Adhyaya 144
या अध्यायात सूतांनी फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यान आणि चित्रेश्वर-पीठाची स्थापना यांचा हेतु सांगितला आहे. जाबाली ऋषींशी संबंधित प्रसंगानंतर अप्सरा रंभा एका कन्येला जन्म देते; ती ऋषींना अर्पण केली जाते व तिचे नाव ‘फलवती’ ठेवले जाते. आश्रमात वाढत असताना गंधर्व चित्राङ्गद तिच्यावर आसक्त होऊन गुप्त संग करतो; त्यामुळे जाबाली क्रुद्ध होऊन कन्येवर कठोरता करतात आणि चित्राङ्गदाला शाप देतात—तो दुर्धर रोगाने ग्रस्त होऊन चालणे व उडणे यांची शक्ती गमावतो। पुढे कथा शैव-योगिनीपरिसरात वळते. चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला शिव गणांसह व उग्र योगिन्यांसह चित्रेश्वर-पीठावर येतात; योगिन्या बलि/उपहार मागतात. चित्राङ्गद व फलवती परम शरणागती म्हणून स्वतःचे ‘मांस’ अर्पण करण्यास सिद्ध होतात. शिव त्यांचे दुःख जाणून उपाय सांगतात—तेथे शिवलिंग प्रतिष्ठापून एक वर्ष विधिपूर्वक पूजन करा; त्यामुळे रोग हळूहळू निवळेल आणि चित्राङ्गदाचे दिव्यत्व परत येईल। फलवती त्या पीठाशी निगडित योगिनी म्हणून प्रतिष्ठित होते; नग्नस्वरूप प्रतिमाधारणेत ती पूज्य मानली जाते व इच्छित फल देते. नंतर जाबाली व फलवती यांच्यात स्त्रीच्या नैतिक मूल्याविषयी शास्त्रार्थ होतो; शेवटी समेट होतो. फलवती, जाबाली आणि चित्राङ्गदेश्वर या त्रयीची उपासना नित्य सिद्धिदायी आहे, आणि फलश्रुतीत ही कथा इह-परत्र ‘सर्वकामप्रदा’ म्हणून वर्णिली आहे।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । सा गत्वा त्रिदिवं पश्चात्सहस्राक्षं सुरैर्युतम् । प्रोवाच भगवन्दिष्ट्या क्षोभितोऽसौ महामुनिः
सूत म्हणाले—ती नंतर त्रिदिवात जाऊन देवांसह असलेल्या सहस्राक्ष (इंद्रा)ला म्हणाली—“भगवन्, दैवयोगाने तो महामुनी क्षुब्ध झाला आहे।”
Verse 2
तपस्तस्य हतं कृत्स्नं यत्कृच्छ्रेण समाचितम् । तथा निस्तेजसत्वं च नीतस्त्वं सुखभाग्भव
“ज्या तपश्चर्येचा त्याने मोठ्या कष्टाने संचय केला होता, ती सर्व नष्ट झाली आहे. आणि तुलाही तेजहीन अवस्थेत नेले गेले आहे; आता सुखाचा भागी हो.”
Verse 3
एवमुक्त्वाऽथ सा रंभा शंसिता निखिलैः सुरैः । अमोघरेतसस्तस्य दध्रे गर्भं निजोदरे
असे बोलून सर्व देवांनी स्तुत केलेली रंभा अमोघ वीर्य असलेल्या त्या मुनीचा गर्भ आपल्या उदरी धारण करू लागली।
Verse 4
जाबालिरपि कृत्वा च पश्चात्तापमनेकधा । भूयस्तु तपसि स्थित्वा स्थितस्तत्रैव चाश्रमे
जाबालिनेही अनेक प्रकारे पश्चात्ताप करून पुन्हा तपश्चर्येत स्थित होऊन त्याच आश्रमातच राहिला।
Verse 5
ततस्तु दशमे मासि संप्राप्ते सुषुवे शुभाम् । कन्यां सरोजपत्राक्षीं दिव्यलक्षणलक्षिताम्
नंतर दहावा महिना येताच तिने एक शुभ कन्येला जन्म दिला—कमळपानासारख्या नेत्रांची, दिव्य लक्षणांनी युक्त।
Verse 6
अथ तां मानुषोद्भूतां मत्वा तस्यैव चाश्रमम् । गत्वा मुमोच प्रत्यक्षं तस्यर्षेश्चेदमब्रवीत्
मग तिला मानुषजन्माची समजून ती त्याच आश्रमात गेली, तिला प्रत्यक्ष मुनीसमोर ठेवून हे वचन बोलली।
Verse 7
तव वीर्यसमुद्भूतामेनां मज्जठरोषिताम् । कन्यकां मुनिशार्दूल तस्मात्पालय सांप्रतम्
ही कन्या तुझ्या वीर्यातून उत्पन्न झाली असून माझ्या उदरात वास करून राहिली आहे; म्हणून, हे मुनिशार्दूल, आता हिचे पालन-रक्षण कर।
Verse 8
न स्वर्गे विद्यते वासो मानुषाणां कथंचन । एतस्मात्कारणात्तुभ्यं मया ब्रह्मन्समर्पिता
मनुष्यांना स्वर्गातही कधीच निवास मिळत नाही। म्हणूनच, हे ब्राह्मण, मी तिला तुझ्या स्वाधीन अर्पण केली आहे।
Verse 9
एवमुक्त्वा ययौ रंभा सत्वरं त्रिदशालयम् । जाबालिरपि तां दृष्ट्वा कन्यकां स्नेहमाविशत्
असे बोलून रंभा त्वरेने त्रिदशांच्या (देवांच्या) धामास निघून गेली। आणि जाबालि त्या कन्येला पाहताच कोमल स्नेहाने भरून गेला।
Verse 10
ततस्तां कन्यकां कृत्वा सुष्ठु गुप्ते लतागृहे । रसैर्मिष्टफलोद्भूतैः पुपोष च दिवानिशम्
मग त्याने त्या कन्येला नीट लपवलेल्या लतागृहात ठेवले. आणि गोड फळांच्या रसांनी दिवस-रात्र तिचे पालनपोषण केले।
Verse 11
सापि कन्या परां वृद्धिं शनैर्याति दिनेदिने । शुक्लपक्षं समासाद्य यथा चन्द्रकला दिवि
ती कन्याही दिवसेंदिवस हळूहळू फार वाढू लागली—जशी शुक्लपक्षात आकाशातील चंद्रकला वाढते।
Verse 12
यथायथाथ सा याति वृद्धिं कमललोचना । तथातथास्य सुस्नेहो जाबालेरप्यवर्धत
जशी जशी ती कमलनेत्री कन्या वाढत गेली, तसा तसा जाबालिचा कोमल स्नेहही वाढत गेला।
Verse 13
सा शिशुत्वे मृगैः सार्द्धं पक्षिभिश्च सुशोभना । क्रीडां चक्रे सुविश्रब्धैर्वर्धयंती मुनेर्मुदम्
बालपणी ती सुशोभना कन्या हरिणे व पक्ष्यांसह निर्धास्तपणे खेळत असे आणि त्यामुळे मुनींचा आनंद वाढवीत असे।
Verse 14
ततो बाल्यं परित्यक्त्वा वल्कलावृतगात्रिका । तस्यर्षेः सर्वकृत्येषु साहाय्यं प्रकरोति च
नंतर बाल्यभाव सोडून, वल्कलवस्त्रांनी आच्छादित देह धारण करून, ती त्या ऋषींच्या सर्व नित्यकर्मांत साहाय्य करू लागली।
Verse 15
समित्कुशादि यत्किंचित्फलपुष्पसमन्वितम् । वनात्तदानयामास तस्य प्रीतिमवर्धयत्
समिधा, कुश इत्यादी जे काही, तसेच फळे-फुले घेऊन ती वनातून आणीत असे आणि त्यांची प्रीती व समाधान वाढवीत असे।
Verse 16
ततः कतिपयाहस्य फलार्थं सा मृगेक्षणा । निदाघसमये दूरं स्वाश्रमात्प्रजगाम ह
नंतर काही दिवसांनी, फळांच्या शोधार्थ ती मृगनयना निदाघकाळी आपल्या आश्रमापासून दूर गेली।
Verse 17
एतस्मिन्नंतरे तत्र विमानवरमाश्रितः । प्राप्तश्चित्रांगदोनाम गन्धर्वस्त्रिदिवौकसाम्
याच दरम्यान, तेथे त्रिदिववासी ‘चित्रांगद’ नावाचा गंधर्व उत्तम विमानात आरूढ होऊन आला।
Verse 18
तेन सा विजने बाला पूर्णचन्द्रनिभानना । दृष्टा चांद्रमसी लेखा पतितेव धरातले
तेव्हा त्या निर्जन स्थानी त्याने त्या बालेला पाहिले; तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे—जणू चंद्रकिरणांची रेषा पृथ्वीवर पडली होती।
Verse 19
ततः कामपरीतांगः सोवतीर्य धरातलम् । विमानान्मधुरैर्वाक्यैस्तामुवाच कृतांजलिः
मग कामाने व्याकुळ झालेला तो विमानातून उतरून भूमीवर आला आणि हात जोडून मधुर वचनांनी तिला संबोधू लागला।
Verse 20
का त्वं कमलगर्भाभा निर्जनेऽथ महावने । भ्रमस्येकाकिनी बाले वनमध्ये सुलोचने
तू कोण आहेस, कमळाच्या गर्भासारखी तेजस्विनी? या निर्जन महावनात एकटी का भटकतेस—हे बाले, हे सुलोचने, वनाच्या मध्यभागी?
