Adhyaya 123

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दर्भैः संसूचितं श्वेतैर्यदद्यापि द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक अनुपम तीर्थ आहे, ज्याचे नाव शुक्लतीर्थ. हे द्विजोत्तमा, ते आजही शुभ्र दर्भांनी चिन्हित आहे.

Verse 2

चमत्कारपुरे पूर्वमासीत्कश्चित्सुशल्यवित् । रजकः शुद्धकोनाम पुत्रपौत्रसमन्वितः

पूर्वी चमत्कारपुरात शुद्धक नावाचा एक रजक होता; तो आपल्या कलेत निपुण होता आणि पुत्र-पौत्रांनी युक्त होता.

Verse 3

स सर्वरजकानां च प्राधान्येन व्यवस्थितः । प्रधानब्राह्मणानां च करोत्यंबरशोधनम्

तो सर्व रजकांमध्ये प्रमुख म्हणून प्रतिष्ठित होता आणि प्रमुख ब्राह्मणांचीही वस्त्रे शुद्ध करून देत असे.

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य नीलीकुण्ड्यां समाहितः । प्राक्षिपद्ब्राह्मणेंद्राणां वासो विज्ञातवांश्चिरात्

नंतर एका वेळी तो नीलीकुण्डीत कामात मग्न असताना ब्राह्मणेन्द्रांची वस्त्रे त्यात टाकून बसला—हे त्याला फार उशिरा कळले.

Verse 5

अथासौ मन्दचित्तश्च स्वामाहूयकुटुम्बिनीम् । पुत्रांश्च वचनं प्राह रहस्ये भयविह्वलः

तेव्हा तो मनाने व्याकुळ व भयाने थरथर कापत पत्नीला बोलावून, पुत्रांनाही जवळ घेऊन, एकांतात हे वचन बोलला।

Verse 6

निर्मूल्यानि सुवस्त्राणि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नीलीमध्ये विमोहेन प्रक्षिप्तानि बहूनि च

महात्मा ब्राह्मणांची अमूल्य अशी उत्तम वस्त्रे माझ्या मोहामुळे निळीच्या मध्यभागी पुष्कळ फेकली गेली आहेत।

Verse 7

वधबन्धादिकं कर्म ते करिष्यंत्यसंशयम् । तस्मादन्यत्र गच्छामो गृहीत्वा रजनीमिमाम्

निःसंशय ते मारहाण व बांधाबांधी इत्यादी करतील; म्हणून हीच रात्र धरून (ताबडतोब) आपण दुसरीकडे जाऊया।

Verse 8

एवं स निश्चयं कृत्वा सारमादाय मंदिरात् । प्रस्थितो भार्यया सार्द्धं कांदिशीको द्विजोत्तमाः

असा निश्चय करून आणि घरातून धनसार घेऊन, कांदिशीचा तो पुरुष पत्नीसमवेत निघून गेला, हे द्विजोत्तमा।

Verse 9

तावत्तस्य सुता गत्वा स्वां सखीं दाशसंभवाम् । उवाच क्षम्यतां भद्रे यन्मया कुकृतं कृतम्

तोवर त्याची कन्या जाऊन मच्छीमारकुळात जन्मलेल्या आपल्या सखीला म्हणाली—हे भद्रे, माझ्याकडून जे कुकर्म घडले ते क्षमा कर।

Verse 10

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि प्रक्रीडंत्या त्वया सह । प्रणयाद्बाल्यभावाच्च क्रोधाद्वाथ महेर्ष्यया

अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून, तुझ्याबरोबर खेळताना—प्रेमाने, बालभावाने, रागाने किंवा मोठ्या ईर्ष्येनेही…

Verse 11

अथ सा सहसा श्रुत्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । उवाच किमिदं भद्रे यन्मामित्थं प्रभाषसे

हे ऐकताच ती—डोळे अश्रूंनी भरून व्याकुळ—म्हणाली: “हे भद्रे, तू माझ्याशी असे का बोलतेस?”

Verse 12

सख्युवाच । मम तातेन नीलायां प्रक्षिप्तान्यंबराणि च । ब्राह्मणानां महार्हाणि विभ्रमेण सुलोचने

सखी म्हणाली: “हे सुलोचने, माझ्या वडिलांनी भ्रमाने नीलानदीत ब्राह्मणांची अतिमूल्य वस्त्रे टाकली.”

Verse 13

तत्प्रभाते परिज्ञाय दंडं धास्यंति दारुणम् । एवं चित्ते समास्थाय तातः संप्रस्थितोऽधुना

“उद्या पहाटे हे कळताच ते कठोर दंड देतील. हे मनात ठरवून माझे वडील आत्ताच निघाले आहेत.”

Verse 14

अहं तवातिकं प्राप्ता दर्शनार्थमनिन्दिते । अनुज्ञाता प्रयास्यामि त्वया तस्मात्प्रमुच्यताम्

“हे अनिंदिते, फक्त तुझे दर्शन घ्यावे म्हणून मी तुझ्याजवळ आले. तुझी परवानगी मिळाल्यावर मी निघेन; म्हणून मला विलंबातून मुक्त कर.”

Verse 15

अथ सा तद्वचः श्रुत्वा प्रसन्नवदनाऽब्रवीत् । यद्येवं मा सरोजाक्षि कुत्रचित्संप्रयास्यसि

ते वचन ऐकून ती प्रसन्नमुखाने म्हणाली— “जर असेच असेल, हे कमलनेत्रा, तर तू कुठेही जाऊ नकोस।”

Verse 16

निवारय द्रुतं गत्वा तातं नो गम्यतामिति । अस्ति पूर्वोत्तरे भागे स्थानादस्माज्जलाशयः

“लवकर जाऊन तुझ्या पित्याला थांबव; तो जाऊ नये. कारण येथून ईशान्य दिशेला एक जलाशय आहे.”

Verse 19

ततः स विस्मयाविष्टः स्वयं सस्नौ कुतूहलात् । यावच्छुक्लत्वमापन्नस्तादृक्कृष्णवपुर्धरः

मग तो विस्मयाने भरून कुतूहलापोटी स्वतः तिथे स्नान करू लागला—आणि जो काळसर देह धारण करीत होता, तो श्वेत तेजस्विता (शुद्धता) प्राप्त झाला।

Verse 20

तस्मात्तत्रैव वस्त्राणि प्रक्षालयतु सत्वरम् । तातः स तव यास्यंति विशुद्धिं परमां शुभे

“म्हणून तिथेच त्वरित वस्त्रे धुवावीत. मग, हे शुभे, तुझा पिता परम विशुद्धी प्राप्त करील.”

Verse 21

अथ सा सत्वरं गत्वा निजतातस्य तद्वचः । सत्वरं कथयामास प्रहृष्टवदना सती

मग ती घाईघाईने आपल्या पित्याजवळ गेली आणि आनंदित मुखाने ते वचन त्वरित सांगितले।

Verse 22

मम सख्या समादिष्टं नातिदूरे जलाशयः । तत्र श्वेतत्वमायाति सर्वं क्षिप्तं सितेतरम्

माझ्या सखीने सांगितले आहे की फार दूर नाही असा एक जलाशय आहे. त्यात जे काही टाकले तरी—ते पांढरे नसले तरी—तेथे ते सर्व पांढरे, शुद्ध व उजळ होते.

Verse 23

तस्मात्प्रक्षालय प्रातस्तत्र गत्वा जलाशये । वस्त्राण्यमूनि शुक्लत्वं संप्रयास्यंत्यसंशयम्

म्हणून पहाटे तिथे त्या जलाशयात जाऊन हे धुवा. ही वस्त्रे निःसंशय पांढरेपणा व शुद्धता प्राप्त करतील.

Verse 24

रजक उवाच । नैतत्संपत्स्यते पुत्रि यन्नीलस्य परिक्षयः । वस्त्रलग्नस्य जायेत यतः प्रोक्तं पुरातनैः

रजक म्हणाला—मुली, हे घडणार नाही की वस्त्राला लागलेला निळा रंग नष्ट होईल. कारण प्राचीनांनी सांगितले आहे की वस्त्रलग्न निळ्याचा क्षय होत नाही.

