Adhyaya 29

Verse 1

। सूत उवाच । एवं सर्वेषु तीर्थेषु संस्थितेषु द्विजोत्तमाः । तत्क्षेत्रं ख्यातिमापन्नं समस्ते धरणीतले

सूत म्हणाले—अशा रीतीने सर्व तीर्थे स्थिर झाल्यावर, हे द्विजोत्तमांनो, ते क्षेत्र संपूर्ण पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले।

Verse 2

समस्तेभ्यस्ततोऽदूरान्मुनयः शंसितव्रताः । संश्रयंति ततो भूपास्तपोऽर्थं जरयाऽन्विताः

त्या (तीर्थां)पासून फार दूर नाही, प्रशंसित व्रतधारी मुनी निवास करतात; आणि तेथेच जरेने ग्रस्त राजेही तपासाठी आश्रय घेतात।

Verse 3

तथा ते लिंगिनो दान्ताः सिद्धिकामाः समंततः । समाश्रयंति तत्क्षेत्रं सवर्तीर्थसमा श्रयम्

तसेच दान्त, लिंगधारी तपस्वी सिद्धीची इच्छा धरून सर्व दिशांनी येऊन त्या क्षेत्राचा आश्रय घेतात; ते क्षेत्र सर्व तीर्थांच्या तुल्य आश्रयस्थान आहे.

Verse 4

तत्र सिद्धेश्वरंनाम लिंगमस्ति द्विजोत्तमाः । सर्वसिद्धिप्रदं नृणां स्वयं सिद्धिप्रदायकम्

तेथे, हे द्विजोत्तमांनो, ‘सिद्धेश्वर’ नावाचे लिंग आहे; ते मनुष्यांना सर्व सिद्धी देणारे असून स्वतःच सिद्धिदाता आहे.

Verse 5

निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः । हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन्क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः

सर्वव्यापी सदाशिव शर्व जणू भूतलाविषयी निर्वेद पावून ‘हाटकेश्वर’ नावाच्या या पवित्र क्षेत्रात देव स्वतः स्थिर झाला आहे.

Verse 6

लिंगरूपेण भगवान्प्रादुर्भूतः स्वयं हरः । स्मरणाद्दर्शनाच्चैव सर्वसिद्धिप्रदः सदा

भगवान हर स्वतः लिंगरूपाने प्रकट झाले आहेत; त्यांच्या स्मरणाने व दर्शनानेच ते सदैव सर्व सिद्धी प्रदान करतात.

Verse 7

सिद्धेनाराधितो यस्मात्तस्मात्सिद्धेश्वरः स्मृतः । तस्यैव वरदानाद्धि अत्रैवावस्थितो हरः

एका सिद्धाने ज्याची आराधना केली म्हणून तो ‘सिद्धेश्वर’ म्हणून स्मरणात आहे; आणि त्याच भक्ताच्या वरदानामुळे हर येथेच निवास करतो.

Verse 8

यस्तं पश्यति सद्भक्त्या शुचिः स्पृशति वा नरः । वांछितं लभते सद्यो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

जो कोणी सद्भक्तीने त्यांचे दर्शन करतो, किंवा शुद्ध होऊन त्यांचा स्पर्श करतो, तो इच्छित फल तत्क्षणी प्राप्त करतो, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी।

Verse 9

तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं शतशः पुरुषा भुवि । दर्शनात्स्पर्शनाच्चान्ये प्रणामादपरे नराः

तेथे पूर्वी पृथ्वीवर शेकडो पुरुषांनी सिद्धी प्राप्त केली—काहींनी केवळ दर्शन व स्पर्शाने, तर काहींनी फक्त प्रणामाने।

Verse 10

दक्षिणामूर्तिमासाद्य मन्त्रं तस्य षडक्षरम् । यो जपेच्छ्रद्धयोपेतस्तस्यायुः संप्रवर्धते

दक्षिणामूर्तींच्या सान्निध्यात जाऊन जो श्रद्धायुक्त होऊन त्यांचा षडक्षर मंत्र जपतो, त्याचे आयुष्य फार वाढते।

Verse 11

यावत्संख्यं जपेन्मत्रं तावत्संख्यान्यहानि सः । आयुषः परतो मर्त्यो जीवते नात्र संशयः

जितक्या संख्येने तो मंत्र जपतो, तितक्याच दिवसांची वाढ त्याला होते; मर्त्य आपल्या ठरलेल्या आयुष्यापलीकडेही जगतो—यात संशय नाही।

Verse 12

ऋषय ऊचुः अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् । आयुषोऽप्यधिकं मर्त्यो जीवते यदि मानवः

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तू जे वर्णन केलेस ते अत्यंत आश्चर्यकारक आहे; जर मनुष्य मर्त्य असूनही आयुष्यापेक्षा अधिक जगू शकतो।

Verse 13

सूत उवाच अत्र वः कीर्तयिष्यामि स्वयमेव मया श्रुतम् । वदतस्तत्समुद्दिश्य यद्वत्सस्य महात्मनः

सूत म्हणाला—येथे मी तुम्हांला मी स्वतः ऐकलेलेच वर्णन करीन; यद्वत्साच्या पुत्र त्या महात्म्याच्या संदर्भाने जे सांगितले गेले, तेच मी सांगतो।

Verse 14

पुरा मे वसमानस्य पुरतोऽत्र पितुर्गृहे । आयातः स मुनिस्तत्र वत्सो नाम महाद्युतिः

पूर्वी, मी येथे पित्याच्या घरी राहात असताना, माझ्यासमोर तेथे ‘वत्स’ नावाचा महाद्युती मुनि आला।

Verse 15

वहमानो युवावस्थां द्वादशार्कस मद्युतिः । अंगैः सर्वैस्तु रूपाढ्यः कामदेव इवापरः

तो यौवनाची शोभा धारण करून होता, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी; आणि सर्व अंगांनी रूपसमृद्ध—जणू दुसराच कामदेव।

Verse 16

मत्पित्रा स तदा दृष्टस्ततो भक्त्याऽभिवादितः । अर्घ्यं दत्त्वा ततः प्रोक्तो विश्रांतो विनयेन च

माझ्या पित्याने तेव्हा त्यांना पाहून भक्तीने नमस्कार केला। अर्घ्य अर्पण करून विनयाने त्यांना विश्रांती घेण्याची विनंती केली।

Verse 17

स्वागतं तव विप्रेंद्र कुतस्त्वमिह चागतः । आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि यथोचितम्

‘स्वागत आहे, हे विप्रेंद्र! आपण येथे कुठून आला आहात? मला आज्ञा द्या—यथोचित मी काय करू?’

Verse 18

वत्स उवाच । तवाश्रमपदे सूत चातुर्मास्यसमुद्भवम् । कर्तुमिच्छाम्यनुष्ठानं शुश्रूषां चेत्करोषि मे

वत्स म्हणाला—हे सूत! तुझ्या आश्रम-धामात मी चातुर्मास्य-संबंधी व्रत-अनुष्ठान करावयास इच्छितो. तू माझी शुश्रूषा करशील तर येथेच ते आरंभू या।

Verse 19

लोमहर्षण उवाच । एवं विप्र करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्त्वं मे गृहमागतः

लोमहर्षण म्हणाला—हे विप्र! तसेच होईल; तुझा आदेश मी निःसंशय पाळीन. मी धन्य, अनुगृहीत आहे की तू माझ्या घरी आला आहेस।

Verse 20

एवमुक्ताथ मामाह स पिता द्विजसत्तमाः । त्वया वत्सस्य कर्तव्या शुश्रूषा नित्यमेव हि

असे झाल्यावर माझे वडील, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मला म्हणाले—वत्साची शुश्रूषा तुला नित्यच करावी लागेल।

Verse 21

ततोऽहं विनयोपेतस्तस्य कृत्यानि कृत्स्नशः । करोमि स च मे रात्रौ चित्राः कीर्तयते कथाः

मग मी विनययुक्त होऊन त्याची सर्व कामे पूर्णपणे करीत असे; आणि तो रात्री मला अद्भुत कथा सांगत असे।

Verse 22

राजर्षीणां पुराणानां देवदानवरक्षसाम् । द्वीपानां पर्वतानां च स्वयं दृष्ट्वा सहस्रशः

तो राजर्षी, पुराण-इतिहास, देव-दानव-राक्षस तसेच द्वीप व पर्वत यांविषयी सांगत असे—जे त्याने स्वतः सहस्रों वेळा पाहिले होते।

Verse 23

एकदा तु मया पृष्टः कथांते प्राप्य कौतुकम् । विस्मयाविष्टचित्तेन स द्विजो द्विजसत्तमाः

एकदा कथा समाप्त होताच कौतुक जागले; विस्मयाने भरलेल्या चित्ताने मी त्या ब्राह्मणास विचारले—जो द्विजांमध्ये श्रेष्ठ होता.

Verse 24

भगवन्सुकुमारं ते शरीरं प्रथमं वयः । द्वीपानां च करोषि त्वं कथा श्चित्राः पृथक्पृथक्

हे भगवन्! तुमचे शरीर कोमल, जणू प्रथम यौवन; तरीही तुम्ही द्वीपांच्या अनेक विचित्र कथा एकेक करून सांगता.