Verse 21
कन्योवाच । अहं फलवतीनाम जाबालेर्दुहिता मुने । फलपुष्पार्थमायाता तदर्थमिह कानने
कन्या म्हणाली—हे मुने, माझे नाव फलवती; मी जाबालि यांची कन्या आहे. फळे व पुष्पे मिळावीत म्हणून मी या वनात आले आहे।
Verse 22
चित्रांगद उवाच । कुमारब्रह्मचारी स श्रूयते मुनिसत्तमः । तत्कथं तस्य वामोरु त्वं जाता भार्यया विना
चित्रांगद म्हणाला—तो मुनिश्रेष्ठ कुमार-ब्रह्मचारी म्हणून प्रसिद्ध आहे; मग हे वामोरु, पत्नीविना तुझा जन्म त्याच्यापासून कसा झाला?
Verse 23
कन्योवाच । सत्यमेतन्महाभाग नास्ति दारपरिग्रहः । तस्यर्षेः किं तु संजाता यथा तन्मेऽवधारय
कन्या म्हणाली—हे महाभाग! हे खरे आहे की त्यांनी पत्नीग्रहण केलेले नाही. तरीही मी त्या ऋषीपासूनच उत्पन्न झाले आहे; ते कसे घडले, माझ्याकडून जाणून घ्या.
Verse 24
रंभा नामाप्सरास्तेन पुरा दृष्टा सुरांगना । ततः कामपरीतेन सेविता च यथासुखम्
‘रंभा’ नावाची अप्सरा, ती दिव्य सुंदरी, त्यांना पूर्वी दिसली. मग कामाने व्याकुळ होऊन त्यांनी तिला आपल्या सुखाप्रमाणे सेविले.
Verse 25
ततस्तदुदराज्जाता देवलोके महत्तरे । तयापि चेह तस्यर्षेर्भूय एव नियोजिता
मग तिच्या उदरातून मी देवलोकातील महान् स्थानी जन्मले. आणि तिनेच मला पुन्हा येथे पाठवून त्या ऋषींच्या सेवेसाठी नेमले.
Verse 26
एवं स मे पिता जातो जाबालिर्मुनिसत्तमः । पोषिताऽहं ततस्तेन नानाफलसमुद्रवैः
अशा रीतीने मुनिश्रेष्ठ जाबालि माझे पिता झाले. मग त्यांनी मला नानाविध फळांच्या विपुलतेने पोसले.
Verse 27
ततः फलवती नाम कृतं तेन महात्मना । ममानुरूपमेतद्धि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
म्हणून त्या महात्म्याने माझे नाव ‘फलवती’ असे ठेवले. हे नाव मला अनुरूपच आहे—म्हणूनच तू माझ्याविषयी विचारतोस.
Verse 28
चित्रांगद उवाच । तव रूपं समालोक्य कामस्याहं वशं गतः । तस्माद्भजस्व मां भीरु नो चेद्यास्यामि संक्षयम्
चित्रांगद म्हणाला—तुझे रूप पाहून मी कामाच्या वश झालो आहे. म्हणून, हे भीरु, मला स्वीकार; नाहीतर मी नाशास जाईन।
Verse 29
अहं चित्रांगदोनाम गन्धर्वस्त्रिदिवौकसाम् । तीर्थयात्राकृते प्राप्तः क्षेत्रेऽस्मिञ्छ्रद्धयाऽन्वितः
मी चित्रांगद नावाचा गंधर्व आहे, त्रिदिवातील निवास्यांपैकी. तीर्थयात्रेसाठी श्रद्धेसह मी या पवित्र क्षेत्रात आलो आहे.
Verse 30
कन्योवाच । कुमारधर्मिणी चाहमद्यापि वशगा पितुः । कामधर्मं न जानामि चित्रांगद कथंचन
कन्या म्हणाली—मी अजूनही कुमारिका-धर्म पाळते आणि पित्याच्या अधीन आहे. हे चित्रांगद, कामधर्म मला कधीच माहीत नाही.
Verse 31
तस्मात्प्रार्थय मे तातं स मां तुभ्यं प्रदास्यति । अनुरूपाय योग्याय तरुणाय मनस्विनीम्
म्हणून माझ्या पित्याला विनंती कर; तो मला तुला देईल—कारण तू अनुरूप, योग्य व तरुण आहेस, आणि मीही मनस्विनी आहे.
Verse 32
ममापि रुचितं चित्ते तव वाक्यमिदं शुभम् । धन्याहं यदि ते कण्ठमालिंगामि यथेच्छया
तुझे हे शुभ वचन माझ्या चित्तालाही प्रिय वाटले. जर मी इच्छेप्रमाणे तुझ्या कंठाला आलिंगन देऊ शकलो, तर मी धन्य होईन.
Verse 33
चित्रांगद उवाच । न शक्नोमि महाभागे तावत्कालं प्रतीक्षितुम् । मां दहत्येष गात्रोत्थः सुमहान्कामपावकः
चित्रांगद म्हणाला—हे महाभागे, इतका काळ मी थांबू शकत नाही। माझ्या अंगांतून उठलेली ही प्रचंड कामाग्नी मला जाळीत आहे।
Verse 34
तस्मात्कुरु प्रसादं मे रतिदानेन शोभने । को जानाति हि तच्चित्तं कीदृग्रूपं भविष्यति
म्हणून, हे शोभने, रतिदान करून माझ्यावर प्रसाद कर. कारण नाकारल्यास ते चित्त कोणते रूप धारण करील, कोण जाणे?
Verse 35
कन्योवाच । एवं ते वर्तमानस्य मम तातः प्रकोपतः । दहिष्यति न संदेहः शापं दत्त्वा सुदारुणम्
कन्या म्हणाली—तू असे वागलास तर माझे वडील क्रोधाने अत्यंत भयंकर शाप देऊन निःसंशय तुला भस्म करतील.
Verse 36
चित्रांगद उवाच । तव तातः स कालेन मां दहिष्यति मानदे । कामानलः पुनः सद्य एष भस्म करिष्यति
चित्रांगद म्हणाला—हे मानदे, तुझे वडील वेळ आल्यावर मला जाळतील; पण ही कामाग्नी तर आत्ताच मला भस्म करील.
Verse 37
एवमुक्त्वाऽथ तां बालां वेपमानां त्रपावतीम् । गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ प्रविवेश सुरालयम्
असे बोलून, लज्जेने थरथरणाऱ्या त्या बालिकेचा उजवा हात धरून तो सुरालयात (देवांच्या निवासात) प्रवेशला.
