Adhyaya 71
सूता नागरखण्डातील कौमार-तत्त्वप्रधान प्रसंग सांगतात. स्कंद अपार तेजाने जन्मतो; कृतिकांचा आगमन होऊन त्या स्तन्यपान व आलिंगनाने त्याचे पालन करतात, तेव्हा त्याचे रूप बहुमुखी-बहुभुजी असे विस्तारते. ब्रह्मा, विष्णू, शिव, इंद्र इत्यादी देव एकत्र येऊन गीत-वाद्य-नृत्यांसह उत्सव करतात; देव त्याला “स्कंद” हे नाव देऊन अभिषेक करतात आणि शिव त्याला सेनापती नेमतो. स्कंदाला अचूक विजयशक्ती, मयूरवाहन आणि अनेक देवांकडून दिव्य आयुधे प्राप्त होतात. स्कंदाच्या नेतृत्वाखाली देव तारकासुराशी युद्ध करतात. घोर संग्रामात स्कंदाची शक्ती तारकाच्या हृदयाचा भेद करते आणि दैत्यभयाचा अंत होतो. विजयानंतर तो रक्तचिन्हित शक्ती ‘पुरोत्तम’ नगरीत प्रतिष्ठापित करतो; त्यामुळे रक्तशृंग पर्वत स्थिर व संरक्षित होतो. नंतर पर्वत हलल्याने चमत्कारपुराचे नुकसान होते व ब्राह्मणांची हानी होते; ते शाप देण्याची धमकी देतात. स्कंद सर्वहितासाठीच हे घडले असे सांगून त्यांना शांत करतो, अमृताने मृत ब्राह्मणांना जीवदान देतो, शिखरावर शक्ती स्थापून चार दिशांना चार देव्या—आम्बवृद्धा, आम्रा, माहित्था, चमत्करी—यांना नेमून पर्वत अचल करतो. ब्राह्मण वर देतात की हे नगर स्कंदपुर (चमत्कारपुर म्हणूनही) प्रसिद्ध होईल; स्कंद, चार देव्या व शक्तीची नित्य पूजा होईल, विशेषतः चैत्र शुक्ल षष्ठीस. फलश्रुतीनुसार त्या दिवशी भक्तीने पूजा केल्यास स्कंद प्रसन्न होतो आणि विधिपूर्वक पूजेनंतर शक्तीला पाठीचा स्पर्श/घास दिल्यास वर्षभर रोगमुक्ती मिळते.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तास्तथेति प्रतिज्ञाय चक्रुस्तच्छक्रशासनम् । सूतिकागृहधर्मे यत्तच्चक्रुस्तस्य सर्वशः
सूत म्हणाला—‘तथास्तु’ असे म्हणून त्यांनी प्रतिज्ञा केली व शक्र (इंद्र) याची आज्ञा पाळली; आणि सूतिकागृहातील जे जे विधिनियम होते ते सर्व त्यांनी यथाविधी केले।
Verse 2
अथान्यदिवसे बालो द्वादशार्कसमद्युतिः । संजज्ञे तेन वीर्येण द्विभुजैक मुखः शुभः
मग दुसऱ्या दिवशी बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी बालक जन्मला; त्या दिव्य वीर्यामुळे तो शुभ, दोन भुजांचा व एकमुखी असा प्रकट झाला।
Verse 3
यथासौ जातमात्रस्तु प्ररुरोद सुदुःखितः । तच्छ्रुत्वा रुदितं सर्वाः कृत्तिकास्तमुपागताः
तो जन्मताच अत्यंत दुःखी होऊन रडू लागला; त्याचे रुदन ऐकून सर्व कृत्तिका त्याच्याजवळ आल्या।
Verse 4
महासेनोऽपि संवीक्ष्य मातॄस्ताः समुपागताः । सोत्कण्ठः षण्मुखो जातो द्वादशाक्षभुजस्तथा
महासेनानेही जवळ आलेल्या त्या मातांना पाहून उत्कंठित होऊन षण्मुख झाला; आणि तसेच तो द्वादशभुजही झाला।
Verse 5
एकैकस्याः पृथक्तेन प्रपपौ प्रयतः स्तनम् । द्वाभ्यामालिंगयामास भुजाभ्यां स्नेहपूर्वकम्
त्याने प्रयत्नपूर्वक एकेक करून प्रत्येक मातेचे स्तनपान केले; आणि मग दोन्ही भुजांनी स्नेहपूर्वक त्यांना आलिंगन दिले।
Verse 6
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुशिवादयः । सर्वे देवाः सहेन्द्रेण गन्धर्वाप्सरसस्तथा
तेवढ्यात ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादी तेथे आले; इंद्रासह सर्व देव, तसेच गंधर्व व अप्सरा उपस्थित झाले।
Verse 7
महोत्सवोऽथ संजज्ञे तस्मिन्स्थाने निरर्गलः । गीतवाद्यप्रणादेन येनविश्वं प्रपूरितम्
मग त्या स्थानी निरर्गल असा महोत्सव सुरू झाला; गीत-वाद्यांच्या निनादाने जणू सारा विश्व भरून गेले।
Verse 8
रंभाद्या ननृतुस्तस्य विलासिन्यो दिवौकसाम् । जगुश्च मुख्यगन्धर्वा श्चित्रांगदमुखाश्च ये
रंभा इत्यादी स्वर्गातील विलासिन्यांनी तेथे नृत्य केले; आणि चित्रांगद आदी प्रमुख गंधर्वांनी गायन केले।
Verse 9
ततस्तु देवताः सर्वास्तस्य नाम प्रचक्रिरे । स्कन्दनाद्रेतसो भूमौ स्कन्द इत्येव सादरम्
त्यानंतर सर्व देवतांनी त्याचे नामकरण केले; भूमीवर रेत ‘स्कंदित’ (सांडले/पडले) म्हणून त्याला आदराने ‘स्कंद’ असे म्हणाले।
Verse 10
अथ तस्य कुमा रस्य तदा तत्राभिषेचनम् । सेनापत्यं कृतं साक्षाद्देवानां शंभुना स्वयम्
तेव्हा तेथेच त्या दिव्य कुमाराचा अभिषेक झाला; आणि स्वयं शंभूंनी प्रत्यक्ष देवांचा सेनापती म्हणून त्याची नेमणूक केली।
Verse 11
तस्य शक्तिः स्वयं दत्ता विधिनाऽद्भुतदर्शना । अमोघा विजयार्थाय दैत्यपक्षक्षयाय च
विधाता ब्रह्म्याने स्वयं त्याला अद्भुत तेजस्वी शक्ती दिली—जी विजयासाठी अमोघ आणि दैत्यपक्षाच्या क्षयासाठी होती।
Verse 12
मयूरो वाहनार्थाय त्र्यंबकेण सुशीघ्रतः । दिव्यास्त्राणि महेन्द्रेण विष्णुनाथ महात्मना
त्र्यंबकाने त्वरेने वाहनासाठी मयूर दिला; आणि महेंद्र व महात्मा विष्णुनाथ यांनी दिव्य अस्त्रे प्रदान केली।
Verse 13
ततोऽभीष्टानि शस्त्राणि देवैः सर्वैः पृथक्पृथक् । तस्य दत्तानि संतुष्टैस्तथा मातृगणैरपि
यानंतर सर्व देवांनी वेगवेगळे, प्रसन्न होऊन, त्याला आपापली इच्छित शस्त्रे दिली; तसेच मातृगणांनीही दिली।
Verse 14
ततस्तमग्रतः कृत्वा सेनानाथं सुरेश्वराः । जग्मुः ससैनिकास्तत्र तारको यत्र संस्थितः
मग सुरेश्वरांनी त्याला सेनानाथ म्हणून पुढे ठेवून, सैन्यासह तेथे कूच केले—जिथे तारक स्थित होता।
Verse 15
तारकोऽपि समालोक्य देवान्स्वयमुपागतान् । युद्धार्थं हर्षसंयुक्तः सम्मुखः सत्वरं ययौ
तारकानेही स्वतः आलेल्या देवांना पाहून, युद्धार्थ हर्षयुक्त होऊन, तत्काळ त्यांच्या समोर धाव घेतली।