Verse 25

कथं सर्वं धरापृष्ठं ससमुद्रं निरीक्षितम् । स्वल्पेन वयसा तात विस्तरतो वद

तात! इतक्या अल्प वयात तुम्ही समुद्रांसह संपूर्ण पृथ्वीपृष्ठ कसे पाहिले? कृपया विस्ताराने सांगा.

Verse 26

त्वया ये कीर्तिता द्वीपाः समुद्राः पर्वतास्तथा । मनसापि न शक्यास्ते गन्तुं मर्त्यैः कथंचन

तुम्ही वर्णन केलेले द्वीप, समुद्र व पर्वत—तेथे मर्त्यांना कोणत्याही प्रकारे, मनानेसुद्धा, पोहोचणे शक्य नाही.

Verse 27

अत्र कौतूहलं जातमश्रद्धेयं वचस्तथा । श्रुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्य तस्मात्सत्यं प्रकीर्तय

येथे मोठे कौतुक उत्पन्न झाले आहे आणि तुमचे वचनही अविश्वसनीय वाटते; म्हणून सत्यवचन असलेल्या तुम्ही कृपा करून सत्य स्पष्ट सांगावे.

Verse 28

तपसः किं प्रभावोऽयं किं वा मंत्रपराक्रमः । येन पृथ्वीतलं कृत्स्नं त्वया दृष्टं मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! हा तपाचा प्रभाव आहे की मंत्राचा पराक्रम, ज्यामुळे तू संपूर्ण पृथ्वीतल पाहिलेस?

Verse 29

किं वा देवप्रसादस्तु तवौषधिकृतोऽथवा । तच्च पुण्यतमं तात त्वं मे ब्रूहि सविस्तरम्

किंवा हा देवांचा प्रसाद आहे, अथवा एखाद्या पवित्र औषधीचा परिणाम? हे तात! ते परम पुण्यकारक कारण मला सविस्तर सांग.

Verse 30

अथ मां स मुनिः प्राह विहस्य मुनिसत्तमाः । सत्यमेतत्त्वया ज्ञातं मम मंत्रपराक्रमम्

मग तो मुनि हसत मला म्हणाले, हे मुनिश्रेष्ठा—‘तू खरेच ओळखलेस; हा माझ्या मंत्राचा पराक्रम आहे.’

Verse 31

सदाहमष्टसंयुक्तं सहस्रं शिवसन्निधौ । जपामि शिवमंत्रस्य षडक्षरमितस्य च

मी सदैव शिवसन्निधीत आठसहित एक सहस्र जप करतो, आणि शिवमंत्राच्या षडक्षर-परिमाणाचाही जप करतो.

Verse 32

त्रिकालं तेन मे जातं सुस्थिरं यौवनं मुने । अतीतानागतं ज्ञानं जीवितं च सुखोदयम्

त्या साधनेने, हे मुने, माझे यौवन त्रिकाळी स्थिर झाले; तसेच भूत-भविष्याचे ज्ञान आणि सुख देणारे जीवनही प्राप्त झाले.

Verse 33

मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च । संजातानि महाभाग दृश्यते प्रथमं वयः

हे महाभाग! माझ्यासाठी अनेक सहस्र वर्षे व असंख्य प्रयुतही लोटली; तरीही माझे वय आजही प्रथम यौवनासारखेच दिसते।

Verse 34

अत्र ते कीर्तयिष्यामि विस्तरेण महामते । यथा सिद्धिर्मया प्राप्ता प्रसादाच्छंकरस्य च

हे महामते! येथे मी तुला सविस्तर सांगीन—शंकराच्या प्रसादाने मला सिद्धी कशी प्राप्त झाली।

Verse 35

अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्सः ख्यातो महीतले । नानाशास्त्रकृताभ्यासः पुराऽसं वेदपारगः

मी खरोखरच ब्राह्मण होतो; पृथ्वीवर ‘वत्स’ या नावाने ख्यात. पूर्वी मी नानाशास्त्रांचा अभ्यास केला होता आणि वेदपारंगतही होतो।

Verse 36

एतस्मिन्नेव काले तु मेनका च वराप्सराः । वसंतसमये प्राप्ता मर्त्यलोके यदृच्छया

त्याच काळात वसंतऋतूमध्ये श्रेष्ठ अप्सरा मेनका यदृच्छेने मर्त्यलोकी येऊन पोहोचली।

Verse 37

सा गता भ्रममाणाथ काम्यकंनाम तद्वनम् । मत्तकोकिलनादाढ्यं मनोज्ञद्रुमसं कुलम्

ती भ्रमण करीत ‘काम्यक’ नावाच्या त्या वनात गेली; ते वन मत्त कोकिळांच्या नादाने निनादित व मनोहर वृक्षांनी दाटलेले होते।

Verse 38

यत्रास्ते मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः । व्रतस्वाध्यायसंपन्नस्तपसा ध्वस्तकिल्विषः

तेथे देवरात नावाने प्रसिद्ध असा मुनिशार्दूल निवास करी—व्रत व स्वाध्यायाने संपन्न, तपाने ज्याची पापे भस्म झाली होती।

Verse 39

उपविष्टो नदीतीरे देवतार्च्चापरा यणः । श्रद्धया परया युक्त एकाकी निर्जने वने

तो नदीकाठी उपविष्ट होऊन देवतार्चनेत परायण होता; परम श्रद्धेने युक्त, निर्जन वनात एकाकी राहात असे।

Verse 40

अथ सा पश्यतस्तस्य विवस्त्रा प्राविशज्जलम् । दिव्यरूपसमोपेता घर्मार्ता वरवर्णिनी

मग त्याच्या पाहता-पाहता ती स्त्री—वस्त्रहीन—पाण्यात उतरली; दिव्यरूपयुक्त, उष्णतेने व्याकुळ, अनुपम वर्णाची।

Verse 41

अथ तस्य मुनींद्रस्य रेतश्चस्कन्द तत्क्षणात् । दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं जलमध्यं समाश्रिताम्

मग त्या मुनींद्राचे रेत तत्क्षणी स्खलित झाले; जलाच्या मध्यभागी स्थित, सर्वांगसुंदर तिला पाहून।

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता सारंगी सुपिपा सिता । जलमिश्रं तया रेतः पीतं सर्वमशेषतः

याच वेळी अतिशय तहानलेली एक हरिणी तेथे आली; आणि पाण्यात मिसळलेले ते रेत तिने पूर्णपणे, शेष न ठेवता, पिऊन टाकले।

Verse 43

अथ साऽपि दधे गर्भं मानुषं वै प्रभावतः । अमोघरेतसो मासे सुषुवे दशमे ततः

मग तीही त्याच प्रभावाने मानवी गर्भ धारण करू लागली। अमोघ वीर्याच्या सामर्थ्याने दहाव्या महिन्यात तिने प्रसूती केली।

Verse 44

जनयामास दीप्तांगी कन्यां पद्मदलेक्षणाम् । तस्मिन्नेव जले पुण्ये देवराताश्रमं प्रति

त्याच पुण्य जलात तिने तेजस्वी अंगांची, कमळपाकळी डोळ्यांची कन्या प्रसवली; देवराताच्या आश्रमाशी तिचा संबंध होता.

Verse 45

अथ तां स मुनिर्ज्ञात्वा स्वज्ञानेन स्ववीर्यजाम् । कृपया परयाविष्टो जग्राह च पुपोष च

मग मुनिने आपल्या ज्ञानाने ओळखले की ती त्याच्याच वीर्यापासून जन्मलेली आहे. परम करुणेने भरून त्याने तिला स्वीकारून वाढविले.

Verse 46

स्नेहेन महता युक्तः कृतकौतुकमंगलः । रक्षमाणो वने चैनां श्वापदेभ्यः प्रयत्नतः

महान स्नेहाने युक्त होऊन आणि तिच्यासाठी मंगल-रक्षणाचे विधी करून, तो वनात तिला श्वापदांपासून प्रयत्नपूर्वक जपत असे.

Verse 47

आजहार सुमृष्टानि तत्कृते सुफलानि सः । स्वयं गत्वा सुदूरं च कानने श्वापदाकुले

तिच्यासाठी तो नीट निवडलेली उत्तम फळे आणीत असे; स्वतः फार दूर, श्वापदांनी भरलेल्या काननात जाऊन.

Verse 48

तत्रस्था ववृधे सा च नाम्ना ख्याता मृगावती । शुक्लपक्षे यथा व्योम्नि कलेव शशलक्ष्मणः

तेथेच राहून ती वाढत गेली आणि ‘मृगावती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली—जशी शुक्लपक्षात आकाशात चंद्रकला वाढत जाते तशी।

Verse 49

अथ सा भ्रममाणेन मया दृष्टा मृगेक्षणा । ततोऽहं कामबाणेन तत्क्षणात्ताडितो हृदि

मग मी भटकत असताना ती मृगनयनी मला दिसली; आणि त्याच क्षणी कामदेवाच्या बाणाने माझे हृदय विद्ध झाले।

Verse 50

विज्ञाय च कुमारीं तां सवर्णां चारुहासिनीम् । आदरेण गृहं गत्वा स मुनिर्याचितस्ततः

ती समकक्ष वर्णाची, गोड हसणारी कुमारी आहे हे जाणून तो आदराने (मुनिच्या) घरी गेला; आणि मग मुनिंना विनंती केली।

Verse 51

प्रयच्छैनां मम ब्रह्मन्पत्न्यर्थं निज कन्यकाम् । यथात्मा पोषयिष्यामि भोजनाच्छादनादिभिः

“हे ब्रह्मन्-मुनिवर! आपली ही ही कन्या मला पत्नी म्हणून द्या. अन्न-वस्त्र इत्यादी सर्व आवश्यक गोष्टींनी मी तिला स्वतःप्रमाणेच पोसिन.”

Verse 52

ततस्तेन प्रदत्ता मे तत्क्षणादेव सुन्दरी । विधिना शास्त्रदृष्टेन नक्षत्रे भग दैवते

मग त्याच क्षणी त्या मुनिने शास्त्रसंमत विधीने, भग-दैवत असलेल्या नक्षत्रावर, ती सुंदरी मला अर्पण केली।

Verse 53

ततः कतिपयाहस्य मयोढा सा सुविस्मिता । सखीजनसमायुक्ता फलार्थं निर्गता वने

त्यानंतर काही दिवसांनी, माझ्याशी विवाह झालेली ती अत्यंत विस्मित होऊन सखीजनांसह फळे गोळा करण्यासाठी वनात निघाली।

Verse 54

अथ वीरुधसंछन्ने वने तस्मि न्सुसंस्थिते । तया न्यस्तं पदं मूर्ध्नि तृणाच्छन्नस्य भोगिनः

मग वेलींनी दाट आच्छादलेल्या त्या वनात आतवर गेल्यावर तिने गवताखाली लपलेल्या सर्पाच्या मस्तकावर पाऊल ठेवले।

Verse 55

सा दष्टा सहसा तेन पतिता वसुधातले । विषार्दिता गतप्राणा तत्क्षणादेव भामिनी

त्या सर्पाने तिला अचानक दंश केला; ती भूमीवर कोसळली. विषाने व्याकुळ झालेली ती तेजस्विनी स्त्री त्या क्षणीच प्राणहीन झाली।

Verse 56

अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः । शशंसुस्ता यथावृत्तं रुदन्त्यो मम सूतज

मग तिच्या सख्या धावून आल्या; तिच्या दुःखाने त्या दुःखी झाल्या आणि रडत रडत, हे सूतपुत्रा, घडलेले सर्व मला जसेच्या तसे सांगू लागल्या।

Verse 57

ततोऽहं सत्वरं गत्वा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि । विलापान्कृतवान्दीनो रुदितं करुणस्वरम्

त्यानंतर मी घाईघाईने तिथे गेलो; तिला भूमीवर पडलेली पाहून मी दीन झालो आणि करुण स्वरात विलाप करत रडू लागलो।

Verse 58

इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया । मृता भूमौ यया हीनो नाहं जीवितुमुत्सहे

ही माझी विशालनयना, मन आणि प्राणांसमान असलेली प्रिया भूमीवर मृत पडली आहे; जिच्याविना मी जगण्यास उत्सुक नाही.

Verse 59

सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया । प्रियारहितहर्म्यस्य जीवितस्य च किं फलम्

म्हणून आज मी सुद्धा हिच्यासह परलोकी जाईन. प्रियेविना राजवाडा आणि जीवनाचे काय फळ?

Verse 60

पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च । पत्नीहीनानि नो रेजुर्गृहाणि गृहमेधिनाम्

पुत्र, नातू, सुना आणि सेवकांचा समुदाय असूनही, पत्नीविना गृहस्थांचे घर शोभून दिसत नाही.

Verse 61

यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा । न जीवति पृथुश्रोणी मरिष्येऽ हमसंशयम्

जर ही कानांपर्यंत लांब डोळे असलेली, नाजूक देहाची, गोड आवाजाची आणि विशाल नितंब असलेली सुंदरी जिवंत राहिली नाही, तर मी निःसंशय मरेन.

Verse 62

एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह । आगताः सुहृदः सर्वे रुरुदुस्तेऽपि दुःखिताः

हे कुलश्रेष्ठ सूत! अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या माझ्याकडे सर्व मित्र आले आणि ते सुद्धा दुःखी होऊन रडू लागले.

Verse 63

रुदित्वा सुचिरं तत्र तैः समं महतीं चिताम् । कृत्वा तां संनिधायाथ प्रदत्तो हव्यवाहनः

तेथे फार काळ त्यांच्यासह रडून मी एक मोठी चिता रचली। तिला त्यावर ठेवून मग हव्यवाहक अग्नी प्रज्वलित केला गेला।

Verse 64

तत आदाय मां कृच्छ्रान्निन्युश्च स्वगृहं प्रति । रुदन्तं प्रस्खलन्तं च मुह्यमानं पदेपदे

मग त्यांनी मोठ्या कष्टाने मला उचलून आपल्या घराकडे नेले. मी रडत होतो, ठेचकाळत होतो आणि प्रत्येक पावलागणिक शुद्ध हरपत होती।

Verse 65

ततो निशावशेषेऽहमुत्थाय त्वरयाऽन्वितः । कांतादुःखपरीतात्मा गतोऽरण्यं तदेव हि

मग रात थोडीशी उरलेली असतानाच मी घाईघाईने उठलो. प्रियेच्या दुःखाने व्याकुळ मन घेऊन मी पुन्हा त्याच अरण्यात गेलो.

Verse 66

कामेनोन्मत्ततां प्राप्तो भ्रममाण इतस्ततः । विलपन्नेव दुःखार्तो वने जनविवर्जिते

कामाने उन्मत्त झालो मी इकडे-तिकडे भटकत राहिलो. जनविरहित वनात दुःखाने व्याकुळ होऊन मी सतत विलाप करत होतो.

Verse 67

क्व गतासि विशालाक्षि विजनेऽस्मिन्विहाय माम् । नाहं गृहं गमिष्यामि मम दुःखाय निर्दयः

हे विशालाक्षी! या निर्जन ठिकाणी मला सोडून तू कुठे गेलीस? मी घरी जाणार नाही; निर्दय दैव माझ्यासाठी केवळ दुःखाचे कारण झाले आहे.

Verse 68

एषोऽरुणकरस्पर्शात्स्वाभां त्यजति चंद्रमाः । निशाक्षये निरुत्साहो यथाहं विधिना कृतः

अरुणकिरणांच्या स्पर्शाने चंद्रमा आपलीच प्रभा सोडून देतो; तसेच रात्रि संपता मीही निरुत्साही होतो—अशीच विधीने माझी घडण केली आहे।

Verse 69

अयं तनुः समायाति सविता रक्तमंडलः । निगदिष्यति मे वार्तां नूनं कच्चित्त्वदुद्भवाम्

आता हा सविता सौम्य रूपाने, रक्तमंडल धारण करून जवळ येत आहे. नक्कीच तो मला काही वार्ता सांगेल—कदाचित तुझ्याविषयी काही उद्भवले असेल।

Verse 70

गगनं व्यापयन्सूर्यः संतापयति मां भृशम् । बाह्ये चाभ्यंतरे कामः कथं वक्ष्यामि जीवितम्

आकाश व्यापून सूर्य मला फारच तापवितो. कामना बाहेरही आणि आतही छळते—मी जगण्याची गोष्ट तरी कशी बोलू?

Verse 71

करींदः स्वयमभ्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन् । कुम्भौ गत्वा तु पृच्छामि यदि शंसति तां प्रियाम्

एक गजराज स्वतः पुढे येतो, त्याच्या मस्तकावरील कुम्भ जणू तिच्या स्तनांसारखे भासतात. त्या कुम्भांजवळ जाऊन मी विचारतो—तो माझ्या प्रियेला दाखवू शकेल काय?

