Adhyaya 187

Verse 1

सूत उवाच । चतुर्थे दिवसे प्राप्ते ततो यज्ञसमुद्भवे । ऋत्विग्भिर्याज्ञिकं कर्म प्रारब्धं तदनंतरम्

सूत म्हणाले—चौथा दिवस येताच, त्या आरंभलेल्या यज्ञात ऋत्विजांनी तत्काळ याज्ञिक कर्म सुरू केले.

Verse 2

सोमपानादिकं सर्वं पशोर्हिंसादिकं तथा । पशोर्गुदं समादाय प्रस्थाता च व्यधारयत्

सोमपान इत्यादी सर्व विधी, तसेच पशुसंबंधी हिंसा इत्यादी कर्मेही झाली. आणि प्रस्थात्याने पशूची आतडी घेऊन ती विधिपूर्वक वेगळी ठेवली.

Verse 3

एकांते सदसो मध्ये होमार्थं द्विजसत्तमाः । तस्मिन्व्याकुलतां याते ब्राह्मणः कश्चिदागतः

एकांत स्थानी, यज्ञसभेच्या मध्यभागी, श्रेष्ठ द्विज होमासाठी सज्ज होते. तेव्हा तेथे गडबड उडाली आणि एक ब्राह्मण आला.

Verse 4

युवा तत्र प्रविष्टस्तु मांस भक्षणलालसः । ततो गुदं पशोर्दृष्ट्वा भक्षयामास चोत्सुकं

एक तरुण मांसभक्षणाच्या लालसेने तेथे शिरला. मग पशूचे आतडे पाहून तो उत्सुकतेने ते खाऊ लागला.

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः प्रस्थाता तस्य संनिधौ । भक्षमाणं समालोक्य तं शशाप ततः परम्

त्याच वेळी यज्ञाचा प्रस्थाता (आचार्य) त्याच्या जवळ आला. त्याला खाताना पाहून त्याने तत्क्षणी शाप दिला.

Verse 6

धिग्धिक्पापसमाचार होमार्थं यद्गुदं धृतम् । तत्त्वया दूषितं लौल्याद्यज्ञविघ्नकरं कृतम्

धिक् धिक्, पापाचार करणाऱ्या! होमासाठी ठेवलेला जो गूळ होता, तो तू लोभाने अपवित्र केला आणि यज्ञात विघ्न घडविले.

Verse 7

उच्छिष्टेन मया होमः कर्तव्यो नैव सांप्रतम् । राक्षसानामिदं कर्म यत्त्वया समनुष्ठितम्

आता जे उच्छिष्ट (अपवित्र) झाले आहे, त्याने मी होम करू शकत नाही. तू जे केलेस ते राक्षसांचेच कर्म आहे.

Verse 8

तस्मात्त्वं मम वाक्येन राक्षसो भव मा चिरम्

म्हणून माझ्या वचनाने तू विलंब न करता राक्षस हो.

Verse 9

एतस्मिन्नेव काले तु ह्यूर्ध्वकेशोऽभवद्धि सः । रक्ताक्षः शंकुकर्णश्च कृष्णदन्तोऽतिभैरवः

त्याच क्षणी तो रोमांचित होऊन ऊर्ध्वकेश झाला—रक्ताक्ष, शंकुकर्ण, कृष्णदंत आणि अतिभैरव।

Verse 10

लम्बोष्ठो विकरालास्यो मांसमेदोविवर्जितः । त्वगस्थिस्नायुशेषश्च ।चामुण्डाकृतिरेव च

लांब ओठ व विकराळ तोंड असलेला, मांस-मेदरहित—फक्त त्वचा, अस्थी व स्नायु उरलेला—तो चामुण्डेसारखीच आकृती धारण करू लागला।

Verse 11

स च विश्वावसुर्नाम पुलस्त्यस्य सुतो मुनिः । मंत्रपूतस्य मांसस्य भक्षणार्थं समागतः

तो पुलस्त्याचा पुत्र, विश्वावसु नावाचा मुनि होता; मंत्रांनी पवित्र केलेले मांस भक्षण करण्यासाठी तो तेथे आला होता।

Verse 12

वेदवेदांगतत्त्वजः पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । तं दृष्ट्वा राक्षसाकारं वित्रेसुः सर्वतो द्विजाः