Verse 38
तत्र तां रमयामास तदा कामप्रपीडितः । तत्कालजातरागांधां निर्लज्जत्वमुपागताम्
तेथे तो कामपीडित होऊन तिच्याशी क्रीडा करू लागला; आणि तीही तत्काळ उत्पन्न झालेल्या रागाने आंधळी होऊन निर्लज्जतेस प्राप्त झाली।
Verse 39
एवं तस्याः समं तेन स्थिताया दिवसो गतः । निमेषवन्मुनिश्रेष्ठास्ततश्चास्तं गतो रविः
हे मुनिश्रेष्ठ! अशा रीतीने ती त्याच्यासह तेथेच राहिली, आणि दिवस जणू निमेषासारखा निघून गेला; मग सूर्य अस्ताला गेला।
Verse 40
एतस्मिन्नंतरे विप्रो जाबालिर्दुःख संयुतः । अनायातां सुतां ज्ञात्वा परिबभ्राम सर्वतः
याच दरम्यान दुःखाने व्याकुळ झालेला ब्राह्मण जाबालि, आपली कन्या परत न आल्याचे जाणून, तिच्या शोधार्थ सर्वत्र भटकू लागला।
Verse 41
अहो सा दुहिता मह्यं किमु व्यालैः प्रभक्षिता । वृक्षं कंचित्समारूढा पतिता धरणी तले
“अहो! माझी कन्या कुठे आहे? तिला काय हिंस्र पशूंनी भक्षिले का? की ती एखाद्या झाडावर चढून जमिनीवर पडली?”
Verse 42
किं वा जलाशयं कंचित्प्राप्य गाधमजानती । निमग्ना तत्र सा बाला संप्रविष्टा जलार्थिनी
“किंवा पाण्यासाठी ती बाळ एखाद्या जलाशयाजवळ गेली, त्याची खोली न जाणता त्यात उतरली आणि तिथेच बुडाली का?”
Verse 43
एवं स प्रलपन्विप्रो बभ्राम गहने वने । कुशकण्टकविद्धांगः क्षुत्पिपासासमाकुलः
असा विलाप करीत तो ब्राह्मण दाट अरण्यात भटकत राहिला। कुशा व काट्यांनी अंग टोचलेले, भूक-तहान यांनी तो व्याकुळ झाला होता।
Verse 44
यंयं शृणोति शब्दं स मृगपक्षिसमुद्भवम् । रजन्यां तत्र निर्याति मत्वा फलवतीं च ताम्
मृग-पक्ष्यांपासून येणारा जो-जो आवाज तो ऐके, रात्री तो तिकडे धाव घेई—तिलाच समजून, फलप्राप्तीची आशा धरून।
Verse 45
अथ क्रमात्समायातो हरहर्म्यं स सन्मुनिः । यत्र चित्रांगदोपेता सा संतिष्ठति कन्यका
नंतर काळाच्या क्रमाने तो सत्मुनि हराच्या भवनास आला; जिथे अंगांगावर उज्ज्वल अलंकार धारण केलेली ती कन्या उभी होती।
Verse 46
निःशंका जल्पमाना च रागवाक्यान्यनेकशः । अनर्हाणि कुमारीणां ब्रह्मजानां विशेषतः
ती निःसंकोच बोलत अनेकदा रागयुक्त वचने उच्चारीत होती—जी कुमारिकांस, विशेषतः ब्राह्मणकुळात जन्मलेल्या कन्यांस, सर्वथा अयोग्य होती।
Verse 47
ततः स सुचिरं श्रुत्वा दूरस्थो विस्मयान्वितः । कुमार्याश्चेष्टितं दृष्ट्वा कोपसंरक्तलोचनः
तेव्हा तो दूर उभा राहून बराच वेळ विस्मयाने ऐकत राहिला; आणि कुमारिकेचे वर्तन पाहून त्याचे डोळे क्रोधाने लाल झाले।
Verse 48
अथ दुद्राव वेगेन गृह्य काष्ठसमुच्चयम् । द्वाभ्यामेव विनाशाय भर्त्समानो मुहुर्मुहुः
मग तो वेगाने धावला, काठांचा गठ्ठा उचलून घेतला; वारंवार धारेवर धरत, तिला क्षणात नाश करीन अशी धमकी देत तो सतत झिडकारू लागला।
Verse 49
धिग्धिक्पापसमाचारे कौमार्यं दूषितं त्वया । लांछनं च समानीतं मम लोकत्रयेऽपि च
धिक्कार असो, पापाचारी! तू माझे कौमार्य कलुषित केलेस; आणि माझ्यावर कलंक आणलास—त्रैलोक्यातही।
Verse 50
नितरां पतिमासाद्य कर्मणानेन चाधमे । तस्मादनेन पापेन युक्तां त्वां नाशयाम्यहम्
या अधम कर्माने तू पूर्णपणे पतीला प्राप्त केलीस; म्हणून या पापाने बांधलेली तुला मी नष्ट करीन।
Verse 51
एवमुक्त्वा प्रहारं स यावत्क्षिपति सन्मुनिः । तावच्चित्रांगदो नष्टो व्योममार्गेण सत्वरम्
असे बोलून तो सत्यमुनि प्रहार झेपावयास जसा सज्ज झाला, तसाच चित्रांगद आकाशमार्गाने त्वरेने अदृश्य झाला।
Verse 52
विवस्त्रा सापि तत्रैव खिन्नांगी कामसेवया । न शशाक क्वचिद्गंतुं समुत्थाय ततः क्षितौ
तीही तिथेच विवस्त्र राहिली; कामसेवेमुळे तिचे अंग अत्यंत खिन्न झाले होते, म्हणून ती जमिनीवरून उठून कुठेही जाऊ शकली नाही।
Verse 53
ततः काष्ठप्रहारोघैर्हत्वा तां पतितां क्षितौ । मृतामिति परिज्ञाय स क्रोधपरिवारितः
मग लाकडीच्या घावांच्या वर्षावाने भूमीवर पडलेली तिला त्याने ठार केले; ती मेली असे जाणून तो क्रोधाने वेढलेलाच राहिला.
Verse 54
ततश्चित्रांगदस्यापि ददौ शापं सुदारुणम् । स दृष्ट्वाऽकाशमार्गेण गच्छमानं भयातुरम्
त्यानंतर त्याने चित्रांगदालाही अतिभयंकर शाप दिला; आकाशमार्गाने भयभीत होऊन जात असलेला त्याला पाहून।
Verse 55
य एष कन्यकां मह्यं धर्षयित्वा समुत्पतेत् । स पतत्वचिरात्पापश्छिन्नपक्ष इवांडजः
हा पापी माझ्या कन्येचा अपमान करून उडून जाण्याचा प्रयत्न करील, तो छाटलेल्या पंखांच्या पक्ष्यासारखा लवकरच कोसळेल.
Verse 56
कुष्ठव्याधिसमायुक्तश्चलितुं नैव च क्षमः । एतस्मिन्नन्तरे भूमौ स पपात नभस्तलात्
कुष्ठरोगाने ग्रस्त होऊन तो चालायलाही असमर्थ झाला; त्याच क्षणी तो आकाशातून भूमीवर कोसळला.
Verse 57
कुष्ठव्याधिसमायुक्तः स च चित्रांगदो युवा । ततस्तं स मुनिः प्राह काष्ठोद्यतकरः क्रुधा
कुष्ठरोगाने ग्रस्त तो तरुण चित्रांगद होता; तेव्हा क्रोधाने हातात काठी उचलून मुनिने त्याला म्हटले.
Verse 58
कस्त्वं पापसमाचार येन मे धर्षिता बलात् । कुमारी तन्नयाम्येष त्वामद्य यम शासनम्
अरे पापाचारी, तू कोण आहेस, ज्याने माझ्या कुमारीचा बलात् अपमान केला? म्हणून आज मी तुला यमाच्या दंडाकडे पाठवितो।
Verse 59
चित्रांगद उवाच । अहं चित्रांगदोनाम गन्धर्वस्त्रिदिवौकसाम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन क्षेत्रेऽस्मिन्समुपागतः
चित्रांगद म्हणाला—मी चित्रांगद नावाचा गंधर्व, त्रिदिवातील निवास्यांपैकी एक. तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने या पवित्र क्षेत्रात आलो आहे।
Verse 60
ततस्तु कन्यकां दृष्ट्वा कामदेववशं गतः
त्यानंतर त्या कन्येला पाहून तो कामदेवाच्या वश झाला।
Verse 61
ततः सेवितवानत्र लताहर्म्ये जनच्युते । तस्मात्कुरु क्षमां मह्यं दीनस्य प्रणतस्य च
मग येथे, जनशून्य लतामंडपात, त्याने तिच्याशी संग केला. म्हणून मी दीन व शरणागत आहे; मला क्षमा करा।
Verse 62
यथा व्याधेर्भवेन्नाशो यथा स्याद्गगने गतिः । भूयोऽपि त्वत्प्रसादेन स्वल्पः कोपो हि साधुषु
जसा रोगाचा नाश होतो आणि जशी आकाशमार्गे गती सिद्ध होते, तसा तुमच्या प्रसादाने साधूंचा कोपही अल्प व शीघ्र शांत होवो।
Verse 63
जाबालिरुवाच । ईदृग्रूपधरस्त्वं हि मम वाक्याद्भविष्यसि । एषापि मत्सुता पापा वस्त्रहीना सदेदृशी
जाबाली म्हणाला—माझ्या वचनाच्या प्रभावाने तू निश्चयच असेच रूप धारण करशील. आणि माझी ही पापी कन्याही वस्त्रहीन, याच अवस्थेत सदैव राहील.