Verse 72

एवं प्रलपमानस्य मम मोहो महानभूत् । भास्करांशुप्रतप्तस्य मदनाकुलितस्य च

अशा रीतीने प्रलाप करत असताना माझा मोह फार वाढला; मी भास्करकिरणांनी तापलेलो आणि मदनाने व्याकुळ झालो।

Verse 73

यंयं पश्यामि तत्राहं भ्रममाणो महावने । वृक्षं वा प्राणिनो वापि तंतं पृच्छामि मोहतः

त्या महावनात भटकत असताना मी जिथे जिथे ज्याला पाहात असे—वृक्ष असो वा प्राणी—मोहवश त्यालाच त्याला विचारत असे।

Verse 74

त्वद्दंतमुसलप्रख्यं यस्या ऊरुयुगं गज । तां बालां वद चेद्दृष्टा दयां कृत्वा ममोपरि

हे गजा! जिच्या उरूंची जोडी तुझ्या दातांच्या मूसळासारख्या बळासारखी आहे, ती बाला तू पाहिली असेल तर माझ्यावर दया करून तिचा ठाव सांग।

Verse 75

त्वया जंबूक चेद्दृष्टा बिंबाफलनिभाधरा । दयिता मम तद्ब्रूहि श्रेयस्ते भविता महत्

हे जंबूक! बिंबफळासारखे अधर असलेली माझी दयिता तू पाहिली असेल तर सांग; तुझे मोठे कल्याण होईल।

Verse 76

अथवा बिल्व शंस त्वं यदि बिल्वोपमस्तनी । भ्रममाणा वने दृष्टा मम प्राणसमा प्रिया

किंवा हे बिल्ववृक्षा! बिल्वफळासारखे स्तन असलेली, वनात भटकणारी माझी प्राणसम प्रिया तू पाहिली असेल तर मला सांग।

Verse 77

त्वत्पुष्पसदृशांगी सा मम भार्या मनस्विनी । स त्वं चंपक जानीषे यदि त्वं शंस मे द्रुतम्

हे चंपका! तिचे अंग तुझ्या पुष्पांसारखे आहेत; ती माझी मनस्विनी पत्नी आहे. तू तिला जाणत असशील तर मला लवकर सांग।

Verse 78

मधूक तव पुष्पेण दयितायाः समौ शुभौ । कपोलौ पांडुरच्छायौ दृष्ट्वा त्वां स्मृतिमागतौ

हे मधूक वृक्षा! तुझ्या पुष्पामुळे माझ्या प्रियेसचे दोन शुभ कपोल—पांढुरक्या छटेचे, मनोहर—स्मरणात येतात; तुला पाहताच ती स्मृती पुन्हा जागी झाली।

Verse 79

कदलीस्तंभ सुव्यक्तं प्रियायाश्च सुकोमलौ । ऊरू त्वत्तोऽपि तन्वंग्याः सत्येनात्मानमालभे

हे कदळी-स्तंभा! त्या तन्वंगी प्रियेसचे अतिशय कोमल ऊरू तुझ्यापेक्षाही अधिक मृदू आहेत—हे मला स्पष्ट वाटते; या सत्याने मी शपथेने स्वतःला स्पर्श करतो।

Verse 80

भोभो मृग न मे भार्या त्वया दृष्टाऽत्र कानने । त्वत्समे लोचने स्पष्टे कज्जलेन समावृते

अरे अरे मृगा! या काननात तू माझी भार्या पाहिली नाहीस काय? तिचे लोचन तुझ्यासारखेच स्वच्छ व तेजस्वी, पण काजळाने आच्छादित आहेत।

Verse 82

कांतायाः पुरतो नित्यं विधत्तेंऽगं कलापकृत् । विहंगयोनि जातोऽपि वृद्ध्यर्थं पुष्पधन्वनः

कांतेसमोर मयूर नेहमी पिसारा फुलवून देहाचे प्रदर्शन करतो; पक्षी-योनीत जन्मला तरी तो पुष्पधन्वा (कामदेव) याच्या वृद्धीसाठीच असे करतो।

Verse 83

योऽयं संदृश्यते हंसो हंसीमनुस्मरत्यसौ । गतिस्तादृङ्न चाप्यस्य मत्प्रियायाश्च यादृशी

इथे जो हंस दिसतो, तो आपल्या हंसीचे स्मरण करतो; पण त्याची चाल माझ्या प्रियेसारखी तशी नाही।

Verse 84

एक एव सुधन्योऽयं चक्रवाको विहंगमः । मुहूर्तमपि योऽभीष्टां न त्यजेच्चक्रवाकिकाम्

हा एकटाच चक्रवाक पक्षी खरोखर धन्य आहे; तो क्षणभरही आपल्या इष्ट चक्रवाकीला सोडत नाही।

Verse 85

य एष श्रूयते रावो विभ्रमं जनयन्मम । किंवा पिकसमुत्थो ऽयं किं वा मे दयितोद्भवः

हा जो आवाज ऐकू येतो, तो माझ्या मनात भ्रम निर्माण करतो—हा पिकातून उठला आहे काय, की माझ्या दयितेपासूनच उत्पन्न झाला आहे?

Verse 86

मां दृष्ट्वाऽयं मृगो याति तं मृगी याति पृष्ठतः । धावमाना ममाप्येवमनुयाति पुरा प्रिया

मला पाहताच हा हरिण धावून जातो आणि हरिणी त्याच्या पाठीमागे जाते; तशीच माझी प्रिया पूर्वी धावतधावत माझ्यामागे येत असे.

Verse 87

वारणोऽयं प्रियां कांतामनुरागानुयायिनीम् । स्पर्शयत्यग्रहस्तेन मम संस्मारयन्प्रियाम

हा हत्ती अनुरागाने मागोमाग येणाऱ्या आपल्या प्रिय कांताला सोंडेच्या टोकाने स्पर्श करतो—आणि मला माझ्या प्रियाची आठवण करून देतो.

Verse 88

हा प्रिये मृगशावाक्षि तप्तकांचनसंनिभे । कथं मां न विजानासि भ्रमंतमिह कानने

हाय प्रिये! मृगशावासारख्या डोळ्यांची, तप्त सुवर्णासारखी तेजस्विनी—मी या वनात भटकतो आहे, तरी तू मला कशी ओळखत नाहीस?

Verse 89

क्व सा भक्तिः क्व सा प्रीतिः क्व सा तुष्टिः क्व सा दया । निगदन्तं सुदीनं मां संभाषयसि नो यतः

ती भक्ती कुठे, ती प्रीती कुठे, ती तुष्टी कुठे, ती दया कुठे—मी अतिशय दीन होऊन विलाप करीत असताना तू माझ्याशी का बोलत नाहीस?

Verse 90

एवं प्रलपमानस्य मम प्राप्ताः सुहृज्जनाः । अन्वेषंतः पदं तत्र वनेषु विषमेषु च

मी असा विलाप करीत असतानाच माझे हितचिंतक मित्र तेथे येऊन पोहोचले; वने व दुर्गम ठिकाणीही ते पाऊलखुणा शोधत होते।

Verse 91

ततस्तैः कोपरक्ताक्षैः प्रोक्तोऽहं सूतनंदन । भर्त्सद्भिः परुषैर्वाक्यैर्धिक्त्वां काममयाधुना

मग क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी त्या लोकांनी—हे सूतनंदना—मला कठोर, धिक्कारयुक्त शब्दांनी झिडकारले: “धिक्कार असो! आता तू कामाने ग्रासलेला आहेस.”

Verse 92

त्वं किं शोचसि मूढात्मन्नशोच्यं जीवितं नृणाम् । यतस्त्वामपि शोचंतं शोचयिष्यंति चापरे

अरे मूढात्म्या, तू का शोक करतोस? मनुष्यांचे जीवन शोक करण्यासारखे नाही; कारण तू शोक करीत असतानाही, एक दिवस इतर लोक तुझ्यासाठीही शोक करतील.

Verse 93

यूयं वयं तथा चान्ये संजाताः प्राणिनो भुवि । सर्व एव मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना

तुम्ही, आम्ही आणि पृथ्वीवर जन्मलेले इतर सर्व प्राणी—आपण सर्वजण नक्कीच मरणार; मग त्यात विलाप कशाला?

Verse 94

अदर्शनात्प्रिया प्राप्ता पुनश्चादर्शनं गता । न सा तव न तस्यास्त्वं वृथा किमनुशोचसि

अदर्शनामुळेच तू प्रियेचा ‘लाभ’ केला, आणि पुन्हा ती अदृश्य झाली। ती तुझी नाही, तू तिचा नाहीस—उगीच का शोक करतोस?

Verse 95

नायमत्यंतसंवासः कस्यचित्केनचित्सह । अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैर्वृथा जनैः

कोणाचाही कोणासोबत अखंड सहवास नसतो। स्वतःच्या देहासोबतही कायमची साथ नाही—मग इतर क्षणभंगुर जनांबद्दल काय बोलावे?

Verse 96

मृतं वा यदि वा नष्टं योतीतमनुशोचति । स दुःखेन लभेद्दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते

जो मृत, हरवलेले किंवा गेलेले यावर सतत शोक करतो, तो दुःखातूनच दुःख मिळवतो आणि दुहेरी अनर्थाला सामोरा जातो.

Verse 97

एवं संबोधयित्वा मां गृहीत्वा ते मुहुर्जनैः । निन्यु र्गृहं ततः सर्वे वनात्तस्मात्सुदारुणात्

अशा रीतीने मला समजावून-सांगून ते लोक वारंवार मला धरून ठेवत; मग त्या अत्यंत भयाण वनातून सर्वांनी मला घरी नेले.

Verse 98

ततो मम गृहस्थस्य स्मरमाणस्य तां प्रियाम् । उत्पन्नः सुमहान्कोपः सर्पान्प्रति महामते

त्यानंतर मी—गृहस्थ—त्या प्रियेचे स्मरण करत असता, हे महामते, सर्पांप्रती माझ्या अंतःकरणात अतिशय मोठा क्रोध उत्पन्न झाला.