Verse 25

वज्रलेपस्य मूर्खस्य नारीणां कर्कटस्य च । एको ग्रहस्तु मीनानां नीलीमद्यपयोस्तथा

वज्रलेप, मूर्ख, स्त्रिया आणि खेकडा—यांचा एकच ‘ग्रह’ (एकच घट्ट पकड) सांगितला आहे; तसेच माशांचा, आणि निळा रंग, मद्य व दूध यांचाही एकच ग्रह मानला आहे.

Verse 26

कन्योवाच । तत्र ह्यागम्यतां तावद्वस्त्रणयादाय यत्नतः । तोयाच्छुद्धिं प्रयास्यंति तदाऽगंतव्यमेव हि

कन्या म्हणाली—मग आधी तिथेच जाऊ या, वस्त्रे काळजीपूर्वक घेऊन. त्या पाण्याने ही शुद्ध होतील; म्हणून नक्कीच जाऊन पाहिले पाहिजे.

Verse 27

भूयोऽपि मंदिरे वाऽथ तस्मात्स्थानाद्दिगंतरम् । गंतव्यं सकलैरेव ममैतद्धृदि संस्थितम्

पुन्हा—मंदिरात जावे किंवा त्या स्थानापासून दिगंतरी दूर जावे—सर्वांनीच गमन करावे; हा निश्चय माझ्या हृदयात दृढपणे स्थिर आहे।

Verse 28

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साधुसाध्विति तेऽसकृत् । प्रोच्य बांधवभृत्याश्च रात्रावेव प्रजग्मिरे

तिचे वचन ऐकून ते वारंवार ‘साधु, साधु’ असे म्हणाले; मग बांधव व सेवकांना कळवून ते त्याच रात्री निघून गेले।

Verse 29

दाशकन्यां पुरः कृत्वा संशयं परमं गताः । विभवेन समायुक्ता निजेन द्विजसत्तमाः

दाशकन्येला पुढे करून ते द्विजसत्तम परम संशयाने व्याकुळ झाले तरीही आपल्या विभव-साधनांनी युक्त होऊन निघाले।

Verse 30

ततः सा दर्शयामास दाशकन्या जलाशयम् । बहुवीरुधसंछन्नं दुष्प्रवेशं च देहिनाम्

मग त्या दाशकन्येने त्यांना जलाशय दाखविला—जो अनेक वेलींनी आच्छादलेला व देहधाऱ्यांना प्रवेशास दुर्गम होता।

Verse 31

ततः स रजकस्तत्र वस्त्राण्यादाय सर्वशः । प्रविष्टः सलिले तस्मिन्क्षालयामास वै द्विजाः

मग तो रजक तेथील सर्व वस्त्रे घेऊन त्या पाण्यात उतरला; हे द्विजांनो, त्याने खरोखरच ती धुण्यास सुरुवात केली।

Verse 32

अथ तानि सुवस्त्राणि मेचकाभानि तत्क्षणात् । जातानि स्फटिकाभानि तत्क्षणादेव कृत्स्नशः

ते उत्तम वस्त्र, जे निळसर-श्याम दिसत होते, ते त्या क्षणीच स्फटिकासारखे उजळ झाले आणि तत्क्षणी सर्वस्वी परिवर्तित झाले।

Verse 33

ततस्तुष्टिसमायुक्तः साधुसाध्विति चाऽब्रवीत् । समालिंग्य सुतां प्राह दाशकन्यां च सादरम्

मग तो संतोषाने भरून तो म्हणाला, “साधु! साधु!” आणि कन्येला आलिंगन देऊन मच्छीमाराच्या कन्येलाही आदराने संबोधिले।

Verse 34

सुवस्त्राणि द्विजेंद्राणामर्पयामो यथाक्रमम्

“चला, यथाक्रम श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) उत्तम वस्त्रे अर्पण करूया।”

Verse 35

ततः स स्वगृहं गत्वा तानि वस्त्राणि कृत्स्नशः । यथाक्रमेण संहृष्टः प्रददौ द्विजसत्तमाः