Verse 64
भविष्यति न संदेहो जीवयिष्यति चेत्क्वचित् । यद्येषा धास्यति क्वापि वस्त्रं गात्रे निजे क्वचित्
असेच होईल—यात संशय नाही—ती कुठेही जिवंत राहिली तर. आणि जर कधी, कुठेही, आपल्या देहावर वस्त्र धारण करील…
Verse 65
तन्नूनं च शिरोऽप्यस्याः फलिष्यति न संशयः । एवमुक्त्वा विकोपश्च स जगाम निजाश्रमम्
मग निश्चयच हिचे शिरही छिन्न होईल—यात संशय नाही. असे बोलून, क्रोधाने भरलेला तो आपल्या आश्रमास गेला.
Verse 66
चित्रांगदोऽपि तत्रैव तया सार्धं तथा स्थितः । कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र क्षेत्रे समाययौ
चित्रांगदही तिथेच, तिच्यासह तसाच राहिला. नंतर काही काळ गेल्यावर त्या पवित्र क्षेत्रात (एक दिव्य आगमन) झाले.
Verse 67
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां भगवाञ्छशिशेखरः । गन्तुं चित्रेश्वरे पीठे गणै रौद्रैः समावृतः । योगिनीभिः प्रचण्डाभिः सार्धं प्राप्ते निशामुखे
चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला भगवान शशिशेखर (शिव) रौद्र गणांनी वेढलेला, प्रचंड योगिनींसह, रात्रि सुरू होताच चित्रेश्वर-पीठाकडे निघून तेथे पोहोचला.
Verse 68
अथ प्राप्ते निशार्धे तु योगिन्यस्ताः सुदारुणाः । महामांसं महामांसमित्यूचुर्भक्षणाय वै
मग मध्यरात्र येताच त्या अतिभयंकर योगिनी भोजनासाठी आक्रोश करू लागल्या— “महामांस! महामांस!”
Verse 69
नृत्यमानाः पुरस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । सस्पर्धा गणमुख्यैस्तैर्नर्तमानैः समंततः
देवाधिदेव त्रिशूलधारीच्या समोर नृत्य करीत, प्रमुख गण सर्व बाजूंनी नाचू लागले—उत्साहात परस्परांशी स्पर्धा करीत।
Verse 70
यस्तत्र समये तासां महामांसं प्रयच्छति । मंत्रपूतं स संसिद्धिं समवाप्नोति वांछिताम्
जो त्या वेळी त्यांना मंत्रपूत महामांस अर्पण करतो, तो इच्छित सिद्धी पूर्णपणे प्राप्त करतो.
Verse 71
मद्यं मांसं तथा चान्यन्नैवेद्यं वा फलादिकम् । तस्य सिद्धिः समादिष्टा यथा स्वहृदये स्थिता
मद्य, मांस किंवा इतर नैवेद्य—फळे इत्यादी—अर्पण केले तरी, त्याची सिद्धी त्याच्या हृदयातील संकल्पाप्रमाणेच सांगितली आहे.
Verse 72
एतस्मिन्नंतरे कन्या सा जाबालिसमुद्भवा । स च चित्रांगदस्तत्र गत्वा प्रोवाच सादरम्
याच दरम्यान जाबालीपासून उत्पन्न झालेली ती कन्या प्रकट झाली. तेव्हा चित्रांगद तेथे जाऊन आदराने बोलला.
Verse 73
अस्मदीयमिदं मांसं योगिन्यो हर्षसंयुताः । भक्षयन्तु यथासौख्यं स्वयमेव प्रकल्पितम्
आनंदयुक्त योगिनींनी आमचे हे मांस आपल्या इच्छेनुसार सुखाने भक्षण करावे; हे आम्ही स्वतःच सिद्ध केले आहे.
Verse 74
अथ तं पुरुषं दृष्ट्वा कुष्ठव्याधिसमावृतम् । विवस्त्रां कन्यकां तां च सर्वास्ता विस्मयान्विताः
नंतर कुष्ठरोगाने ग्रस्त तो पुरुष आणि तीही विवस्त्र कन्या पाहून, त्या सर्वजणी आश्चर्यचकित झाल्या.
Verse 75
ते च सर्वे गणा रौद्राः स च देवस्त्रिलोचनः । पप्रच्छ कौतुकाविष्टस्तत्र चित्रांगदं प्रभुः
ते सर्व रौद्र गण आणि तो त्रिलोचन देवही—कौतुकाने व्यापून—तेथे प्रभूंनी चित्रांगदास प्रश्न केला.
Verse 76
कस्त्वं धैर्यसमायुक्तो महत्सत्त्वे व्यवस्थितः । यः प्रयच्छसि जीवं त्वं कीटस्यापि सुवल्लभम्
तू कोण आहेस—धैर्ययुक्त, महान् सत्त्वात स्थित—जो कीटकालाही अत्यंत प्रिय असे जीवन देतोस?
Verse 77
केयं च वसनैंर्हीना त्वया सार्धं गतव्यथा । प्रयच्छति निजं देहं यद्देयं नैव कस्यचित्
आणि ही स्त्री कोण—वस्त्रहीन असूनही तुझ्यासोबत निर्व्यथ आली आहे—जी आपला देह अर्पण करते, असे दान जे कोणालाही देण्यास योग्य नाही?
Verse 78
सूत उवाच । ततः स कथयामास सर्वमात्मविचेष्टितम् । यथा कन्यासमं संगः कृतः शापश्च सन्मुनेः
सूत म्हणाले—त्यानंतर त्याने आपल्या कृत्यांमुळे जे काही घडले ते सर्व सांगितले—कन्येसोबत त्याचा संग कसा झाला आणि सत्पुरुष मुनींचा शाप त्याला कसा प्राप्त झाला।
Verse 79
ततश्चित्रांगदं दृष्ट्वा स गन्धर्वं दिवौकसाम् । तथारूपं कृपाविष्टस्ततः प्रोवाच शंकरः
मग शंकरांनी दिव्यलोकातील गंधर्व चित्रांगदाला अशी अवस्था झालेली पाहून करुणेने व्याकुळ होऊन त्याच्याशी बोलले।
Verse 80
मम संदर्शनं प्राप्य न मृत्युर्जायते क्वचित् । न वृथा दर्शनं चैतत्तस्मात्प्रार्थय सादरम्
“माझे दर्शन झाल्यावर कधीही मृत्यू उद्भवत नाही। हे दर्शन व्यर्थ नाही; म्हणून आदराने जे हवे ते माग।”
Verse 81
चित्रांगद उवाच । व्याधिनाऽहं सुनिर्विण्णस्तेन देवात्र चागतः । येन व्याधिक्षयो भावी देहनाशेन शंकर
चित्रांगद म्हणाला—“रोगाने मी अत्यंत खिन्न झालो आहे; म्हणून हे देव, मी येथे तुमच्याकडे आलो आहे। हे शंकर, कोणत्या उपायाने हा व्याधी नष्ट होईल—गरज पडल्यास या देहाचा नाश झाला तरी?”
Verse 82
तस्मात्कुरु क्षयं व्याधेर्यदि यच्छसि मे वरम् । खेचरत्वं पुनर्देहि येन स्वर्गं व्रजाम्यहम्
“म्हणून जर तुम्ही मला वर द्याल तर माझा व्याधीचा क्षय करा. आणि मला पुन्हा आकाशगमनाचे सामर्थ्य द्या, ज्यायोगे मी स्वर्गाला जाऊ शकेन.”
Verse 83
श्रीशंकर उवाच । त्वं स्थापयात्र मल्लिंगं पीठे गन्धर्वसत्तम । ततश्चाराधय प्रीत्या यावद्वर्षमुपस्थितम्
श्रीशंकर म्हणाले—हे गंधर्वश्रेष्ठा! तू येथे पीठावर मातीचे लिंग स्थाप. नंतर प्रेमभक्तीने त्याची आराधना कर, जोपर्यंत पूर्ण एक वर्ष संपत नाही.
Verse 84
यथायथा सुपूजां त्वं मल्लिंगस्य करिष्यसि । दिनेदिने तथा व्याधेस्तव नाशो भविष्यति
तू त्या मातीच्या लिंगाची जितकी जितकी उत्तम पूजा करशील, तितक्याच प्रमाणात दिवसेंदिवस तुझा रोग नष्ट होईल.
Verse 85
ततस्तु खे गतिं प्राप्य पुनः स्वर्गं प्रयास्यसि । मत्प्रसादान्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम्
त्यानंतर आकाशमार्गाची गती प्राप्त करून तू पुन्हा स्वर्गाला जाशील. माझ्या प्रसादाने यात संशय नाही—हे मी सांगितलेले सत्य आहे.
Verse 86
एषापि कन्यका यस्मात्प्रविष्टा पीठमध्यतः । तस्मात्फलवतीनाम योगिनी सम्भविष्यति
आणि ही कन्या पीठाच्या मध्यभागी प्रविष्ट झाली आहे; म्हणून येथे ‘फलवती’ नावाची योगिनी प्रकट होईल.
Verse 87
अनेनैव तु रूपेण नग्नत्वेन व्यवस्थिता । मुख्यामवाप्स्यते पूजां वांछितं च प्रदास्यति । पूजकानां स्थितं चित्ते शतसंख्यगुणं तदा
ती याच रूपाने—नग्न अवस्थेत स्थित—मुख्य पूजा प्राप्त करील आणि इच्छित फल देईल. तेव्हा पूजकांच्या मनातील संकल्प शंभरपटीने सिद्ध होईल.
Verse 88
एतां संपूजयेन्मर्त्यः पीठमेतत्ततः परम् । पूजयिष्यति तस्येष्टा सिद्धिरेवं भविष्यति
मर्त्याने प्रथम या देवीची विधिपूर्वक पूजा करावी; नंतर या पीठास परम आधार मानून पूजन करावे. असे पूजन करणाऱ्यास अभिष्ट सिद्धी याच प्रकारे प्राप्त होते.
Verse 89
एवमुक्त्वा ततः साऽथ हर्षेण महताऽन्विता । योगिनीवृंदमध्यस्था नृत्यं चक्रे ततः परम्
असे बोलून ती महान हर्षाने परिपूर्ण झाली. योगिनीवृंदाच्या मध्यभागी उभी राहून तिने पुढे परम नृत्य केले.
Verse 90
एवं बभूव सा तत्र योगिनी च वरांगना । तथा चक्रे परं नृत्यं यथा तुष्टो महेश्वरः
अशा प्रकारे ती तेथे योगिनीही झाली आणि श्रेष्ठ युवतीही झाली. तिने असे परम नृत्य केले की महेश्वर प्रसन्न झाले.
Verse 91
ततः प्रोवाच तां हृष्टः सर्वयोगिनिसंनिधौ । अनेन तव नृत्येन गीतेन च विशेषतः
त्यानंतर तो हर्षित होऊन सर्व योगिनींच्या सान्निध्यात तिला म्हणाला—“तुझ्या या नृत्याने आणि विशेषतः तुझ्या गीताने…।”
Verse 92
परितुष्टोस्मि ते वत्से तस्माच्छृणु वचो मम । निशीथेऽद्य दिने प्राप्ते यस्ते पूजां करिष्यति
“वत्से, मी तुझ्यावर पूर्णतः प्रसन्न आहे; म्हणून माझे वचन ऐक. आज याच दिवशी निशीथ (मध्यरात्र) प्राप्त झाल्यावर जो तुझी पूजा करील…।”
Verse 93
सुरा मांसान्नसत्कारैर्मंत्रैरागमसंभवैः । स भविष्यति तत्कालं शापानुग्रहशक्तिमान्
सुरा, मांस व अन्न-नैवेद्य, तसेच सत्कार आणि आगमोत्पन्न मंत्रांसह जो उपासक पूजन करतो, तो तत्काळ शाप देणे व अनुग्रह करणे या शक्तींनी युक्त होतो।
Verse 94
बंधनं मोहनं चापि शत्रोरुच्चाटनं तथा । करिष्यति न सन्देहो वशीकरणमेव च
तो बंधन, मोहन आणि शत्रूचे उच्चाटन करील; यात संशय नाही, तो वशीकरणही निश्चयाने करील।
Verse 95
त्रिकोणं कुण्डमास्थाय दिशां पालान्प्रपूजयेत् । क्षेत्रपालं च सर्वास्ता देवता गमनोद्भवाः
त्रिकोण कुंड स्थापून प्रथम दिक्पालांचे पूजन करावे; तसेच क्षेत्रपाल व कर्माच्या प्रवाहात सहचररूपे उद्भवणाऱ्या सर्व देवतांचेही पूजन करावे।
Verse 96
तथा चत्वरपूजां च प्रकृत्वा विधिपूर्वकम् । पश्चात्त्वां पूजयित्वा च होमं यश्च करिष्यति
तसेच विधिपूर्वक चत्वर-पूजा करून, नंतर तुमचे पूजन करून जो पुढे होम करील, तो…
Verse 97
शत्रुवामपदोत्थेन स्पृष्टेन रजसाऽथवा । गुग्गुलेन सहस्रांतं स्तंभनं च करिष्यति
शत्रूच्या डाव्या पावलाच्या ठशातून उठलेली, स्पर्श झालेली धूळ—किंवा गुग्गुळ—यांच्या साहाय्याने तो सहस्रपर्यंत जप/आहुती करून स्तंभन करील।
Verse 98
यश्च शत्रुं हृदि स्थाप्य शत्रूद्वर्तनसंभवम् । मलं धात्रीफलैः सार्धं मोहनं स करिष्यति
जो साधक शत्रूला हृदयात स्थिर करून, शत्रूच्या उद्वर्तनातून उत्पन्न झालेला मल धात्रीफळ (आवळा) यांसह उपयोगात आणतो, तो मोहनकर्म करतो।
Verse 99
यः शत्रोः स्नानजं तोयं गृहीत्वा चाथ कर्दमम् । शिवनिर्माल्यसंयुक्तं जुह्वयिष्यति पावके
जो शत्रूच्या स्नानाचे पाणी व चिखल घेऊन, ते शिवनिर्माल्य (पूजाशेष) यांसह मिसळून पवित्र अग्नीत आहुती देतो, तो त्या विधीने शत्रूला वश करतो।
Verse 100
तवाग्रे स नरो नूनं शत्रुमुच्चाटयिष्यति । एषोपि तव संगेन तव चित्रांगदः प्रियः । संप्राप्स्यति च सत्पूजामनुषंगात्त्वदुद्भवात्
तुमच्या समोर तो पुरुष निश्चयच शत्रूला उच्छाटित करील। आणि तुमचा प्रिय चित्रांगदही तुमच्या संगतीने, तुमच्यापासून उद्भवलेल्या शुभ अनुषंगामुळे, सत्पूजा प्राप्त करील।
Verse 101
फलवत्युवाच । यदि देव प्रसन्नो मे तथान्यमपि सद्वरम्
फलवती म्हणाली— हे देव! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर मला आणखी एक उत्तम वरही द्या।
Verse 102
हृदिस्थं देहि मे सौख्यं येन संजायतेऽखिलम् । पिता ममैष जाबालिर्निर्मुक्तो वसनैः सदा
मला असे अंतःस्थ, हृदयात वसणारे सौख्य द्या ज्यामुळे सर्व कल्याण उत्पन्न होते। आणि माझे वडील जाबालि हे तर सदैव वस्त्रविहीन राहतात।
Verse 103
अहं यथा तथात्रैव संतिष्ठतु दिवानिशम् । येन संतापमायाति पश्यन्मम विरोधिनीम्
मी जसा असेन तशीच ती येथेच दिवस-रात्र राहो, जेणेकरून माझ्या विरोधिनीला पाहून तिला जळजळीत संताप होईल।
Verse 104
क्रीडां ब्राह्मणवंशस्य मद्यमांससमुद्भवाम् । मद्यगन्धं समाघ्राति मांसं पश्यति संस्कृतम् । मां स्वच्छंदरतां नित्यं दुःखं याति दिनेदिने
ब्राह्मणवंशाला कलंक लावणारी मद्य-मांसोत्पन्न क्रीडा ती पाहो. मद्याचा दुर्गंध तिला येवो, शिजवलेले मांस ती पाहो; आणि मी नित्य स्वच्छंदपणे रमतो हे पाहून ती दिवसेंदिवस दुःखात बुडो.
