृता मुने । यथासिद्धेन भोज्येन तत्कस्माच्छप्तुमुद्यतः

हे मुने! उपासमारीने कोरडा झालेला तुमचा कंठ पाहून मी भक्तीने सेवा केली आणि जे उपलब्ध होते तेच अन्न अर्पण केले; मग तुम्ही मला शाप देण्यास का उद्यत आहात?

Verse 18

तस्मात्कुरु प्रसादं मे भक्तस्य विनतस्य च । शापस्यानुग्रहेणैव शीघ्रं ब्राह्मणसत्तम

म्हणून, हे ब्राह्मणसत्तम! तुमच्या भक्त व विनीत याचकावर प्रसन्न व्हा; कृपेनें हा शाप लवकरच शमवा।

Verse 19

दुर्वासा उवाच । मुक्त्वा श्राद्धं तथा यज्ञं न मांसं भक्षयेद्द्विजः । विशेषेण व्रतस्यांते चातुर्मास्योद्भवस्य च

दुर्वासा म्हणाले—श्राद्ध व यज्ञ यांखेरीज द्विजाने मांस भक्षण करू नये; विशेषतः व्रताच्या शेवटी, आणि विशेष करून चातुर्मास्य-व्रतासंबंधी प्रसंगी।

Verse 20

उपवासपरो भूत्वा मांसमश्नाति यो द्विजः । वृथामांसाद्वृथा तस्य तद्व्रतं जायते ध्रुवम्

जो द्विज उपवासपरायण असूनही मांस खातो, त्या व्यर्थ मांसभक्षणामुळे त्याचे ते व्रतही निश्चयाने व्यर्थ ठरते।

Verse 21

तस्माद्व्रतं प्रणष्टं मे चातुर्मास्यसमुद्भवम् । तेन शप्तोऽसि राजेंद्र मया कोपेन सांप्रतम्

म्हणून माझे चातुर्मास्यसमुद्भव व्रत नष्ट झाले. त्या कारणाने, हे राजेंद्र, मी क्रोधाने आत्ताच तुला शाप दिला आहे.

Verse 22

राजोवाच । तथापि कुरु मे विप्र शापस्यांतं यथेप्सितम् । भक्तियुक्तस्य दीनस्य निर्दोषस्य विशेषतः

राजा म्हणाला— तरीही, हे विप्र, तुला जसे योग्य वाटेल तसे या शापाचा अंत कर. विशेषतः मी भक्तियुक्त, दीन आणि निर्दोष आहे.

Verse 23

दुर्वासा उवाच । यदा ते नंदिनी धेनुर्लिंगं बाणार्चितं पुरा । दर्शयिष्यति ते मुक्तिस्तदा तूर्णं भविष्यति

दुर्वासा म्हणाले— जेव्हा तुझी नंदिनी धेनू तुला पूर्वी बाणाने पूजिलेलं ते लिंग दाखवील, तेव्हा तुझी मुक्ती त्वरित होईल.

Verse 24

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रो जगाम निजमाश्रमम् । बभूव सोऽपि भूपालो व्याघ्रो रौद्रतमाकृतिः

असे बोलून तो विप्रेंद्र आपल्या आश्रमास गेला. आणि तो भूपालही अत्यंत रौद्र, भयानक आकृतीचा वाघ झाला.

Verse 25

नष्टस्मृतिस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा जंतून्पुरःस्थितान् । जघानोच्चाटितोन्यैश्च प्रविवेश महावनम्

नंतर स्मृती नष्ट झाल्यावर, समोर उभ्या प्राण्यांना पाहून तो त्वरित त्यांच्यावर झडप घालून मारू लागला; इतरांनी हुसकावून लावल्याने तो महावनात शिरला.

Verse 26

अथ ते मंत्रिणस्तस्य शापस्यातं महीपतेः । वांछतस्तस्य तद्राज्यं चक्रुरेव सुरक्षितम्

तेव्हा त्या राजाच्या शापाचा अंत व्हावा अशी इच्छा धरून त्याच्या मंत्र्यांनी ते राज्य उत्तम रीतीने सुरक्षित ठेवले।

Verse 49

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कलशेश्वराख्याने कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिवर्णनंनामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘कलशेश्वर’ आख्यानात, ‘दुर्वासांच्या शापाने कलश नृपाला व्याघ्रत्व प्राप्त झाले’ या वर्णननामक एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।