Adhyaya 223

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः कार्यं श्राद्धं दर्शे तु पार्वणम् । विपरीतं न कर्तव्यं श्राद्धमेकं कथंचन

भर्तृयज्ञ म्हणाले—श्राद्धार्ह ब्राह्मणांकडूनच श्राद्ध करावे, आणि अमावास्येला पार्वण-श्राद्ध करावे. कोणत्याही प्रकारे एकही श्राद्ध विपरीत विधीने करू नये.

Verse 2

जारजातापविद्धाद्यैर्यो नरः श्राद्धमाचरेत् । ब्राह्मणैस्तु न संदेहस्तच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

जो पुरुष जारज, अपविद्ध इत्यादी व्यक्तींमार्फत श्राद्ध करतो, तर—ब्राह्मण असले तरी—निःसंशय ते श्राद्ध निष्फळ होते.

Verse 3

आनर्त उवाच । भयं मे सुमहज्जातमत्र यत्परिकीर्तितम् । जारजातापविद्धैस्तु यच्छ्राद्धं व्यर्थतां व्रजेत्

आनर्त म्हणाला—येथे जे सांगितले आहे ते ऐकून माझ्या मनात अतिशय भय उत्पन्न झाले आहे; जारजात व त्याज्य इत्यादींनी केलेले श्राद्ध निष्फळ ठरते.

Verse 4

मनुना द्वादश प्रोक्ताः किल पुत्रा महामते । अपुत्राणां च पुत्रत्वं ये कुर्वंति सदैव हि

हे महामते! मनूने बारा प्रकारचे पुत्र सांगितले आहेत; जे पुत्रहीनांनाही सदैव ‘पुत्र’त्व व पुत्रकार्य प्रदान करतात.

Verse 5

औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः । प्रतिपन्नः सहोढश्च कानीनश्चापि सत्तम

हे सत्तम! औरस पुत्र, क्षेत्रज पुत्र, क्रयक्रीत (खरेदी केलेला) पुत्र, पालित पुत्र, प्रतिपन्न (स्वीकारलेला) पुत्र, सहोढ (वधूसह आलेला) पुत्र आणि कानीन (कन्याजात) पुत्र—हे (त्यांत) सांगितले आहेत.

Verse 6

तथान्यौ कुण्डगोलौ च पुत्रावपि प्रकीर्तितौ

तसेच आणखी दोन—कुण्ड आणि गोल—हेही पुत्र म्हणून प्रकीर्तित आहेत.

Verse 7

शिष्यश्च रक्षितो मृत्योस्तथाश्वत्थो वनांतिगः । किमेते नैव कथिता यत्त्वमेवं प्रजल्पसि

आणि शिष्य, मृत्यूपासून रक्षित (वाचवलेला), ‘अश्वत्थ’ तसेच वनांतिग (वनसीमेवर राहणारा)—तू असे बोलत असशील तर हे का सांगितले नाहीत?

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग सर्वे ते धर्मतः सुताः । परं युगत्रये प्रोक्ता न कलौ कलुषापहाः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे महाभाग! हे सत्य आहे; धर्मतः ते सर्व पुत्र मानले जातात. परंतु हे विधान पूर्वीच्या तीन युगांसाठी सांगितले आहे; कलियुगात ते कलुषहर नाहीत.

Verse 9

तदर्थं तेषु सन्तानं तावन्मात्रं युगेयुगे । सत्त्वाढ्यानां च लोकानां न कलौ चाल्पमेधसाम्

त्या हेतूसाठी त्या युगांत युगेयुगे संततीविषयक मर्यादा तेवढ्यापुरतीच होती, कारण लोक सत्त्वसमृद्ध होते; पण कलियुगात अल्पमेधी जनांत ती मर्यादा टिकत नाही.

Verse 10

कलावेव समाख्यातो व्यवहारः प्रपा तदः । अल्पसत्त्वा यतो लोकास्तेन चैष विधिः स्मृतः

म्हणून कलियुगासाठीच आचरणाचा हा विशेष व्यवहार सांगितला आहे; कारण लोक अल्पसत्त्व आहेत, म्हणून ही विधी स्मरणात ठेवली आहे.

Verse 11

अत्र यः संकरं कुर्याद्योनेस्तस्य फलं शृणु । ब्राह्मण्यां ब्राह्मणात्पुत्रो ब्रह्मघ्नः संप्रजायते

येथे जो योनीद्वारे वर्णसंकर करतो, त्याचे फळ ऐक: ब्राह्मणी स्त्रीत ब्राह्मणापासून जन्मलेला पुत्रही ‘ब्रह्मघ्न’—ब्राह्मणहंता—होतो.

Verse 12

सर्वाधमानामधमो यो वारड इति स्मृतः

सर्व अधमांमध्ये जो परम अधम आहे, तो ‘वारड’ असे स्मृतिग्रंथांत म्हटलेला आहे.

Verse 13

क्षत्रियाच्च तथा सूतो वैश्यान्मागध एव च । शूद्रात्तथांत्यजः प्रोक्तस्तेनैते वर्जिताः सुताः

क्षत्रियापासून सूत, वैश्यापासून मागध आणि शूद्रापासून तसेच अंत्यज पुत्र सांगितला आहे; म्हणून हे पुत्र वर्ज्य मानले आहेत.

Verse 14

एतेषामपि निर्दिष्टाः सप्त राजन्सुपुत्रकाः । पंच वंशविनाशाय पूर्वेषां पातनाय च

हे राजन्, यांच्यातही सात प्रकारचे ‘सुपुत्र’ सांगितले आहेत; परंतु पाच प्रकार वंशविनाश व पूर्वजांच्या पतनासाठी मानले आहेत.

Verse 15

औरसः प्रतिपन्नश्च क्रीतः पालित एव च । शिष्यश्च दत्तजीवश्च तथाश्वत्थश्च सप्तमः

औरस, प्रतिपन्न, क्रीत, पालित, शिष्यपुत्र, दत्तजीव आणि ‘आश्वत्थ’—हा सातवा; असे मान्य पुत्र सांगितले आहेत.

Verse 16

पुंनाम्नो नरकाद्घोराद्रक्षंति च सदा हि ते । पतन्तं पुरुषं तत्र तेन ते शोभनाः स्मृताः

ते ‘पुंनाम’ नावाच्या घोर नरकापासून सदैव रक्षण करतात, तेथे पडणाऱ्या पुरुषाचा उद्धार करतात; म्हणून ते शोभन पुत्र मानले आहेत.

Verse 17

क्षेत्रजश्च सहोढश्च कानीनः कुण्डगोलकौ । पंचैते पातयंतिस्म पितॄन्स्वर्गगतानपि

क्षेत्रज, सहोढ, कानीन तसेच कुण्ड व गोलक—हे पाच प्रकार स्वर्गप्राप्त पितरांनाही पाडतात असे सांगितले आहे.

Verse 18

एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं जारजातस्य तद्वृथा

या कारणामुळे जारजात (व्यभिचारातून जन्मलेला) व्यक्तीने केलेले श्राद्ध निष्फळ व व्यर्थ ठरते।

Verse 223

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पात ‘श्राद्धार्ह-अनर्ह ब्राह्मणादि वर्णन’ नावाचा दोनशे तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला।