Adhyaya 147

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवः पुत्रप्रदो नृणाम् । वटिकेश्वर नामा च सर्वपापहरो हरः

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक देव आहे, जो मनुष्यांना पुत्र देणारा आहे; त्याचे नाव वटिकेश्वर—तो हर (शिव) सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 2

यस्मिन्वटिकया पूर्वं तपस्तप्तं द्विजोत्तमाः । प्राप्ता पुत्रं शुके याते वनं व्यासात्कपिंजलम्

ज्या वटिकेत पूर्वी श्रेष्ठ द्विजांनी तप केले व पुत्र प्राप्त केला; आणि शुक वनात गेल्यावर व्यासाकडून कपींजल तेथे आला।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कस्यासौ वटिका तत्र कथं तप्तवती तपः । कस्माद्गृहं परित्यक्त्वा शुकोऽपि वनमाश्रितः

ऋषी म्हणाले—तेथे ती वटिका कोणाची आहे, आणि तिने कशी तपश्चर्या केली? तसेच कोणत्या कारणाने शुकानेही घर सोडून वनाचा आश्रय घेतला?

Verse 4

कथं कपिजलं पुत्रं व्यासाल्लेभे शुचिस्मिता

शुचिस्मिता (पवित्र, मंदहास्य) स्त्रीने व्यासांकडून ‘कपिजल’ नावाचा पुत्र कसा प्राप्त केला?

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्व्यासस्य विप्रेंद्राः कलत्रार्थं मतिः क्वचित् । निष्कामस्य प्रशांतस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः

सूत म्हणाला—हे विप्रश्रेष्ठांनो, एकदा निष्काम, प्रशांत, सर्वज्ञ, महात्मा व्यासांच्या मनात पत्नी ग्रहण करण्याचा विचार उत्पन्न झाला.

Verse 6

ततः क्षयमनुप्राप्ते वंशे कुरुसमुद्भवे । विचित्रवीर्यमासाद्य पार्थिवं द्विजसत्तमाः

मग, कुरुवंशात क्षय येऊ लागल्यावर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, व्यास राजे विचित्रवीर्य यांच्याकडे गेले.

Verse 7

सत्यवत्याः समादेशात्तस्य क्षेत्रे ततः परम् । स पुत्राञ्जनयामास त्रीञ्छूरान्पांडुपूर्वकान्

यानंतर सत्यवतीच्या आज्ञेने, त्या क्षेत्रात व्यासांनी पांडू आदी तीन शूर पुत्रांना जन्म दिला.

Verse 8

वानप्रस्थव्रते तिष्ठन्सकृन्मैथुनतत्परः । क्षेत्रजैस्तनयैर्वंशे कुरोस्तस्मादुपस्थिते

वानप्रस्थव्रतात स्थित राहून त्याने केवळ एकदाच मैथुन केले; आणि क्षेत्रज पुत्रांद्वारे त्या अवस्थेतून कुरुवंशाचा पुन्हा उदय झाला।

Verse 9

ततः स चिंतयामास भार्यामद्य करोम्यहम् । गार्हस्थ्येनाथ धर्मेण साधयामि शुभां गतिम्

मग तो विचार करू लागला—“आज मी पत्नी स्वीकारीन; आणि गार्हस्थ्यधर्माने शुभ गती साधीन।”

Verse 10

ततः स प्रार्थयामास जाबालिं तु सुतां शुभाम् । वटिकाख्यां शुभां कन्यां स ददौ तस्य सत्वरम्

त्यानंतर त्याने जाबालीची शुभ कन्या मागितली; आणि जाबालीने ‘वटिका’ नावाची सद्गुणी कन्या त्याला त्वरित दिली।

Verse 11

ततस्तया समेतः स वनवासं समाश्रितः । वानप्रस्थाश्रमे तिष्ठन्कृतमैथुनतत्परः

मग तो तिच्यासह वनवासास गेला; वानप्रस्थाश्रमात राहून संतानोत्पत्तीसाठी मैथुन केले।

Verse 12

ततो गर्भवती जज्ञे पिंजला तस्य पार्श्वतः । ऋतौ मोहनमासाद्य व्यासात्सत्यवतीसुतात्

त्यानंतर त्याच्या जवळ पिंजला गर्भवती झाली; ऋतुकाळी मोहभाव प्राप्त करून सत्यवतीपुत्र व्यासापासून तिने गर्भ धारण केला।

Verse 13

अथ याति परां वृद्धिं स गर्भस्तत्र संस्थितः । उदरे व्यासभार्यायाः शुक्लपक्षे यथा शशी

तेव्हा तेथे स्थित तो गर्भ परम वृद्धीस पोहोचला। व्यासपत्नीच्या उदरात तो शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढू लागला।

Verse 14

एवं संगच्छतस्तस्य वृद्धिं गर्भस्य नित्यशः । द्वादशाब्दा अतिक्रांता न जन्म समवाप्नुयात्

अशा रीतीने दररोज वाढत जाणाऱ्या त्या गर्भाची वृद्धी होत राहिली; बारा वर्षे उलटून गेली तरी जन्म झाला नाही.