Verse 105
श्रीभगवानुवाच । एवं भविष्यति प्रोक्तं संजातं चाधुना शुभे । अहं यास्यामि कैलासं त्वं तिष्ठात्र यथोदिता
श्रीभगवान म्हणाले—हे शुभे, तू जसे सांगितलेस तसेच होईल; आणि ते आत्ताच घडूनही आले आहे. मी कैलासास जाईन; तू येथेच माझ्या आज्ञेप्रमाणे राहा.
Verse 106
सूत उवाच । एवं स भगवान्प्रोक्त्वा गतश्चादर्शनं हरः । योगिन्यश्चैव ताः सर्वाः स्वेस्वे स्थाने व्यवस्थिताः
सूत म्हणाले—असे बोलून भगवान हर अदृश्य झाले. आणि त्या सर्व योगिन्याही आपापल्या स्थानी स्थिर झाल्या.
Verse 107
चित्रांगदोपि तत्रैव कृत्वा प्रासादमुत्तमम् । लिंगं संस्थापयामास देवदेवस्य शूलिनः
चित्रांगदानेही तेथेच उत्तम प्रासाद उभारून देवाधिदेव शूलधारी भगवानांचे लिंग स्थापिले.
Verse 108
ततश्चाराधयामास दिवारात्रमतंद्रितः
त्यानंतर तो न थकता, अढळ भावाने, दिवस-रात्र अखंड आराधना करू लागला।
Verse 109
ततः संवत्सरस्यांते व्याधिमुक्तः सुरूपधृक् । विमानवरमारूढो जगाम त्रिदशालयम् । सोऽपि जाबालिनामाथ विवस्त्र समपद्यत
मग वर्षाच्या अखेरीस तो रोगमुक्त होऊन सुंदर रूप धारण करू लागला। श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन तो देवांच्या निवासस्थानी गेला। परंतु जाबालिही नंतर विवस्त्रता (लज्जास्पद दीनता) प्राप्त झाला।
Verse 110
जनहास्यकरो लोके स्थितस्तत्रैव सर्वदा । पश्यमानो विकारांस्तान्दुःखितः स्वसुतोद्भवान्
लोकांत उपहासाचा विषय होऊन तो तेथेच सदैव राहिला; आपल्या पुत्रापासून उत्पन्न झालेले ते विकार पाहून तो दुःखी झाला।
Verse 111
ततश्च गर्हयामास स्त्रीणां जन्म महामुनिः । तस्मिन्पीठे समासाद्य दुःखेन महताऽन्वितः
तेव्हा त्या महामुनीने स्त्री-जन्माची निंदा करणे सुरू केले. त्या पवित्र पीठावर पोहोचून तो महान दुःखाने व्याप्त झाला।
Verse 112
अहो पापात्मनां पुंसां संभविष्यंति योषितः । यासामीदृक्समाचारो द्विजवंशोद्भवास्वपि
“अहो! पापात्मा पुरुषांपासून स्त्रिया उत्पन्न होतात; आणि द्विजवंशात जन्मल्या तरी त्यांचा आचार असा होऊ शकतो!”
Verse 113
सकृदेव मया संगः कृतो नार्या समन्वितः । आजन्ममरणं यावत्पापं प्राप्तं यथेदृशम्
मी फक्त एकदाच स्त्रीसह संग केला; तरीही जन्मापासून मृत्यूपर्यंत असेच पाप मला प्राप्त झाले.
Verse 114
ये पुनस्तासु संसक्ताः सदैव पुरुषाधमाः । का तेषां जायते लोके गतिर्वेद्मि न चिंतयन्
आणि जे नीच पुरुष सदैव त्यांच्यात आसक्त राहतात—या लोकी त्यांची काय गती होते, मला माहीत नाही; विचारही करवत नाही.
Verse 115
एवं तस्य ब्रुवाणस्य योगिन्यस्ताः क्रुधान्विताः । तमूचुर्ब्राह्मणं तत्र घृणया परिवारितम्
तो असे बोलत असतानाच क्रोधाने भरलेल्या त्या योगिनींनी तेथे त्या ब्राह्मणाला तिरस्काराने घेरून म्हटले.
Verse 116
योगिन्य ऊचुः । मा निंदां कुरु मूढात्मंस्त्वं स्त्रीणां योगमाश्रितः । एतच्चराचरं विश्वं स्त्रीभिः संधार्यते यतः
योगिनी म्हणाल्या—अरे मूढा! स्त्रियांची निंदा करू नकोस; तूही स्त्री-योगशक्तीचा आश्रय घेतलास. कारण हे चराचर विश्व स्त्रीशक्तींनीच धारण केलेले आहे.
Verse 117
याभिः संजनितः शेषः कूर्मश्च तदनंतरम् । याभ्यां संधार्यते पृथ्वी यस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्
ज्यांच्यामुळे शेष उत्पन्न झाला आणि त्यानंतर कूर्मही; ज्यांच्यामुळे पृथ्वी धारण होते—ज्यांच्यावर हे सर्व विश्व प्रतिष्ठित आहे.
Verse 118
धन्येयं ते सुता मूढ या प्राप्ता योगमुत्तमम् । प्राप्ता च परमं स्थानं स्तोकैरेवात्र वासरैः
हे मूढा! तुझी कन्या खरोखर धन्य आहे; तिने उत्तम योग प्राप्त केला आणि येथे केवळ थोड्याच दिवसांत परम पदाला पोहोचली।
Verse 119
त्वं पुनर्मूर्खतां प्राप्तश्छांदसं मार्गमास्थितः । अविद्यया समायुक्तः संसारेऽत्र भ्रमिष्यसि
पण तू पुन्हा मूर्खतेत पडून छान्दस मार्गाला धरला आहेस; अविद्येने युक्त होऊन या संसारचक्रात भटकत राहशील।
Verse 120
मुनिरुवाच । स्त्रियो निंद्यतमाः सर्वाः सर्वावस्थासु दुःखदाः । इहलोके परे चैव ताभ्यः सौख्यं न लभ्यते
मुनी म्हणाले—“स्त्रिया सर्वथा अत्यंत निंद्य; सर्व अवस्थांत दुःखदायिनी. इहलोकी व परलोकीही त्यांच्यापासून सुख मिळत नाही.”
Verse 121
यदर्थं निहतः शुम्भो निशुम्भश्च महासुरः । रावणो दण्डभूपश्च तथान्येऽपि सहस्रशः
ज्या हेतुने महासुर शुंभ-निशुंभ मारले गेले, आणि रावण व राजा दंडही दंडित होऊन पडले, तसेच इतरही हजारों—त्याच हेतुचे हे तीर्थमाहात्म्यात प्रतिपादन आहे।
Verse 122
प्राप्य तादृग्द्विजं कांतं गौतमं स्त्रीस्वभावतः । अहिल्या शक्रमासाद्य चकमे शीलवर्जिता
असा योग्य व प्रिय द्विज गौतम मिळूनही, स्त्रीस्वभावामुळे, शीलरहित अहल्या शक्र (इंद्र)कडे जाऊन त्याच्याशी संगाची इच्छा करू लागली।
Verse 123
कन्योवाच । यच्च निंदसि मूढात्मन्संति निंद्याश्च योषितः । तद्वदस्व मया सार्धं येन त्वां बोधयाम्यहम्
कन्या म्हणाली—अरे मूढात्म्या! तू स्त्रियांची निंदा करतोस व काही स्त्रिया निंद्य आहेत असे म्हणतोस. ते सर्व माझ्याबरोबर सविस्तर सांग, जेणेकरून मी तुला सम्यक् बोध देईन।
Verse 124
न तेऽस्ति हृदये बुद्धिर्न लज्जा न दया मुने । किमंत्यजोऽपि तत्कर्म कुरुते यत्त्वया कृतम्
हे मुने! तुझ्या हृदयात बुद्धी नाही, लज्जा नाही, दया नाही. तू जे कर्म केलेस, ते तर अंत्यजही करणार नाही।
Verse 125
अहं तावत्प्रहारेण त्वया व्यापादिताऽधम । स्त्रीहत्योद्भवपापस्य न चिन्ता विधृता हृदि
अधमा! तुझ्या प्रहाराने मी निश्चयच मारली गेले; तरी स्त्रीहत्या-जन्य पापाची चिंता मी हृदयात धरली नाही।
Verse 126
विशेषेण सुतायाश्च कोपाविष्टेन चेतसा । गच्छंति पातकान्यत्र प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः
येथे विविध प्रकारच्या स्वतंत्र प्रायश्चित्तांनी पापे दूर होतात—विशेषतः क्रोधाने आविष्ट मनाने केलेली, तसेच स्वतःच्या कन्येसंबंधी उद्भवलेली पापेही।
Verse 127
स्त्रीवधोत्थं पुनर्याति यदि तत्त्वं प्रकीर्तय । एतन्मे न च दुःखं स्याद्यद्धतास्मि द्विजाधम
जर तू खरे तत्त्व यथार्थपणे कीर्तन करशील, तर स्त्रीवधातून उत्पन्न पाप पुन्हा तुझ्यावरच येईल. मला यात दुःख नाही—की मी एका द्विजाधमाच्या हातून मारली गेले।
Verse 128
यच्छप्ता नग्नसद्भावं नीता तत्पातकं च ते । कल्पांतेऽपि सुदुर्बुद्धे न संयास्यति कुत्रचित्
शापामुळे तू नग्न अवस्थेत नेला गेलास; तेच पातक तुझ्यावर आले आहे। अरे सुदुर्बुद्धे, कल्पांत आला तरी हे पाप तुझे कुठेही नष्ट होणार नाही।
Verse 129
तस्माद्भुंक्ष्व सुदुःखार्तः स्थितोऽत्रैव मया सह । न भूयो निंदसि प्रायो न च व्यापादयिष्यसि
म्हणून, हे तीव्र दुःखाने पीडित, माझ्याबरोबर इथेच राहून भोजन कर. आता तू पूर्वीसारखी निंदा करणार नाहीस, आणि पुन्हा हिंसा वा अपायही करणार नाहीस।
Verse 130
अनिंद्या योषितः सर्वा नैता दुष्यंति कर्हिचित् । मासिमासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति
स्त्रिया निंद्य नाहीत; त्या कधीही दूषित होत नाहीत. कारण मासोमास त्यांचे रजःस्राव त्यांच्या दुष्कृत्यांना दूर ओढून नेतो.
Verse 131
मुनि रुवाच । स्त्रियः पापसमाचारा नैताः शुध्यंति कर्हिचित् । परकांते रतिर्यासामंत्यजत्वं प्रयच्छति
मुनी म्हणाले— पापाचार करणाऱ्या स्त्रिया कधीही शुद्ध होत नाहीत. आणि ज्यांची रती परकांते असते, त्यांना अंत्यजत्व (बहिष्कृत अवस्था) प्राप्त होते.
Verse 132
कन्योवाच । मा मैवं वद मूढात्मन्नमेध्या इति योषितः । अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना तं निबोध मे
कन्या म्हणाली— अरे मूढात्मा, असे बोलू नकोस; स्त्रियांना ‘अपवित्र’ म्हणू नकोस. येथे मनूंनी पूर्वी एक श्लोक गायिला आहे; तो माझ्याकडून जाणून घे.
Verse 133
ब्राह्मणाः पादतो मेध्या गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । अजाश्वा मुखतो मेध्या स्त्रियो मेध्याश्च सर्वतः
ब्राह्मण पायांपासून पवित्र; गायी पाठीकडून पवित्र। शेळ्या व घोडे मुखाकडून पवित्र; आणि स्त्रिया सर्वथा पवित्र आहेत।
Verse 134
मुनिरुवाच । ब्राह्मणाः सर्वतो मेध्या गावो मेध्याश्च सर्वतः । अजाश्वा मुखतो मेध्या न मेध्याश्च स्त्रियः क्वचित्
मुनी म्हणाले— ब्राह्मण सर्वथा पवित्र; गायीही सर्वथा पवित्र। शेळ्या व घोडे मुखाकडून पवित्र; पण स्त्रिया कधीही पवित्र नाहीत।
Verse 135
कन्योवाच । तस्य चिंतामणिर्हस्ते तस्य कल्पद्रुमो गृहे । कुबेरः किंकरस्तस्य यस्य स्यात्कामिनी गृहे
कन्या म्हणाली— ज्याच्या घरी प्रिय कामिनी असेल, त्याच्या हाती चिंतामणी, त्याच्या घरी कल्पवृक्ष; आणि कुबेरही त्याचा सेवक होतो।
Verse 136
मुनिरुवाच । तस्यापदोऽखिला दुःखं दुःखं तस्याखिलं गृहे । नरकः सर्वतस्तस्य यस्य स्यात्कामिनीगृहे
मुनी म्हणाले— ज्याच्या घरी कामिनी असेल, त्याच्या सर्व आपत्ती दुःखरूप; त्याच्या घरात सर्वत्र दुःखच. नरक त्याला सर्व बाजूंनी वेढतो.
Verse 137
कन्योवाच । यानि कान्यत्र सौख्यानि भोगस्थानानि यानि च । धर्मार्थकामजातानि तानि स्त्रीभ्यो भवंति हि
कन्या म्हणाली— येथे जी जी सुखे आहेत आणि जी जी भोगस्थाने आहेत, धर्म-अर्थ-कामातून उत्पन्न ती सर्व निश्चयाने स्त्रियांमुळेच होतात।
Verse 138
मुनिरुवाच । यानि कानि सुदुःखानि क्लेशानि यानि देहिनाम् यानि कष्टान्यनिष्टानि स्त्रीभ्यस्तानि भवंति च
मुनी म्हणाले—देहधारी जीवांना जी जी तीव्र दुःखे, क्लेश, कष्टे व अनिष्ट आपत्ती आहेत, त्या देखील स्त्रीकारणानेच उद्भवतात।
Verse 139
कन्योवाच । धर्मार्थकाममोक्षान्स्त्री चतुरोऽपि चतसृभिः । वह्निप्रदक्षिणाभिस्तान्विवाहेऽपि प्रदर्शयेत्
कन्या म्हणाली—विवाहात पवित्र अग्नीच्या चार प्रदक्षिणांनी स्त्री धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष—हे चारही पुरुषार्थ प्रकट करते।
Verse 140
मुनिरुवाच । संसारभ्रमणं नारी प्रथमेऽपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणान्यायव्याजेनैव प्रदर्शयेत्
मुनी म्हणाले—पहिल्याच समागमात स्त्री, पवित्र अग्नीच्या प्रदक्षिणा-न्यायाच्या बहाण्याने, संसारभ्रमणच दाखवून देते।
Verse 141
कन्योवाच । के नाम न विरज्यंति ज्ञानाढ्या अपि मानवाः । कर्णांतलग्ननेत्रांतां दृष्ट्वा पीन पयोधराम्
कन्या म्हणाली—कोण विरक्त राहील? ज्ञानसमृद्ध मनुष्यही, कानांच्या टोकापर्यंत पोचल्यासारखी नजर असलेली व पीन पयोधरा स्त्री पाहून रागीट होतात।
Verse 142
मुनिरुवाच । के नाम न विनश्यंति मूढज्ञाना नितंबिनीम् । रम्यबुद्ध्योपसर्पंति ये ज्वालाः शलभा इव
मुनी म्हणाले—कोण नाश पावत नाही? ज्यांचे ‘ज्ञान’ मूढपण आहे, ते रम्य समजून नितंबिनीच्या जवळ तसेच धावतात, जसे पतंग ज्वाळेकडे।
Verse 143
कन्योवाच । निर्मुखौ च कठोरौ च प्रोद्धतौ च मनोरमौ । स्त्रीस्तनौ सेवते धन्यो मधुमांसे विशेषतः
कन्या म्हणाली—मुख नसतानाही ते कठोर, उन्नत व मनोहर आहेत. जो स्त्रीच्या स्तनांचे सेवन करतो तो धन्य—विशेषतः मधुमासात (वसंतकाळी)।
Verse 144
मुनिरुवाच । आभोगिनौ मंडलिनौ तत्क्षणान्मुक्तकंचुकौ । वरमाशीविषौ स्पृष्टौ न तु पत्न्याः पयोधरौ
मुनी म्हणाले—क्षणात कंचुक झटकून टाकणारे, फणा धरलेले व कुंडली घातलेले दोन सर्प स्पर्शणेच बरे; पण पत्नीचे पयोधर स्पर्शणे नाही।
Verse 145
कन्योवाच । न चासां रचनामात्रं केवलं रम्यमंगिभिः । परिष्वंगोऽपि रामाणां सौख्याय पुलकाय च
कन्या म्हणाली—देहधाऱ्यांना केवळ त्यांची अंगरचना रम्य वाटते असे नाही; प्रिय रमणींचा परिष्वंगही सुख व पुलक (रोमहर्ष) देतो।
Verse 146
मुनिरुवाच । न चासां रचनामात्रं रम्यं स्यात्पापदं दृशः । वपुः स्पृष्टं विनाशाय स्त्रीणां प्रेत्य नरकाय च
मुनी म्हणाले—त्यांची देहरचना खरेच रम्य नाही; दृष्टीस ती पापदायक ठरते. स्त्रीदेहाचा स्पर्श विनाशास कारणीभूत होतो आणि मृत्यूनंतर नरकास नेतो।
Verse 147
कन्योवाच । को नाम न सुखी लोके को नाम सुकृती न च । स्पृहणीयतमः को न स्त्रीजनो यस्य रज्यते
कन्या म्हणाली—जगात कोण सुखी नाही? कोण पुण्यवान नाही? आणि कोण सर्वाधिक स्पृहणीय नाही—ज्याच्यावर स्त्रीजन अनुरक्त होतो?