Verse 99

ततः कोपपरीतेन प्रतिज्ञातं मया स्फुटम् । सर्पानुद्दिश्य यत्सर्वं तन्निबोधय दारुणम्

तेव्हा क्रोधाने व्याप्त होऊन मी स्पष्ट प्रतिज्ञा केली। सर्पांना उद्देशून मी जो सर्व दारुण संकल्प केला, तो ऐक।

Verse 100

अद्यप्रभृति चेन्नाहं सर्पं दृष्टिवशं गतम् । निहन्मि दण्डघातेन तत्पापं स्याद्ध्रुवं मम

आजपासून जो सर्प माझ्या नजरेत येईल, त्याला मी दंडाच्या घावाने मारला नाही, तर ते पाप निश्चयाने माझे होईल।

Verse 101

यच्च निक्षेपहर्तॄणां यच्च विश्वासघातिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

निक्षेप चोरणाऱ्यांचे व विश्वासघातकांचे जे पाप आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी नजरेत आलेला सर्प मारला नाही तर।

Verse 102

यत्पापं साधुनिंदायां मातापितृवधे च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

साधूंची निंदा केल्याचे जे पाप आणि माता-पित्याचा वध केल्याचे जे पाप, ते माझ्यावर येवो—जर मी नजरेत आलेला सर्प मारला नाही तर।

Verse 103

परदाररतानां च यत्पापं जीवघातिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

परस्त्रीरती आणि जीवघात करणाऱ्यांचे जे पाप आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी नजरेत आलेला सर्प मारला नाही तर।

Verse 104

उक्तौ चाभिरतानां च यत्पापं गरदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

असत्यवचनात रमणाऱ्यांचे व विष देणाऱ्यांचे जे पाप आहे—दृष्टीच्या वशात आलेल्या सर्पाचा मी वध केला नाही तर ते पाप माझ्यावर येवो.

Verse 105

कृतघ्नानां च यत्पापं परवित्तापहारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

कृतघ्नांचे तसेच परधन लुटणाऱ्यांचे जे पाप आहे—दृष्टीच्या वशात आलेल्या सर्पाचा मी वध केला नाही तर ते पाप माझ्यावर येवो.

Verse 106

यत्पापं शस्त्रकर्तृणां तथा वह्निप्रदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

शस्त्र घडविणाऱ्यांचे तसेच हानीसाठी आग लावणाऱ्यांचे जे पाप आहे—दृष्टीच्या वशात आलेल्या सर्पाचा मी वध केला नाही तर ते पाप माझ्यावर येवो.

Verse 107

व्रतभंगेन यत्पापं व्रतिनां निंदयापि यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

व्रतभंगाने जे पाप होते आणि व्रतधारींची निंदा केल्याने जे पाप होते—दृष्टीच्या वशात आलेल्या सर्पाचा मी वध केला नाही तर ते पाप माझ्यावर येवो.

Verse 108

यत्पापं भ्रूणहत्यायां मृष्टमांसाशिनां च यत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

भ्रूणहत्येचे जे पाप आणि निषिद्ध/अशुद्ध मांस भक्षण करणाऱ्यांचे जे पाप—दृष्टीच्या वशात आलेल्या सर्पाचा मी वध केला नाही तर ते पाप माझ्यावर येवो.

Verse 109

वृक्षच्छेद प्रसक्तानां यत्पापं शल्यकारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

वृक्षछेदनास आसक्तांचे आणि शल्यासारखी इजा करणाऱ्या हिंसकांचे जे पाप, ते माझे होवो—जर मी दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास न मारिले तर।

Verse 110

पाखंडिनां च यत्पापं नास्तिकानां च यद्भवेत् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

पाखंडी लोकांचे जे पाप आणि नास्तिकांचे जे काही पाप असेल, ते माझे होवो—जर मी दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास न मारिले तर।

Verse 111

मांसमद्यप्रसक्तानां यत्पापं विटभोजिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

मांस-मद्याला आसक्तांचे आणि नीच/अपवित्र भोजन करणाऱ्यांचे जे पाप, ते माझे होवो—जर मी दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास न मारिले तर।

Verse 112

मृषावादप्रसक्तानां पररंध्रावलोकिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

खोटे बोलण्यात आसक्तांचे आणि परदोष/पररहस्य शोधणाऱ्यांचे जे पाप, ते माझे होवो—जर मी दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास न मारिले तर।

Verse 113

यत्पापं साक्ष्यकर्तृणां धान्यसंग्रहकारिणाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

खोटी साक्ष देणाऱ्यांचे आणि धान्य साठवून ठेवणाऱ्यांचे जे पाप, ते माझे होवो—जर मी दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास न मारिले तर।

Verse 114

आखेटकरतानां च यत्पापं पाशदायिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

शिकार करणाऱ्यांचे व पाश-बंधन देणाऱ्यांचे जे पाप आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी दृष्टिवश झालेल्या या सर्पाचा वध केला नाही तर।

Verse 115

नित्यं प्रेषणकर्तॄणां यत्पापं मधुजीविनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

नेहमी दुसऱ्यांना कामावर धाडणाऱ्यांचे व मधुजीवींचे जे पाप आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी दृष्टिवश झालेल्या या सर्पाचा वध केला नाही तर।

Verse 116

अदृष्टदेववक्त्राणां यत्पापं मत्स्यजीविनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

ज्यांनी देवतांचे मुखदर्शन केले नाही व जे मत्स्यजीवी आहेत, त्यांचे जे पाप आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी दृष्टिवश झालेल्या या सर्पाचा वध केला नाही तर।

Verse 117

विवादे पृच्छमानानां पक्षपातेन जल्पताम् । भयाद्वा यदि वा लोभाद्द्वेषाद्वा कामतोऽपि वा

विवादात ज्यांना विचारले जाते, तरी जे पक्षपाताने बोलतात—भीतीने वा लोभाने, द्वेषाने वा कामनेनेही।

Verse 118

यत्पापं तु भवेत्तेषां निर्दयानां दुरात्मनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

त्या निर्दयी, दुरात्मा लोकांचे जे काही पाप असेल, ते माझ्यावर येवो—जर मी दृष्टिवश झालेल्या या सर्पाचा वध केला नाही तर।

Verse 119

कन्याविक्रयकर्तृणां यत्पापं पापसंगिनाम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

कन्येचा विक्रय करणाऱ्यांचे व पापसंग करणाऱ्यांचे जे पाप आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी माझ्या दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास वध करीत नसेन।

Verse 120

विद्याविक्रयकर्तॄणां यत्पापं समुदाहृतम् । तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्

विद्येचा विक्रय करणाऱ्यांसाठी जे पाप सांगितले आहे, ते माझ्यावर येवो—जर मी माझ्या दृष्टिवश आलेल्या या सर्पास वध करीत नसेन।

Verse 121

एवं मया प्रतिज्ञाय कोपाविष्टेन सूतज । गृहीतो लगुडः स्थूलो वधार्थं पवनाशिनाम्

हे सूतज! अशा रीतीने प्रतिज्ञा करून, क्रोधाने आविष्ट झालो मी पवनभक्षी (सर्पां)च्या वधासाठी जाडजूड भारी लगुड (गदा) हातात घेतला।

Verse 122

ततःप्रभृत्यहं भूमौ भ्रमामि लगुडायुधः । ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य मार्गमाणो भुजंग मान्

त्या वेळेपासून मी पृथ्वीवर लगुड-शस्त्र धारण करून भटकत राहिलो; ब्राह्मणोचित वृत्ती सोडून, भुजंगांचा शोध घेत फिरत होतो।

Verse 123

मया कोपपरीतेन बहवः पन्नगा हताः । विषोल्बणा महाकायास्तथान्ये मध्यमाधमाः

क्रोधाने ग्रासलेला मी अनेक पन्नगांना ठार केले—काही महाकाय व तीव्र विषयुक्त, तसेच इतरही मध्यम व अधम।

Verse 124

एकदाहं वनं प्राप्तो गहनं लगु डायुधः । शयानं तत्र चापश्यं जलसर्पं वयोऽधिकम्

एकदा मी हातात काठी घेऊन एका घनदाट अरण्यात गेलो. तिथे मला एक वृद्ध पाणसर्प विश्रांती घेताना दिसला.

Verse 125

ततोऽहं दंडमुद्यम्य कालदंडोपमं रुषा । हन्मि तं यावदेवाहं स मां प्रोवाच पन्नगः

तेव्हा मी रागाने यमदंडासारखी माझी काठी उगारली. मी त्याला मारणार इतक्यात तो सर्प मला म्हणाला.

Verse 126

नापराध्यामि ते किंचिदहं ब्राह्मणसत्तम । संरंभात्तत्किमर्थं मां जिघांससि वयोऽधिकम्

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! मी तुझा काहीही अपराध केलेला नाही. मग रागाच्या भरात तू माझ्यासारख्या वृद्धाला का मारू इच्छितोस?

Verse 127

ततो मया स संप्रोक्तः कोपात्सलि लपन्नगः । महामन्युपरीतेन स्मृत्वा भार्यां मृगावतीम् । मम भार्या प्रिया पूर्वं सर्पेणासीद्विनाशिता

तेव्हा अत्यंत रागावून, माझी पत्नी मृगावतीचे स्मरण करत मी त्या पाणसर्पाला म्हणालो—माझ्या प्रिय पत्नीला पूर्वी एका सापाने मारले होते.