मग तो तो आपल्या घरी गेला आणि ती सर्व वस्त्रे घेऊन, आनंदित होऊन, यथाक्रम श्रेष्ठ ब्राह्मणांना प्रदान केली।

Verse 36

अथ ते ब्राह्मणा दृष्ट्वा तां शुद्धिं वस्त्रसंभवाम् । तं च श्वेतीकृतं चेदृग्रजकं विस्मयान्विताः

तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी वस्त्रांमधून प्रकट झालेली ती शुद्धी पाहिली आणि तो रजकही असा शुभ्र झालेला पाहून ते विस्मयाने भरून गेले।

Verse 37

पप्रच्छुः किमिदं चित्रं वस्त्रमूर्धजसंभवम् । अनौपम्यं च संजातं वदस्व यदि मन्यसे

ते विचारू लागले—हे काय अद्भुत आहे, केसांपासून उत्पन्न झालेले वस्त्र? अनुपम चमत्कार घडला आहे; योग्य वाटल्यास सांगावे।

Verse 38

रजक उवाच । एतानि विप्रा वस्त्राणि मया क्षिप्तानि मोहतः । नीलीमध्ये सुवस्त्राणि विनष्टानि च कृत्स्नशः

रजक म्हणाला—हे विप्रहो, मोहाने मी ही वस्त्रे निळीच्या कुंडात टाकली; उत्तम वस्त्रे सर्वस्वी नष्ट झाली।

Verse 39

ततो भयं महद्भूतं कुटुम्बेन समन्वितः । चलितो रजनीवक्त्रे दिगंते ब्राह्मणोत्तमाः

मग मोठे भय उत्पन्न झाले; कुटुंबासह तो रात्रीच्या अंधारात दूर दिशेकडे निघाला—हे ब्राह्मणोत्तमांनो।

Verse 40

अथैषा तनयाऽस्माकं गता निजसखीं प्रति । दाशात्मजां सुदुःखार्ता पुनर्दर्शनलालसा

मग आमची कन्या, अतिशय दुःखाने व्याकुळ व पुन्हा दर्शनाची आस धरून, आपल्या सखीपाशी गेली—मच्छिमाराच्या कन्येकडे।

Verse 41

तया सर्वमभिप्रायं ज्ञात्वा मे दुःखहेतुकम् । ततः संदर्शयामास स्थिताग्रे स्वजलाशयम्

तिने माझ्या दुःखाचे कारण व सर्व अभिप्राय जाणून, मग समोरच जवळ असलेला आपला जलाशय दाखविला।

Verse 42

तस्मिन्प्रक्षिप्तमात्राणि वस्त्राणीमानि तत्क्षणात् । ईदृग्वर्णानि जातानि विस्मयस्य हि कारणम्

त्या जलात ही वस्त्रे टाकताच क्षणार्धात त्यांना असा शुद्ध वर्ण प्राप्त झाला; हे दृश्य खरोखरच विस्मयाचे कारण ठरले.

Verse 43

तथा मे मूर्धजाः कृष्णास्तत्र स्नातस्य तत्क्षणात् । परं शुक्लत्वमापन्ना एतत्प्रोक्तं मया स्फुटम्

तसेच माझे काळे मूर्धजही तेथे स्नान करताच त्याच क्षणी पूर्णपणे शुभ्र झाले—हे मी तुला स्पष्ट सांगितले आहे.

Verse 44

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा कौतूहलसमन्विताः । तत्र जग्मुः परीक्षार्थं विक्षिप्य तदनंतरम्

हे ऐकून ते ब्राह्मण कुतूहलाने भरले आणि स्वतः तपासण्यासाठी लगेचच तेथे निघाले.

Verse 45

कृष्णद्रव्याणि भूरीणि केशादीनि सहस्रशः । सर्वं तच्छुक्लतां याति त्यक्त्वा वर्णं मलीमसम्

केश इत्यादी हजारो काळे द्रव्य तेथे शुभ्र झाले; सर्वांनी मलीन काळा वर्ण टाकून उज्ज्वल श्वेतता प्राप्त केली.