तो वेद-वेदांगांच्या तत्त्वांचा ज्ञाता, परमेष्ठीचा पौत्र होता; पण त्याला राक्षसाकार पाहताच सर्वत्र द्विज भयभीत झाले।

Verse 13

राक्षोघ्नानि च सूक्तानि जजपुश्चापरे तथा । केचिच्छरणमापन्ना विष्णो रुद्रस्य चापरे

काहींनी राक्षसघ्न सूक्तांचा जप केला, इतरांनीही तसेच मंत्रोच्चार सुरू केला; काहींनी विष्णूची शरण घेतली, तर काहींनी रुद्राची।

Verse 14

पितामहस्य चान्ये तु गायत्र्याः शरणं गताः । रक्षरक्षेति जल्पन्तो भयसंत्रस्तमानसाः

काही जण पितामह ब्रह्म्याच्या शरण गेले, तर काही गायत्रीदेवीच्या शरणी गेले। भयाने व्याकुळ मन झालेले ते ‘रक्षा करा, रक्षा करा’ असे वारंवार आर्तपणे म्हणू लागले।

Verse 15

सोऽपि दृष्ट्वा तदात्मानं गतं राक्षसतां द्विजाः । बाष्पपूर्णेक्षणो दीनः पितामहमुपाद्रवत्

स्वतःला राक्षसत्वात गेलेला पाहून तो द्विज अत्यंत दीन झाला। अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो शरण मागण्यासाठी पितामह ब्रह्म्याकडे धावला।

Verse 16

स प्रणम्य ततो वाक्यं कृतांजलिरुवाच तम्

त्याने त्यांना नमस्कार करून हात जोडले आणि मग हे वचन बोलला।

Verse 17

पौत्रोऽहं तव देवेश पुलस्त्यस्य सुतो द्विजः । नीतो राक्षसतामद्य प्रस्थात्रा कोपतो विभो

हे देवेश! मी तुमचा पौत्र—पुलस्त्याचा पुत्र द्विज आहे. हे विभो! आज प्रस्थातृच्या क्रोधामुळे मला राक्षसत्वात ढकलले गेले आहे।

Verse 18

जिह्वालौल्येन देवेश पशोर्गुदमजानता । भक्षितं तन्मया देव होमार्थं यत्प्रकल्पितम्

हे देवेश! जिभेच्या लोभामुळे, ते पशूचे गुद आहे हे न कळता, हे देव, होमासाठी जे तयार केले होते तेच मी खाल्ले।

Verse 19

तस्मान्मानुषताप्राप्त्यै मम देहे दयां कुरु । राक्षसत्वं यथा याति तथा नीतिर्विधीयताम्

म्हणून माझ्यावर दया करा, जेणेकरून मला पुन्हा मानुषत्व प्राप्त होईल. ज्यायोगे हा राक्षसभाव निघून जाईल, तो उपाय कृपया ठरवा.

Verse 20

तच्छ्रुत्वा जल्पितं तस्य दयां कृत्वा पितामहः । प्रतिप्रस्थातरं सामवाक्यमेतदुवाच ह

त्याचे बोलणे ऐकून पितामह करुणेने द्रवले. मग त्यांनी प्रस्थातृला सामभावाने, समेटाचे वचन असे सांगितले.

Verse 21

बालोऽयं मम पौत्रस्तु कृत्याकृत्यं न वेत्ति च । तस्मात्त्वं राक्षसं भावं हरस्वास्य द्विजोत्तम

हा माझा नातू अजून बालक आहे; काय करावे व काय करू नये हे त्याला कळत नाही. म्हणून, हे द्विजोत्तम, याचा राक्षसभाव दूर करा.

Verse 22

तच्छ्रुत्वा स मुनिः प्राह प्रायश्चित्तं मखे तव । अनेन जनितं देव गुदं दूषयता विभो

हे ऐकून मुनि म्हणाले—हे देव, तुमच्या यज्ञात प्रायश्चित्ताचा दोष उत्पन्न झाला आहे. याने पशूच्या गुदभागास (यज्ञनियत अंशास) दूषित केले आहे, हे विभो.

Verse 23

तस्मादेष मया शप्तो यज्ञविघ्नकरो मम । नाहमस्य हरिष्यामि राक्षसत्वं कथंचन

म्हणून मी याला माझ्या यज्ञाचा विघ्नकर्ता म्हणून शाप दिला आहे. आणि मी कोणत्याही प्रकारे याचे राक्षसत्व दूर करणार नाही.