Verse 128

ततोऽहं तेन वैरेण सूदयामि महो रगान् । अद्य त्वामपि नेष्यामि वैवस्वतगृहं प्रति । हत्वा दंडप्रहारेण तस्मादिष्टतमं स्मर

त्याच वैरामुळे मी मोठ्या सापांचा संहार करतो. आज मी तुलाही यमसदनी पाठवेन. माझ्या काठीच्या प्रहाराने मरण्यापूर्वी तू आपल्या इष्टदेवतेचे स्मरण कर.

Verse 129

ततः स मां पुनः प्राह भयेन महतावृतः । शृणु तावद्वचोऽस्माकं ततः कुरु यथोचितम्

तेव्हा तो महान् भयाने व्यापून मला पुन्हा म्हणाला— “आधी आमचे वचन ऐक; मग जे योग्य ते कर।”

Verse 130

अन्ये ते पन्नगा विप्र ये दशंतीह मानवान् । वयं सलिलसंभूता निर्विषाः सर्परूपिणः

“हे विप्र! येथे इतर पन्नग आहेत जे माणसांना डसतात; पण आम्ही जलातून उत्पन्न—सर्परूप असूनही निर्विष आहोत।”

Verse 131

एवं प्रजल्पमानोऽपि स दंडेन मया हतः । सूत तत्सूदनार्थाय निर्विकल्पेन चेतसा

असे बोलत असतानाही मी त्याला दंडाने मारले—हे सूत! त्याचा वध करण्यासाठी, माझे चित्त निर्विकल्प स्थिर होते।

Verse 132

अथासौ लगुडस्पर्शात्तत्क्षणादेव पन्नगः । द्वादशार्क प्रतीकाशो बभूव पुरुषो महान्

मग लगुडाच्या स्पर्शाने तो पन्नग त्या क्षणीच बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी असा महान् पुरुष झाला।

Verse 133

तदाश्चर्यं समालोक्य ततोऽहं विस्मयान्वितः । उक्तवांस्तं प्रणम्योच्चैः क्षम्यतामिति सादरम्

ते आश्चर्य पाहून मी विस्मयाने भरलो; त्याला नमस्कार करून मी आदराने मोठ्याने म्हणालो— “क्षमस्व।”

Verse 134

को भवान्किमिदं रूपं कृतं सर्पमयं विभो । किं वा ते ब्रह्मशापोऽयं किं वा क्रीडा सदेदृशी

हे विभो! आपण कोण आहात? हे सर्पमय रूप आपण का धारण केले आहे? हा कोणत्या ब्राह्मणाचा शाप आहे की आपली एखादी अद्भुत लीला आहे?

Verse 135

ततः प्रोवाच मां हृष्टः स नरः प्रश्रयान्वितः । शृणुष्वावहितो भूत्वा वृत्तांतं स्वं वदामि ते

मग तो पुरुष आनंदित होऊन व नम्रतेने मला म्हणाला—“सावध होऊन ऐक; मी माझा संपूर्ण वृत्तांत तुला सांगतो.”

Verse 136

अहमासं पुरा विप्र चमत्कारपुरोत्तमे । युवा परमतेजस्वी धनवान्सुसमृद्धिभाक्

हे विप्र! पूर्वी मी चमत्कारपुर नावाच्या उत्तम नगरीत एक तरुण होतो—अतिशय तेजस्वी, धनवान आणि समृद्धीने परिपूर्ण।

Verse 138

कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र यात्रा व्यजायत । तत्र वादित्रघोषेण नादितं भुवनत्रयम्

काही काळानंतर तेथे यात्रा-महोत्सव झाला; आणि वाद्यांच्या घोषाने जणू त्रिलोकीच निनादून उठली.

Verse 139

अथ तत्र समायाता मुनयः संशितव्रताः । देवस्य दर्शनार्थाय शतशोऽथ सहस्रशः

मग तेथे दृढव्रती मुनी—शेकडो व हजारो संख्येने—देवाच्या दर्शनासाठी एकत्र आले.

Verse 140

शैवाः पाशुपताश्चैव तथा कापालिकाश्च ये । महाव्रतधराश्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

शैव, पाशुपत तसेच कापालिक—आणि इतर महाव्रतधारी—हे सर्व शिवभक्तीत परायण होऊन तेथे आले।

Verse 141

एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथापरे । अब्भक्षाः फल भक्षाश्च शीर्णपर्णाशिनस्तथा

कोणी एकवेळ भोजन करी, कोणी निराहार राही; कोणी वायुभक्षण करी; कोणी जलाहार, कोणी फलाहार; तर कोणी फक्त सुकलेली पाने खाई।

Verse 142

तेऽभिवन्द्य यथान्यायं देवदेवं महेश्वरम् । उपाविष्टाः पुरस्तस्य कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः

त्यांनी विधिपूर्वक देवाधिदेव महेश्वरास वंदन केले आणि त्याच्या समोर बसून नानाविध पवित्र कथाचर्चा केली।

Verse 143

राजर्षीणां पुराणानां देवेन्द्राणां च हर्षिताः । दयाधर्मसमोपेतास्तथान्येऽपि च भूरिशः

ते आनंदित होऊन राजर्षी, पुराणप्रसंग आणि देवेन्द्रांची कथनं करू लागले; तसेच दया व धर्माने युक्त असे अनेक इतरही तेथे होते।

Verse 146

एवं महोत्सवे तत्र वर्तमाने महोदये । आगतो बहुभिः सार्धमहं यौवनगर्वितः

तो महान उत्सव चालू असताना, त्या परम शुभोदयाच्या वेळी, मीही अनेकांसह तेथे आलो—यौवनाच्या गर्वाने फुगलेला।

Verse 147

शिवदर्शनविद्वेषी तमसा संवृताशयः । यात्रोत्सव विनाशाय प्रेरितोऽन्यैः सुदुर्जनैः

शिवदर्शनाचा द्वेष करणारा, तमाने आच्छादित अंतःकरण असलेला मी, इतर अतिदुष्टांच्या प्रवृत्तीनें यात्रोत्सवाचा विनाश करण्यास प्रवृत्त झालो।

Verse 148

जलसर्पं समादाय सुदीर्घं भीषणाकृतिम् । लेलिहानं मुहुर्जिह्वां जरया परया वृतम्

अतिदीर्घ व भीषणाकृती असा जलसर्प उचलून—ज्याची जीभ वारंवार लपलपत होती आणि ज्याचे शरीर घोर जराने वेढले होते—त्याने तो पुढे धरला।

Verse 149

ततश्च क्षिप्तवांस्तत्र महाजनसमागमे । तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे जना मृत्युभयार्दिताः

त्यानंतर त्या महाजनसमागमात त्याने तो तेथे फेकून दिला। ते पाहताच मृत्युभयाने व्याकुळ झालेले सर्व लोक पळून गेले।

Verse 150

तत्रासीत्तापसो नाम्ना सुप्रभः शंसितव्रतः । समाधिस्थः सुशिष्याढ्यस्तपसा दग्धकिल्बिषः

तेथे सुप्रभ नावाचा एक तपस्वी होता, व्रतांसाठी प्रसिद्ध—समाधिस्थ, सुशिष्यांनी समृद्ध, आणि तपाने ज्याची पापे दग्ध झाली होती।

Verse 151

निष्कंपां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुंचिताम् । ग्रीवां दधत्स्थिरां यत्नाद्गात्रयष्टिं च सर्वतः

त्याने प्रयत्नाने आपली ग्रीवा स्थिर ठेवली—अकंप, अतिदृढ, सरळ, न फार ताठ न वाकडी—आणि सर्व बाजूंनी देह-आसन (गात्रयष्टि) स्थिर राखले।

Verse 152

संपश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेणाचलेन च

तो आपल्या नासिकेच्या अग्रभागाकडेच पाहत राहिला आणि दिशांकडे नजर न टाकली। तालूच्या मध्यभागी ठेवलेला जिभेचा अग्रभाग अचल ठेवून तो ध्यानस्थ झाला.

Verse 155

पश्यन्पद्मासनस्थं च वैदनाथं महेश्वरम् । यमक्षरं वदंत्येव सर्वगं सर्ववेदिनम्

त्याने पद्मासनस्थ महेश्वर वैद्यनाथांचे दर्शन घेतले—ज्यांना ‘अक्षर’ असे म्हणतात, जे सर्वव्यापी आणि सर्वज्ञ आहेत.

Verse 156

अनिंद्यं चाप्यभेद्यं च जरामरणवर्जितम् । पुलकांचितसर्वांगो योगनिद्रावशंगतः

तो निंद्यरहित व अभेद्य, जरा-मरणरहित होता. त्याचे सर्व अंग रोमांचित झाले; तो योगनिद्रेच्या अधीन झाला.

Verse 158

अंगुष्ठतर्जनीयोगं कृत्वा हृदयसंगतम् । एवं तत्रोपविष्टस्य स सर्पस्तस्य विग्रहम्

अंगठा व तर्जनी यांचा योग करून तो हृदयाशी स्थिर केला. तो असा तिथे बसलेला असता तो सर्प त्याच्या देहरूपाजवळ आला.