Verse 46

ततो वृद्धतया ये च विशेषाच्छ्वेतमूर्धजाः । ते सस्नुः श्रद्धया युक्तास्तरुणाश्चापि धर्मिणः

मग वृद्धत्वामुळे विशेषतः ज्यांचे केस पांढरे झाले होते ते श्रद्धेने तेथे स्नान करू लागले; आणि धर्मनिष्ठ तरुणही स्नान करू लागले.

Verse 47

ततः शुक्लत्वमापन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः । भवंति तत्प्रभावेन प्रयांति च परां गतिम्

तेव्हा ते शुक्लत्व पावून तेज व वीर्ययुक्त झाले; त्या तीर्थाच्या प्रभावाने ते परम गतीसही पोहोचतात.

Verse 48

अथ तद्वासवो दृष्ट्वा शुक्लतीर्थं प्रमुक्तिदम् । पूरयामास रजसा मानुषोत्थभयेन च

मग वासव (इंद्र) ने मुक्तिदायक शुक्लतीर्थ पाहून, मनुष्यांपासून उत्पन्न भयामुळे ते धुळीने भरून टाकले.

Verse 49

अद्यापि तत्र यत्किंचिज्जायतेऽथ तृणादिकम् । तत्सर्वं शुक्लतामेति तत्तोयस्य प्रभावतः

आजही तेथे जे काही उगवते—गवत इत्यादीही—ते सर्व त्या जलाच्या प्रभावाने पांढरे होते.

Verse 50

श्वैतैस्तैस्तारयेत्सर्वान्पितॄन्नरकगानपि

त्या श्वेत अर्पणांनी/उपचारांनी, शुक्लतीर्थाच्या प्रभावाने नरकगत पितरांसह सर्व पितरांचा उद्धार होतो.

Verse 51

तत्तीर्थोत्थां मृदं गात्रे योजयित्वा नरोत्तमः । स्नानं करोति तीर्थानां सर्वेषां लभते फलम्

त्या तीर्थातून उत्पन्न झालेली मृत्तिका अंगावर लावून जो नरोत्तम स्नान करतो, तो सर्व तीर्थस्नानाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 52

यस्तैर्दर्भैर्नरो भक्त्या तिलैश्चारण्यसंभवैः । करोति तर्पणं विप्राः स प्रीणाति पितामहान्

हे विप्रांनो, जो नर भक्तिभावाने त्या दर्भांनी व त्या अरण्यात उत्पन्न तिळांनी तर्पण करतो, तो आपल्या पितरांना व पितामहांना संतुष्ट करतो।

Verse 53

अथाश्वमेधात्संप्राप्यं गयाश्राद्धेन यत्फलम् । नीलसंज्ञगवोत्सर्गे तथात्रापि द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, अश्वमेधयज्ञ व गयाश्राद्ध यांपासून जे फळ मिळते, तेच फळ येथे ‘नीला’ नावाच्या गायीच्या उत्सर्गाने (दान/मुक्तीने)ही प्राप्त होते।

Verse 54

ऋषय ऊचुः । शुक्लतीर्थं कथं जातं तत्र त्वं सूतनंदन । विस्तरेण समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना, तेथे शुक्लतीर्थ कसे उत्पन्न झाले? आम्हांला मोठे कुतूहल आहे; सविस्तर सांग।

Verse 55

सूत उवाच । श्वेतद्वीपः समानीतो विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्क्षेत्रे कलिभीतेन यथा शौक्ल्यं न संत्यजेत्

सूत म्हणाला—सर्वशक्तिमान विष्णूंनी श्वेतद्वीप येथे आणला, जेणेकरून त्या पवित्र क्षेत्रात—कलिभयामुळे—तो आपली श्वेतता (शुद्धता) सोडू नये।

Verse 56

कलिकालेन संस्पृष्टः श्वेतद्वीपोऽपि श्यामताम् । न प्रयाति द्विजश्रेष्ठास्ततस्तत्र निवेशितः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, कलियुगाचा स्पर्श झाला तरी श्वेतद्वीप काळवंडत नाही; म्हणूनच तो तेथे स्थापित करण्यात आला।