Verse 148
मुनिरुवाच । को न मुक्तिं व्रजेत्तत्र को न शस्यतरो भवेत् । को न स्यात्क्षेमसंयुक्तः स्त्रीजने यो न रज्यते
मुनी म्हणाले—तेथे कोण मोक्षाकडे जाणार नाही? कोण खरोखर स्तुत्य होणार नाही? जो स्त्रीजनांच्या संगतीत आसक्त होत नाही, तो कोण क्षेम-कल्याणयुक्त होणार नाही?
Verse 149
कन्योवाच । संसारांतः प्रसुप्तस्य कीटस्यापि प्ररोचते । स्त्रीशरीरं नरस्यात्र किं पुनर्न विवेकिनः
कन्या म्हणाली—संसाराच्या चिखलात झोपलेल्या कीटकालाही काहीतरी रुचते; मग या लोकी पुरुषाला स्त्रीदेह आकर्षक वाटतो, यात नवल काय—विशेषतः अविवेकीला!
Verse 150
मुनिरुवाच । अमेध्यजा तस्य यथा तथा तद्रोचनं कृमेः । तथा संसारसूतस्य स्त्रीशरीरं च कामिनः
मुनी म्हणाले—जसा मलातून जन्मलेला कीटक त्याच मलात रुची मानतो; तसा संसाराच्या तंतूंनी विणलेला कामी पुरुष स्त्रीदेहातच आसक्ती व सुख मानतो।
Verse 151
कन्योवाच । सौख्यस्थानं नृणां किंचिद्वेधसा ऽन्यदपश्यता । शाश्वतं चिंतयित्वाथ स्त्रीरत्नमिदमाहृतम्
कन्या म्हणाली—विधात्याने पुरुषांसाठी सुखाचे दुसरे कोणतेही स्थान न पाहता, शाश्वताचा विचार करून हे स्त्री-रत्न निर्माण केले।
Verse 152
मुनिरुवाच । बंधनं जगतः किंचिद्वेधसाऽन्यदपश्यता । स्त्रीरूपेण ततः कोपि पाशोऽयं स्त्रीमयः कृतः
मुनी म्हणाले—विधात्याने जगासाठी बंधनाचे दुसरे काही न पाहता, स्त्रीरूपाने हा पाश रचला—आकर्षणमय स्त्रीमय बंधन।
Verse 153
सूत उवाच । एवं स मुनिशार्दूलस्तयातीव समागमे । निरुत्तरीकृतो यावत्ततः प्राह निजां सुताम्
सूत म्हणाले—अशा रीतीने संवादसमागमात तिच्या योग्य उत्तरांनी तो मुनिशार्दूल निरुत्तर होऊन काही काळ मौन राहिला; मग त्याने आपल्या कन्येला सांगितले।
Verse 154
मुनिरुवाच । त्वया सह न संवादो मया कार्योऽधुना क्वचित् । या त्वं बालापि मामेवं निषेधयसि सर्वतः
मुनि म्हणाले—आता तुझ्याशी मला कुठेही संवाद करावयाचा नाही; कारण तू बालिका असूनही मला अशा रीतीने सर्व बाजूंनी रोखतेस।
Verse 155
तस्माद्धन्यतरं मन्ये अहमात्मानमद्य वै । यस्य मे त्वं सुता ईदृगीदृक्छास्त्रविचक्षणा
म्हणून आज मी स्वतःला अत्यंत धन्य मानतो—कारण तू माझी कन्या आहेस, अशी विवेकी व शास्त्रविचक्षण।
Verse 156
तस्मान्न मे महाभागे कोपः स्वल्पोऽपि विद्यते । तस्माद्यथेच्छया क्रीडां कुरु योगिनिमध्यगा
म्हणून, हे महाभागे, माझ्यात किंचितही राग नाही. म्हणून तुझ्या इच्छेप्रमाणे क्रीडा कर—हे योगिनींच्या मध्ये वावरणारी।
Verse 157
ततः सा लज्जिता दृष्ट्वा पितरं स्नेहवत्सलम् । प्रणिपत्य पुनःप्राह योगिनीमध्यसंस्थिता
तेव्हा स्नेहाने भरलेला पिता पाहून ती लज्जित झाली; योगिनींच्या मध्ये बसून तिने नमस्कार करून पुन्हा सांगितले।
Verse 158
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्त्वं निषिद्धो मया प्रभो । क्षंतव्यं सकलं मेऽद्य वालिकाया विशेषतः
हे प्रभो! अज्ञानाने किंवा (भ्रमित) ज्ञानानेही मी तुम्हाला रोखले असेल, तर आज माझे सर्व अपराध क्षमा करा—विशेषतः मी तर केवळ बालिका आहे।
Verse 159
अत्र पीठे समागत्य प्रथमं ते द्विजोत्तमाः । पूजां सर्वे करिष्यंति मानवा भक्तितत्पराः । पश्चाच्च सर्वपीठस्य यास्यंति च परां गतिम्
या पवित्र पीठावर प्रथम येऊन श्रेष्ठ द्विज पूजिले जातात; आणि भक्तीत तत्पर मानवजनही येथे पूजा करतात। नंतर या परम पीठाच्या कृपेने ते परम गती प्राप्त करतात।
Verse 160
एवं सा तत्र संजाता जाबालिमुनिसंभवा । जाबालिश्च मुनिश्रेष्ठस्तथा चित्रांगदेश्वरः
अशा रीतीने ती तेथे उत्पन्न झाली—मुनी जाबालि यांची कन्या. आणि मुनीश्रेष्ठ जाबालि तेथे होते, तसेच चित्रांगदेश्वर (चित्रांगाचा ईश्वर)ही तेथे होते।
Verse 161
त्रयाणामपि यस्तेषां पूजां मर्त्यः समाचरेत् । दिवसेदिवसे तत्र स सिद्धिं समवाप्नुयात्
जो मनुष्य तेथे त्या तिघांची पूजा दिवसेंदिवस करतो, तो निश्चयच सिद्धी प्राप्त करतो।
Verse 162
नासाध्यं विद्यते किंचित्तावदत्र धरातले । पूज्यते भूमिपालाद्यैर्भोगान्दिव्यांस्तथा लभेत्
या धरातलावर येथे काहीही असाध्य नाही. मनुष्य भूमिपाल इत्यादींमध्येही पूज्य होतो आणि दिव्य भोग व आशीर्वाद प्राप्त करतो।
Verse 163
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स मुनिः सा च कन्यका । पूजनीया विशेषेण स देवोऽथ महेश्वरः
म्हणून सर्व प्रयत्नाने त्या मुनीची व त्या कन्येची विशेषतः पूजा करावी; तसेच त्या देव महेश्वराचीही भक्तिभावाने आराधना करावी।
Verse 164
एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं सर्वकामदम् । पठतां शृण्वतां चैव इहलोके परत्र च
हे सर्व तुम्हांला सांगितले—हे आख्यान सर्व कामना पूर्ण करणारे आहे. जे याचे पठण करतात व जे श्रवण करतात, त्यांना इहलोकी व परलोकी दोन्ही ठिकाणी फल मिळते।