Verse 159

वेष्टयामास भोगेन निश्चलस्य महात्मनः । एतस्मिन्नंतरे शिष्यस्तस्यासीत्सुतपोऽन्वितः

तो सर्प निश्चल महात्म्याला आपल्या देहकुंडलीने वेढू लागला. याच दरम्यान त्याचा शिष्य, उत्तम तपाने युक्त, तिथे उपस्थित होता.

Verse 160

श्रीवर्धनैतिख्यातो नानाशास्त्रकृतश्रमः । स दृष्ट्वा सर्पभोगेन समंताद्वेष्टितं गुरुम्

श्रीवर्धन म्हणून प्रसिद्ध, नानाशास्त्रांत श्रम केलेला, त्याने आपल्या गुरूंना सर्पाच्या वेटोळ्यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले पाहिले।

Verse 161

नातिदूरस्थितं मां च ज्ञात्वा तत्कर्मकारिणम् । उवाच परुषं वाक्यं कोपसंरक्तलोचनः

मी फार दूर नाही आणि त्या कृत्याचा कर्ता मीच आहे हे जाणून, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी त्याने कठोर वचन उच्चारले।

Verse 162

स्फुरताधरयुग्मेन बाष्पगद्गदया गिरा । मया चेत्सुतपस्तप्तं गुरुशुश्रूषया सदा

ओठ थरथरत, अश्रूंनी गळा दाटलेल्या वाणीने तो म्हणाला—“जर मी सदैव गुरुसेवेने प्रेरित होऊन उत्तम तप केले असेल…”

Verse 163

निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः । तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः । ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः

“जर निर्विकल्प चित्ताने मी महेश्वराचे ध्यान केले असेल, तर त्या सत्याच्या बळावर हा दुष्ट पापात्मा, ब्राह्मणांत अधम, ज्याने माझ्या गुरूचा अपमान केला—तो त्वरित माझ्यासारख्या देहाचा होवो.”

Verse 164

अथाहं सर्पतां प्राप्तस्तत्क्षणादेव दारुणाम् । पश्यतां सर्वलोकानां वदतां साधुसाध्विति

मग त्याच क्षणी मी भयानक सर्परूपास प्राप्त झालो; सर्व लोक पाहात राहिले आणि ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत प्रशंसा करू लागले।

Verse 165

अथ गत्वा समाधेः स पर्यंतं संयतो मुनिः । ददर्श निज गात्रस्थं द्विजिह्वं दारुणाकृतिम्

तेव्हा संयमी मुनी समाधीच्या शेवटास जाऊन आपल्या देहावर भयानक, द्विजिह्व (दोन जिभांचा) दारुण आकार पाहू लागला।

Verse 166

अथ सर्पाकृतिं मां च दुःखेन महतान्वितम् । तटस्थं भयसंत्रस्तं तथा सर्वजनं तदा

मग त्याने मला सर्परूपात, महान दुःखाने व्याकुळ, काठावर बाजूला उभा व भयाने थरथर कापणारा पाहिले; तसेच त्या वेळी सर्व लोकही भयभीत होते।

Verse 168

न मे प्रियं कृतं शिष्य त्वयैतत्कर्म कुर्वता । शपता ब्राह्मणं दीनंनैष धर्मस्तपस्विनाम्

शिष्या, हे कर्म करून तू मला प्रिय असे काही केले नाहीस; दीन ब्राह्मणाला शाप देणे हा तपस्व्यांचा धर्म नाही।

Verse 169

समो मानेऽपमाने च समलोष्टाश्मकांचनः । तपस्वी सिद्धिमायाति सुहृच्छत्रुसमाकृतिः

जो मान-अपमानात सम, मातीचा ढेकूळ, दगड व सोने यांत समान दृष्टी ठेवतो, आणि मित्र-शत्रू समान मानतो—तो तपस्वी सिद्धीला पोहोचतो।

Verse 170

तस्मादजानता वत्स शप्तोऽयं ब्राह्मणस्त्वया । बाल्यभावात्प्रसादोऽस्य भूयोयुक्तो ममाज्ञया

म्हणून, वत्सा, अज्ञानाने तू या ब्राह्मणाला शाप दिलास; तुझ्या बाल्यभावामुळे, माझ्या आज्ञेने आता त्याला अधिकच प्रसाद (अनुग्रह) दे, जेणेकरून दोषाचा परिहार होईल।

Verse 171

अथ श्रीवर्धनः प्राह प्रणिपत्य निजं गुरुम् । अमर्षवशमापन्नः कृतांजलिपुटः स्थितः

तेव्हा श्रीवर्धनाने आपल्या गुरूंना प्रणाम करून, रोषाने व्याकुळ असूनही, हात जोडून उभा राहून म्हटले।

Verse 172

अज्ञानाद्यदिवा ज्ञानान्मया यद्व्याहृतं वचः । तत्तथैव न संदेहस्तस्मान्मौनं गुरो कुरु

अज्ञानाने वा ज्ञानाने मी जे वचन उच्चारले, ते तसेच सत्य आहे—यात संशय नाही। म्हणून, हे गुरो, मौन धरा।

Verse 173

न मृषा वचनं प्रोक्तं स्वैरेणापि गुरो मया । किं पुनर्यत्तवार्थाय तस्मान्मौनं समाचर

हे गुरो, मी निष्काळजीपणातही कधी खोटे बोललो नाही; मग तुमच्या हेतूसाठी तर कसे खोटे बोलेन? म्हणून मौन पाळा।

Verse 174

पश्चादुदयते सूर्यः शोषं याति महार्णवः । अपि मेरुश्च शीर्येत न मे स्यादन्यथा वचः

सूर्य पश्चिमेला उगवो, महासागर आटून जावो, मेरू पर्वतही भंग पावो—तरीही माझे वचन अन्यथा होणार नाही।

Verse 175

तमुवाच गुरुः शिष्यं स पुनः श्लक्ष्णया गिरा । जानाम्यहं न ते वाणी कथंचिज्जायतेऽन्यथा

मग गुरुंनी शिष्याला पुन्हा मृदू वाणीने म्हटले—“मला ठाऊक आहे, तुझी वाणी कधीही अन्यथा होत नाही।”

Verse 176

सदा शिष्यो वयःस्थोपि शासनीयः प्रयत्नतः । किं पुनर्बाल एव त्वं तेन त्वां वच्मि भूरिशः

शिष्य वयाने वृद्ध असला तरी त्याला सदैव प्रयत्नपूर्वक शिस्त लावावी; मग तू तर अजून बालक आहेस—म्हणून मी तुला वारंवार उपदेश करीत आहे।

Verse 177

धर्मं न व्ययते कोऽपि मुनीनां पूर्वसंचितम् । तपोधर्मविहीनानां गतिस्तेषां न विद्यते

पूर्वीच्या मुनींनी संचित केलेला धर्म कोणीही कमी करू शकत नाही; पण तप व धर्महीन लोकांना कोणतीही शुभ गती मिळत नाही।

Verse 178

तस्मात्क्षमां पुरस्कृत्य वर्तितव्यं तपस्विभिः

म्हणून तपस्वींनी क्षमेला अग्रस्थानी ठेवून आचरण करावे।

Verse 179

न पापं प्रति पापः स्याद्बुद्धिरेषा सनातनी । आत्मनैव हतः पापो यः पापं तु समाचरेत्

पापाच्या बदल्यात पाप करू नये—ही सनातन बुद्धी आहे; जो पाप करतो तो पापी स्वतःच्याच हातून नष्ट होतो।

Verse 180

दग्धः स दहते भूयो हतमेवनिहंति च । सम्यग्ज्ञानपरित्यक्तो यः पापे पापमाचरेत्

जो जळला तो पुन्हा जाळतो, जो मारला तो पुन्हा मारतो; सम्यक् ज्ञान सोडून जो पापाच्या बदल्यात पाप करतो, तो विनाशच वाढवितो।

Verse 181

उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः कीर्त्यते जनैः

जो उपकार करणाऱ्यांप्रतीच सज्जन असतो, त्याच्या सज्जनतेत विशेष गुण काय? पण जो अपकार करणाऱ्यांप्रतीही सज्जन राहतो, तोच लोकांकडून कीर्तिला जातो।

Verse 182

एवमुक्त्वा स तं शिष्यं ततो मामिदमब्रवीत् । दयया परया युक्तः सुव्रतः शंसितव्रतः

शिष्याला असे सांगून, मग तो मला हे वचन बोलला। परम दयेने युक्त, सुव्रत—ज्याचे व्रताचरण प्रशंसित होते—असे म्हणाला।

Verse 183

नान्यथा वचनं भावि मम शिष्यस्य पन्नग । कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तस्मात्सर्पवपुःस्थितः

हे पन्नग! माझ्या शिष्याचे वचन अन्यथा होणार नाही; ते नक्कीच सिद्ध होईल। म्हणून काही काळ प्रतीक्षा कर—सर्परूपातच स्थित राहा।

Verse 184

सर्प उवाच । कस्मिन्काले मुनिश्रेष्ठ शापो मेऽस्तमुपैष्यति । प्रसादं कुरु दीनस्य शापस्याज्ञानिनस्तथा

सर्प म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ! माझा शाप कोणत्या वेळी समाप्त होईल? मी दीन आहे; शापाचे स्वरूप न जाणणारा—माझ्यावर कृपा करा।

Verse 185

सुव्रत उवाच । मुहूर्तमपि गीतादि यः करोति शिवालये । न तस्य शक्यते कर्तुं संख्या धर्मस्य भद्रक

सुव्रत म्हणाले—हे भद्रक! जो शिवालयात एक मुहूर्त जरी गान इत्यादी करतो, त्याने मिळविलेल्या धर्मफळाची संख्या मोजता येत नाही।

Verse 186

मुहूर्तमपि यो विघ्नं करोति च महोत्सवे । तस्य पापस्य नो संख्या कर्तुं शक्या हि केनचित्

महोत्सवात जो कोणी मुहूर्तभरही विघ्न करतो, त्याच्या पापाची संख्या कोणालाही मोजता येत नाही।

Verse 188

शैवं षडक्षरं मंत्रं योजपेच्छ्रद्धयान्वितः । अपि ब्रह्मवधा त्पापं जातं तस्य प्रणश्यति

जो श्रद्धायुक्त होऊन शैव षडक्षर मंत्राचा जप करतो, त्याचे ब्रह्महत्याजन्य पापही नष्ट होते।

Verse 189

दशभिर्दिनजं पापं विंशत्या वत्सरोद्भवम् । षडक्षरस्य जाप्येन पापं क्षालयते नरः

दहा जपांनी दिवसाचे पाप, वीस जपांनी वर्षभराचे पाप; षडक्षर जपाने मनुष्य पाप धुऊन टाकतो।

Verse 190

तस्मात्त्वं जलमध्यस्थस्तं मंत्रं जप सादरम् । येन पापं क्षयं याति कृतमप्यन्यजन्मनि

म्हणून तू जलाच्या मध्यभागी उभा राहून त्या मंत्राचा सादर जप कर; ज्याने अन्य जन्मी केलेले पापही नष्ट होते।

Verse 191

यदा त्वां जलमध्यस्थं वत्सोनाम द्विजो रुषा । ताडयिष्यति दण्डेन तदा मोक्षमवाप्स्यसि

जेव्हा तू जलमध्यस्थ असेलास, तेव्हा वत्सो नावाचा द्विज रागाने दंडाने तुला ताडेल—तेव्हा तुला मोक्ष प्राप्त होईल।

Verse 192

तस्माद्गच्छ द्रुतं सर्प स्थानादस्माज्जलाशये । किञ्चिदिष्टं मया प्रोक्तो विरराम स सन्मुनिः

म्हणून, हे सर्पा, या स्थानाहून त्वरेने जलाशयाकडे जा. मी जे हितकर व इष्ट होते ते सांगून तो सत्यमुनी मौन झाला.

Verse 193

ततोऽहं दुःखसंयुक्तः संप्राप्तोऽत्र जलाशये । षडक्षरं जपन्मन्त्रं नित्यमेव व्यवस्थितः

त्यानंतर मी दुःखाने व्याकुळ होऊन या पवित्र जलाशयात आलो आणि दररोज स्थिरचित्ताने षडक्षर मंत्राचा अखंड जप करू लागलो.

Verse 194

त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सर्पत्वाद्ब्राह्मणोत्तम । किं करोमि प्रियं तेऽद्य तस्माच्छीघ्रतरं वद

हे ब्राह्मणोत्तमा! तुमच्या कृपेने मी सर्पत्वातून मुक्त झालो आहे. आज मी तुमचे कोणते प्रिय कार्य करू? म्हणून लवकर सांगा.

Verse 195

वत्सोनाम न सन्देहः स त्वं यः कीर्तितो मम । सुव्रतेन विमानं मे पश्यैतदुपसर्पति

तुझे ‘वत्स’ हेच नाव आहे—यात संशय नाही; ज्याचा मी उल्लेख केला तो तूच आहेस. तुझ्या शुभ व्रताच्या प्रभावाने पाहा, माझे विमान येथे जवळ येत आहे.

Verse 196

ततः प्रोक्तो मया सम्यक्स सर्पो दिव्यरूपधृक् । भगवन्नुपदेशं मे किञ्चिद्देहि शुभाव हम्

त्यानंतर दिव्यरूप धारण केलेल्या त्या सर्पाला मी योग्य रीतीने म्हणालो: ‘भगवन्, मला काही शुभप्रद उपदेश द्या.’

Verse 197

येन नो जायते दुःखं प्रियलोपसमुद्भवम् । न दारिद्यं न च व्याधिर्न च शत्रुपराभवः

ज्यामुळे प्रियवियोगातून उत्पन्न होणारे दुःख होत नाही; ना दारिद्र्य, ना व्याधी, आणि ना शत्रूंकडून पराभव होतो।

Verse 198

अथोवाच स मां भूयः सोत्सुकः पुरुषोत्तमः । प्रश्नभारः समाख्यातस्त्वया मम द्विजोत्तम

तेव्हा तो पुरुषोत्तम पुन्हा उत्सुक होऊन मला म्हणाला— ‘हे द्विजोत्तम! तू माझ्या प्रश्नांचा संपूर्ण भार स्पष्ट करून सांगितलास।’

Verse 199

न चैतच्छक्यते वक्तुं विमाने समुपस्थिते । विस्तरात्तु ततो वच्मि संक्षेपेण तव द्विज

आता विमान उपस्थित असल्याने हे विस्ताराने सांगणे शक्य नाही; म्हणून हे द्विजा, मी तुला संक्षेपाने सांगतो।

Verse 200

शैवः षडक्षरो मन्त्रो नृणामशुभहारकः । स त्वया शक्तितो विप्र जपनीयो दिवानिशम्

शैव षडक्षरी मंत्र मनुष्यांचे अशुभ दूर करतो; हे विप्रा, आपल्या शक्तीनुसार त्याचा दिवसरात्र जप करावा।

Verse 201

ततः प्राप्स्यत्यसंदिग्धं यद्यद्वांछसि चेतसा । स्वर्गं वा यदि वा मोक्षं विमुक्तः सर्वपातकैः

त्या साधनेने तू निःसंशय मनात जे जे इच्छशील ते प्राप्त करशील—स्वर्ग असो वा मोक्ष—आणि सर्व पापांतून मुक्त होशील।

Verse 202

मया हि सुमहत्पापं सर्वदा समनुष्ठितम् । तत्रापि मंत्रमाहात्म्यात्प्राप्ता लोका महोदयाः

मी नेहमीच अतिमहान पाप आचरले; तरीही मंत्राच्या माहात्म्याने मी महोदययुक्त उच्च लोकांना प्राप्त झालो.

Verse 203

एको दानानि सर्वाणि यच्छति श्रद्धयान्वितः । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्

एक श्रद्धायुक्त पुरुष सर्व प्रकारची दाने देतो; दुसरा षडक्षर मंत्राचा जप करतो—दोघांचे फळ समान सांगितले आहे.

Verse 204

सर्वतीर्थाभिषेकं च कुरुतेऽन्यो नरो द्विज । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्

हे द्विज! एक पुरुष सर्व तीर्थांमध्ये अभिषेक/स्नान करतो; दुसरा षडक्षर मंत्राचा जप करतो—दोघांचे फळ समान मानले आहे.

Verse 205

चांद्रायणसहस्रं तु कुरुतेऽन्यो यथोचितम् । षडक्षरं जपेदन्यो मंत्रं ताभ्यां समं फलम्

दुसरा एक पुरुष विधिपूर्वक हजार चांद्रायण व्रते करतो; आणखी एक षडक्षर मंत्राचा जप करतो—दोघांचे फळ समान स्मृत आहे.

Verse 206

वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे यावद्वर्षशतं नरः

मनुष्य पावसात आकाशाखाली शयन करतो, हेमंतात पाण्यात निवास करतो, आणि उन्हाळ्यात पंचाग्नी साधना करतो—असे पूर्ण शंभर वर्षे.

Verse 207

अन्यः षडक्षरं मन्त्रं शुचिः श्रद्धासमन्वितः । जपेदहर्निशं मर्त्यः फलं ताभ्यां समं स्मृतम्

दुसरा मनुष्य—शुचिर्भूत व श्रद्धायुक्त—षडक्षरी मंत्राचा अहोरात्र जप करील; त्याचे फळ त्या दोघांइतकेच मानले आहे।

Verse 208

पितृपक्षे सदा चैको गयायां श्राद्धमाचरेत् । अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्

पितृपक्षात एक जण नेहमी गयेत श्राद्ध करील; दुसरा षडक्षरी मंत्र जप करील—फळ दोघांचेही समान आहे।

Verse 209

गोसहस्रं ददात्येकः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे । षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्

एक जण कार्तिक महिन्यात ज्येष्ठ-पुष्कर येथे हजार गायींचे दान करील; दुसरा षडक्षरी मंत्र जप करील—फळ दोघांनाही समान।