Verse 16
ततोऽभूत्सुमहद्युद्धं देवानां दानवैः सह । कोपसंरक्तनेत्राणां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
त्यानंतर देव आणि दानव यांच्यात अतिमहायुद्ध झाले। क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेले ते मृत्यूलाच कर्म मानूनच परतले।
Verse 17
अथ स्कन्देन संवीक्ष्य दूरस्थं तारकं रणे । समाहूय ततो मुक्ता सा शक्तिस्तस्य मृत्यवे
मग स्कंदाने रणात दूर उभ्या तारकाला पाहून त्याला आवाहन केले; आणि नंतर ती शक्ती सोडली गेली, जी त्याच्या मृत्यूचे कारण ठरली।
Verse 18
अथासौ हृदयं भित्त्वा तस्य दैत्यस्य दारुणा । चमत्कारपुरोपांते पतिता रुधिरोक्षिता
ती दारुण शक्ती त्या दैत्याचे हृदय भेदून, रक्ताने माखलेली, चमत्कारपुराच्या उपांती पडली।
Verse 19
तारकस्तु गतो नाशं मुक्तः प्राणैश्च तत्क्षणात् । ततो देवगणाः सर्वे संहृष्टास्तं महाबलम्
तारक तत्क्षणी प्राणांपासून मुक्त होऊन नाश पावला. तेव्हा सर्व देवगण आनंदित होऊन त्या महाबलवान (स्कंदा)ची स्तुती करू लागले।
Verse 20
स्तोत्रैर्बहुविधैः स्तुत्वा प्रोचुस्तस्मिन्हते सति । गताश्च त्रिदिवं तूर्णं सह शक्रेण निर्भयाः
अनेक प्रकारच्या स्तोत्रांनी स्तुती करून, तो शत्रू मारला गेल्यावर त्यांनी निवेदन केले; आणि निर्भय होऊन शक्र (इंद्र) याच्यासह त्वरेने त्रिदिव, स्वर्गलोकास गेले।
Verse 21
स्कन्दोऽपि तां समादाय शक्तिं तत्र पुरोत्तमे । स्थापयामास येनैव रक्तशृंगोऽभवद्दृढः
स्कंदानेही ती शक्ती (भाला) घेऊन त्या उत्तम नगरीत स्थापित केली; त्या कृतीमुळेच रक्तशृंग दृढ व अचल झाला।
Verse 22
ऋषय ऊचुः । रक्तशृंगः कथं तेन निश्चलोऽपि दृढीकृतः । कस्य वाक्येन नो ब्रूहि विस्तरेण महामते
ऋषी म्हणाले—हे महामते! रक्तशृंग आधीच अचल असताना त्याने तो कसा अधिक दृढ केला? कोणाच्या वचनाने हे घडले, आम्हाला विस्ताराने सांगा।
Verse 23
सूत उवाच । यदा वै भूमिकम्पस्तु संप्रजातः सुदारुणः । रक्तशृङ्गः प्रचलितः स्वस्थानादतिवेगतः
सूत म्हणाला—जेव्हा अत्यंत भयंकर भूकंप उत्पन्न झाला, तेव्हा रक्तशृंग आपल्या स्थानावरून अतिवेगाने हलून चलायमान झाला।
Verse 24
तस्य दैत्यस्य पातेन यथान्ये पर्व तोत्तमाः । अथ हर्म्याणि सर्वाणि चमत्कारपुरे तदा
त्या दैत्याच्या पतनामुळे, जसे इतर श्रेष्ठ पर्वत कंपित होतात, तसेच त्या वेळी चमत्कारपुरातील सर्व प्रासाद-भवनेही हलून उठली।
Verse 25
शीर्णानि चलिते तस्मिन्पर्वते व्यथिता द्विजाः । प्रायशो निधनं प्राप्तास्तथाऽन्ये मूर्छयार्दिताः
तो पर्वत हलला तेव्हा इमारती-रचना कोसळून पडल्या; द्विजजन व्यथित झाले. बहुतेकांनी प्राण गमावले आणि काही जण मूर्च्छेने पीडित होऊन पडले.