Verse 24

नर्मणापि मया प्रोक्तं कदाचिन्नानृतं वचः

मी विनोदानेही कधीही कोणत्याही वेळी असत्य वचन बोललो नाही।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तं करिष्येऽहं यज्ञस्यास्य प्रसिद्धये । दक्षिणा गौर्यथोक्ता च कृत्वा होमं विधानतः । त्वमस्य राक्षसं भावं हरस्व मम वाक्यतः

ब्रह्मा म्हणाले—या यज्ञाची कीर्ती व सिद्धी व्हावी म्हणून मी प्रायश्चित्त करीन. आणि गौरीला सांगितल्याप्रमाणे दक्षिणा देऊन, विधिपूर्वक होम पूर्ण करून, तू माझ्या वचनाने याचा राक्षसभाव दूर कर.

Verse 26

सोऽब्रवीच्छीतलो वह्निर्यदि स्यादुष्णगुः शशी । तन्मे स्यादन्यथा वाक्यं व्याहृतं प्रपितामह

तो म्हणाला—जर अग्नी शीतल होईल आणि चंद्र उष्णता देईल, तरच, हे प्रपितामह, माझे उच्चारलेले वचन अन्यथा ठरेल.

Verse 27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा चैव तु निश्चितम् । विश्वावसुं विधिः प्राह ततो राक्षसरूपिणम्

त्याचे वचन ऐकून आणि विषय निश्चयाने जाणून, विधाता ब्रह्माने मग राक्षसरूपधारी विश्वावसूस सांगितले.

Verse 28

त्वं वत्सानेन रूपेण तिष्ठ तावद्वचो मम । कुरुष्व ते प्रयच्छामि येन स्थानमनुत्तमम्

माझ्या वचनाप्रमाणे तू आत्तासाठी वासरूमुख रूपातच स्थिर राहा. मी सांगतो तसे कर; त्यायोगे मी तुला अनुपम स्थान प्रदान करीन.

Verse 29

चमत्कारपुरस्यास्य पश्चिमस्थानमाश्रिताः । सन्त्यन्ये राक्षसास्तत्र मर्यादायां व्यवस्थिताः

या चमत्कारपुराच्या पश्चिम भागी इतर राक्षस वसतात; तेथे ते मर्यादेच्या सीमेत स्थिर राहतात।

Verse 31

तत्र प्रभुत्वमातिष्ठ नागराणां हिते स्थितः । राक्षसा बहवः संति कूष्मांडाश्च पिशाचकाः

तेथे नगरजनांच्या हितासाठी स्थित राहून प्रभुत्व धारण कर. तेथे अनेक राक्षस आहेत, तसेच कूष्मांड व पिशाचही आहेत।

Verse 32

ये चान्ये राक्षसाः केचिद्दुष्टभावसमाश्रिताः । तत्र गच्छंति ये सर्वे निगृह्णंति च तत्क्षणात्

आणि जे काही इतर राक्षस दुष्टभाव धारण करतात—जे तेथे जातात, ते सर्व तत्क्षणी आवरले जातात।

Verse 33

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च कूष्मांडाश्च विशेषतः । नागरं तु पुरो दृष्ट्वा तद्भयाद्यांति दूरतः

भूत, प्रेत, पिशाच आणि विशेषतः कूष्मांड—नागर समोर दिसताच त्याच्या भयाने दूर पळून जातात।

Verse 34

तद्गच्छ पुत्र तत्र त्वं सर्वेषामधिपो भव । राक्षसानां मया दत्तं तव राज्यं च सांप्रतम्

म्हणून, पुत्रा, तेथे जा; तेथे तू सर्वांचा अधिपती हो. राक्षसांचे राज्य मी आता तुला प्रदान केले आहे।

Verse 35

राक्षस उवाच । आधिपत्ये स्थितस्यैवं राक्षसानां पितामह । किं मया तत्र भोक्तव्यं तेभ्यो देयं च किं वद

राक्षस म्हणाला— हे राक्षसांचे पितामह! मी अशा रीतीने राक्षसांच्या अधिपत्यावर स्थित असता, तेथे मला काय भोगावे आणि त्यांना काय द्यावे? ते मला सांगा।