Verse 26
हतशेषास्ततो विप्रा गत्वा स्कन्दं क्रुधान्विताः । प्रोचुश्च किमिदं पाप त्वया कृतमबुद्धिना
मग उरलेले विप्र क्रोधाने भरून स्कंदाकडे गेले व म्हणाले— “अरे, अविवेकाने तू हे कोणते पाप केलेस?”
Verse 27
नाशं नीता वयं सर्वे सपुत्रपशुबाधवाः । तस्माच्छापं प्रदास्यामो वयं दुःखेन दुःखिताः
“आम्ही सर्वजण—पुत्र, पशु आणि बांधवांसह—नाशाला नेले गेलो आहोत. म्हणून दुःखाने दुःखित होऊन आम्ही शाप देऊ.”
Verse 28
स्कन्द उवाच । हिताय सर्वलोकानां मयैतत्समनुष्ठितम् । यद्धतो दानवो रौद्रो नान्यथा द्विजसत्तमाः
स्कंद म्हणाले— “सर्व लोकांच्या हितासाठी मी हे आचरले—त्या उग्र दानवाचा वध केला. हे द्विजश्रेष्ठांनो, यावाचून दुसरा मार्ग नव्हता.”
Verse 29
प्रसादः क्रियतां तस्मान्मान्या मे ब्राह्मणाः सदा । मृतानपि द्विजान्सर्वानहं तानमृताश्रयात्
“म्हणून प्रसन्न व्हा; ब्राह्मण मला सदैव पूज्य आहेत. जरी ते सर्व द्विज मृत झाले असतील, तरी मी अमृताचा आश्रय घेऊन त्यांना पुन्हा जीवंत करीन.”
Verse 30
पुनर्जीवितसंयुक्तान्करिष्यामि न संशयः । तथा सुनिश्चलं शैलं करिष्यामि स्वशक्तितः
निःसंशय मी त्यांना पुन्हा जीवन देईन; आणि माझ्या स्वतःच्या शक्तीने हा पर्वत पूर्णतः अचल करीन।
Verse 31
एवमुक्त्वा समादाय तां शक्तिं रुधिरोक्षिताम् । चक्रे स्थापनमस्यास्तु रक्तशृङ्गस्य मूर्धनि
असे बोलून त्याने रक्ताने सिक्त झालेली ती शक्ती (भाला) उचलली आणि रक्तशृंगाच्या शिखरावर तिची स्थापना केली।
Verse 32
ततः प्रोवाच संहृष्टो देवतानां चतुष्टयम् । आंबवृद्धां तथैवाम्रां माहित्थां च चमत्करीम्
त्यानंतर आनंदित होऊन त्याने चार देवतांच्या समूहाला संबोधले—आंबवृद्धा, तसेच आम्रा, माहित्था आणि चमत्करी।
Verse 33
युष्माभिर्निश्चलः कार्यो भूयोऽयं नगसत्तमः । प्रलयेऽपि यथा स्थानाद्रक्तशृङ्गश्चलेन्नहि
तुम्ही या श्रेष्ठ पर्वताला पुन्हा दृढ व अचल करा, जेणेकरून प्रलयकाळातही रक्तशृंग आपल्या स्थानावरून हलू नये।
Verse 34
युष्माकं ब्राह्मणाः सर्वे पूजां दास्यंति सर्वदा
सर्व ब्राह्मण तुमची पूजा नेहमी अर्पण करतील।
Verse 36
बाढमित्येव ताः प्रोच्य चतुर्दिक्षु ततश्च तम् । शूलाग्रैः सुदृढं चक्रुः स्कन्दवाक्येन हर्षिताः । ततश्चामृतमादाय मृतानपि द्विजोत्तमान् । स्कन्दो जीवापयामास द्विजभक्तिपरायणः
त्या देवता “बाढम्—तथास्तु” असे म्हणाल्या; स्कंदाच्या वचनाने हर्षित होऊन त्यांनी शूलांच्या अग्रांनी त्यास चारही दिशांना अतिशय दृढपणे स्थिर केले. नंतर द्विजपूजेत परायण असलेल्या स्कंदाने अमृत घेऊन मृत पडलेल्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनाही पुन्हा जीवंत केले.
Verse 37
ततस्ते ब्राह्मणास्तत्र संहृष्टा वरमुत्तमम् । ददुस्तस्य स च प्राह मन्नामैतत्पुरोत्तमम् । सदैव ख्यातिमायातु एतन्मे हृदि वांछितम्
मग तेथील ब्राह्मण अत्यंत आनंदित होऊन त्याला उत्तम वर देऊ लागले. तो म्हणाला—“हे श्रेष्ठ नगर माझ्या नावाने प्रसिद्ध होवो; याला सदैव कीर्ती लाभो—हीच माझ्या हृदयाची इच्छा आहे.”
Verse 38
ऋषय ऊचुः । एतत्स्कन्दपुरंनाम तव नाम्ना भविष्यति । चमत्कारपुरं तद्वत्सांप्रतं सुरसत्तम
ऋषी म्हणाले—“तुझ्या नावाने हे नगर ‘स्कंदपुर’ म्हणून ओळखले जाईल. तसेच, हे देवश्रेष्ठा, आता हे ‘चमत्कारपुर’ या नावानेही प्रसिद्ध होईल.”
Verse 39
पूजां तव करिष्यामः कृत्वा प्रासादमुत्त मम् । तथैव देवताः सर्वाश्चतस्रोऽपि त्वया धृताः
“आम्ही उत्तम प्रासाद (मंदिर) उभारून तुझी पूजा करू. तसेच, तुझ्या द्वारा धारण केलेल्या त्या चारांसह सर्व देवतांचीही पूजा करू.”
Verse 40
सर्वाः संपूजयिष्यामः सर्वकृत्येषु सादरम् । एतां चं तावकीं शक्तिं सदा सुरवरोत्तम । विशेषात्पूजयिष्यामः षष्ठ्यां श्रद्धासमन्विताः
“आम्ही सर्वांचे पूजन प्रत्येक विधीत आदराने करू. आणि हे देववरश्रेष्ठा, तुझ्या या शक्तीचे (शक्त्यायुधाचे) आम्ही विशेषतः षष्ठीच्या दिवशी श्रद्धायुक्त होऊन पूजन करू.”
Verse 41
सूत उवाच । एवं स ब्राह्मणैः प्रोक्तो महासेनो महाबलः । स्थितस्तत्रैव तद्वा क्याज्ज्ञात्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम्
सूत म्हणाले—ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर महाबली महासेन तेथेच स्थिर राहिला; त्यांच्या वचनांवरून त्याने हे उत्तम पुण्यक्षेत्र आहे असे जाणले.
Verse 42
यस्तं पूजयते भक्त्या चैत्रषष्ठ्यां सुभावतः । शुक्लायां तस्य संतुष्टिं कुरुते बर्हिवाहनः
जो शुद्ध भावाने चैत्र शुद्ध पक्षातील षष्ठीला भक्तीपूर्वक त्यांची पूजा करतो, त्याच्यावर बर्हिवाहन स्कंद प्रसन्न होतात.
Verse 43
तस्यां शक्तौ नरो यश्च कुर्यात्पृष्ठिनिघर्षणम् । पूजयित्वा तु पुष्पाद्यैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स न स्याद्रोगसंयुक्तो यावत्संवत्सरं द्विजाः
हे द्विजांनो! जो कोणी त्या शक्तीची पुष्पादिने विधिवत पूजा करून श्रद्धायुक्त होऊन तिच्यावर पाठीचा घर्षण (स्पर्श) करतो, तो एक वर्षभर रोगग्रस्त होत नाही.
Verse 44
एवं तत्र धृता शक्तिस्तेन स्कन्देन धीमता । रक्तशृंगस्य रक्षार्थं तत्पुरस्य विशेषतः
अशा रीतीने धीमान स्कंदाने तेथे ती शक्ती स्थापित केली—रक्तशृंगाच्या रक्षणासाठी आणि विशेषतः त्या नगराच्या संरक्षणासाठी.