Verse 36

राज्ञा चैव यतो देयं भृत्यानां भोजनं विभो । तन्ममाचक्ष्व देवेश दयां कृत्वा ममोपरि

हे विभो! राजाने आपल्या भृत्यांना भोजन देणे हेच कर्तव्य आहे; म्हणून हे देवेश! माझ्यावर दया करून हे मला स्पष्ट सांगावे।

Verse 37

न करोति च यो राजा ।भृत्यवर्गस्य पोषणम् । रौरवं नरकं याति स एवं हि श्रुतं मया

जो राजा आपल्या भृत्यवर्गाचे पोषण करत नाही, तो ‘रौरव’ नावाच्या नरकात जातो—असे मी ऐकले आहे।

Verse 38

ब्रह्मोवाच । यच्छ्राद्धं दक्षिणाहीनं तिलैर्दर्भैर्विवर्जितम् । तत्सर्वं ते मया दत्तं यद्यपि स्यात्सुतीर्थगम्

ब्रह्मा म्हणाले— जे श्राद्ध दक्षिणेविना आणि तिळ-दर्भविना केले जाते, त्याचे सर्व फल मी तुला दिले आहे, जरी ते सुतीर्थात केलेले असले तरी।

Verse 39

यच्छ्राद्धं सूकरः पश्येन्नारी वाथ रजस्वला । कौलेयकोऽथ वालेयस्तत्सर्वं ते भविष्यति

जे श्राद्ध डुक्कर पाहील, किंवा रजस्वला स्त्री पाहील, अथवा कुत्रा—नीच जातीचा असो वा भटक्या—पाहील, त्या श्राद्धाचा सर्व दोष तुझ्या वाट्याला येईल।

Verse 40

विधिहीनं तु यच्छ्राद्धं दर्भेर्वा मूलवर्जितैः । वितस्तेरधिकैर्वापि तत्सर्वं ते भविष्यति

जे श्राद्ध विधीविना केले जाते, किंवा मुळरहित दर्भांनी केले जाते, अथवा विटस्ती-प्रमाणापेक्षा अधिक मांडणीने केले जाते—त्या सर्वांचा दोष तुझ्या श्राद्धास लागेल.

Verse 41

तिलं वा तैलपक्वं वा शूकधान्यमथापि वा । न यत्र दीयते श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति

ज्या श्राद्धात तीळ, किंवा तेलात शिजविलेले अन्न, अथवा सालीसह धान्य (शूकधान्य) दिले जात नाही—ते श्राद्ध तुझ्यासाठी दोषयुक्त ठरते.

Verse 42

अस्नातैर्यत्कृतं श्राद्धं यच्चाधौतांबरैः कृतम् । तैलाभ्यंगयुतैश्चैव तत्ते सर्वं भविष्यति

स्नान न करता, न धुतलेले वस्त्र परिधान करून, तसेच तेल-अभ्यंगाचा लेप अंगावर असताना जे श्राद्ध केले जाते—त्याचा सर्व दोष तुझ्या श्राद्धास लागतो.

Verse 43

यद्वा माहिषिको भुंक्ते श्वित्री वा कुनखोऽपि वा । कुष्ठी वाथ द्विजो भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति

किंवा माहिषिक, श्वित्री (श्वेतकुष्ठ), कुनख (नखरोगी) अथवा कुष्ठी—असा कोणी श्राद्धभोजन करील तर तो दोष तुझ्या श्राद्धास लागतो.

Verse 44

हीनांगो वाऽथ यद्भुंक्तेऽधिकांगो वाथ निंदितः । महाव्याधिगृहीतो वा चौरो वार्द्धुषिकोऽपि वा । यत्र भुंक्तेऽथवा श्राद्धे तत्ते श्राद्धं भविष्यति

श्राद्धात हीनांग, अधिकांग, निंदित, महाव्याधिग्रस्त, चोर किंवा सावकार (सूदखोर)—असा कोणी भोजन करील तर तो दोष तुझ्या श्राद्धास लागतो.

Verse 45

श्यावदन्तस्तु यद्भुंक्ते यद्भुंक्ते वृषलीपतिः । विनग्नो वाथ यद्भुंक्ते तत्ते श्राद्धं भविष्यति

श्राद्धात काळे दात असलेला खाऊ लागला, किंवा शूद्रा स्त्रीचा पती खाऊ लागला, अथवा अनुचित रीतीने अर्धनग्न/नग्न होऊन कोणी खाल्ले—तर तो दोष तुझ्या श्राद्धाला लागेल.

Verse 46

यो यज्ञो दक्षिणाहीनो यश्चाशौचयुतैः कृतः । ब्रह्मचर्यविहीनस्तु तत्फलं ते भविष्यति

जो यज्ञ दक्षिणेविना केला जातो, किंवा अशौचयुक्त लोकांकडून केला जातो, अथवा ब्रह्मचर्यनियमाविना केला जातो—त्या यज्ञाचे फळ, हे संबोधित, तुझ्या वाट्याला येईल.

Verse 47

यस्मिन्नैवातिथिः पूज्यः श्राद्धे वा यज्ञकर्मणि । संप्राप्ते वैश्वदेवांते तत्ते सर्वं भविष्यति

ज्या श्राद्धात किंवा यज्ञकर्मात आलेल्या अतिथीचा सत्कार होत नाही—विशेषतः वैश्वदेवाच्या अंतिम आहुतीच्या वेळी—ते सर्व पुण्य तुझेच होईल.

Verse 48

आवाहनात्परं यत्र मौनं न श्राद्धदश्चरेत् । ब्राह्मणो वाऽथ भोक्ता च तत्ते श्राद्धं भविष्यति

जिथे आवाहनानंतर श्राद्धविधीतील नियत मौन पाळले जात नाही—ब्राह्मणाने असो वा भोक्त्याने—ते श्राद्ध तुझेच होईल.

Verse 49

मृन्मयेषु च पात्रेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः । भिन्नपात्रेषु वा यच्च तत्ते सर्वं भविष्यति

जो मनुष्य मातीच्या पात्रांत श्राद्ध करतो, किंवा तुटलेल्या/भेगाळलेल्या पात्रांत श्राद्ध करतो—ते सर्व तुझ्या वाट्याला येईल.

Verse 50

प्रत्यक्षलवणं यत्र तक्रं वा विकृतं भवेत् । जातीपुष्पप्रदानं च तत्ते सर्वं भविष्यति

जिथे अनुचित रीतीने उघडपणे मीठ वाढले जाते, किंवा तक्र (छाछ) विकृत/दूषित करून दिले जाते, आणि जिथे त्या प्रसंगी अयोग्य रीतीने जाती (चमेली)ची फुले दिली जातात—ते सर्व तुझ्याच वाट्याला येईल।

Verse 51

यजमानो द्विजो वाथ ब्रह्मचर्यविवर्जितः । तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं त्रिपात्रेण विवर्जितम्

यजमान—द्विज असो वा अन्य कोणी—जर ब्रह्मचर्यनियमवर्जित असेल, तर त्रिपात्र-विधानरहित ते श्राद्ध माझ्याकडून तुला दिलेलेच मानले जाते।

Verse 52

आयसेन तु पात्रेण यत्रान्नं च प्रदीयते । तच्छ्राद्धं ते मया दत्तं तथान्यदपि हीयते

जिथे लोखंडी पात्रात अन्न दिले जाते, ते श्राद्ध माझ्याकडून तुला दिलेलेच मानले जाते; आणि त्याचप्रमाणे इतर पुण्यही कमी होते।

Verse 53

मंत्रक्रियाभ्यां यत्किचिद्रात्रौ दत्तं हुतं तथा । सक्रांतिसोमपर्वभ्यां व्यति रिक्तं तु कुत्सितम्

मंत्र व विधींसह रात्री जे काही दान किंवा हवन केले जाते—ते संक्रांती व सोमपर्वाच्या प्रसंगांखेरीज असेल—तर ते निश्चयच निंद्य मानले जाते।

Verse 54

इत्युक्त्वा विररामाशु ब्रह्मा लोकपितामहः । राक्षसः सोऽपि तत्रापि लेभे स्थानं तु राक्षसम्

असे बोलून लोकपितामह ब्रह्मा तत्क्षणी शांत झाले; आणि तो राक्षसही तेथेच राक्षसस्थानास प्राप्त झाला।

Verse 187

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठ नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनंनाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील “राक्षसप्राप्य श्राद्धवर्णन” नामक एकशे सत्त्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।