Verse 15

यत्किंचिच्छृणुते तत्र गर्भस्थोऽहि वचः क्वचित् । तत्सर्वं हृदिसंस्थं च चक्रे प्रज्ञासमन्वितः

गर्भात असताना तो तेथे जे काही शब्द कधी ऐके, प्रज्ञासंपन्न होऊन ते सर्व हृदयात साठवीत असे.

Verse 16

वेदाः सांगाः समाधीता गर्भवासेऽपि तेन च । स्मृतयश्च पुराणानि मोक्षशास्त्राणि कृत्स्नशः

गर्भवासातही त्याने वेद सांगोपांग सम्यक् अधीत केले; तसेच स्मृती, पुराणे आणि मोक्षशास्त्रेही पूर्णतः आत्मसात केली.

Verse 17

तत्रस्थोऽपि दिवा नक्तं स्वाध्यायं प्रकरोति सः । न च जन्मोत्थजां बुद्धिं कथंचिदपि चिंतयेत्

तेथे असूनही तो दिवसरात्र स्वाध्याय करीत असे; आणि जन्मोत्थ लौकिक बुद्धीचा तो कधीही विचार करीत नसे.

Verse 18

सापि माता परा पीडां नित्यं याति तथाकुला । यथायथा स संयाति वृद्धिं जठरमाश्रितः

ती माता देखील अत्यंत व्याकुळ होऊन नित्य घोर वेदना सोसत होती; कारण तिच्या उदरात स्थित तो गर्भ दिवसेंदिवस अधिकाधिक वाढत होता।

Verse 19

ततश्च विस्मयाविष्टो व्यासो वचनमब्रवीत् । कस्त्वं मद्गृहिणीकुक्षौ प्रविष्टो गर्भरूपधृक्

मग विस्मयाने व्याप्त झालेला व्यास म्हणाला— “तू कोण आहेस, जो माझ्या पत्नीच्या गर्भात प्रवेश करून भ्रूणरूप धारण केले आहेस?”

Verse 21

गजोऽहं तुरगश्चापि कुक्कुटश्छाग एव च । योनीनां चतुराशीतिसहस्राणि च संख्यया

“मी हत्ती, घोडा, कोंबडा आणि बकराही झालो आहे; आणि योन्यांची संख्या चौर्‍याऐंशी हजार अशी सांगितली आहे.”

Verse 22

भ्रांतोऽहं तेषु सर्वेषु तत्कोऽहं प्रब्रवीमि किम् । सांप्रतं मानुषो भूत्वा जठरं समुपाश्रितः

“मी त्या सर्व योन्यांत भटकत राहिलो; मग काय सांगू—मी कोण? आता मनुष्य होऊन या गर्भाचा आश्रय घेतला आहे.”

Verse 23

मानुषं न करिष्यामि निष्कामं च कथंचन । निर्विष्टो भ्रममाणोऽत्र संसारे दारुणे ततः

“मी हे मानवी जीवन कधीही निष्काम करू शकणार नाही; कारण या दारुण संसारात भटकता-भटकता मला वैराग्य आले आहे.”

Verse 24

अत्रस्थो भवनिर्मुक्तो योगाभ्यासरतः सदा । मोक्षमार्गं प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

याच ठिकाणी स्थिर राहून, भवबंधनातून मुक्त होऊन, सदैव योगाभ्यासात रत मी मोक्षमार्गाने प्रस्थान करीन; याच स्थानातून निःसंशय मोक्ष प्राप्त करीन।

Verse 25

तावज्ज्ञानं च वैराग्यं पूर्वजातिस्मृतिर्यथा । यावद्गर्भस्थितो जन्तुः सर्वोऽपि द्विजसत्तम

हे द्विजसत्तम! जोपर्यंत जीव गर्भात स्थित असतो, तोपर्यंत त्याच्यात ज्ञान, वैराग्य आणि पूर्वजन्मांची स्मृती—हे सर्वही वास करीत असते।

Verse 26

यदा गर्भाद्विनिष्क्रांतः स्पृश्यते विष्णुमायया । तदा नाशं व्रजत्याशु सत्यमेतदसंशयम्

परंतु जेव्हा तो गर्भातून बाहेर येऊन विष्णुमायेच्या स्पर्शाने स्पर्शित होतो, तेव्हा ते (गर्भगत ज्ञान-वैराग्य) शीघ्र नष्ट होते—हे सत्य आहे, निःसंशय।

Verse 27

तस्मान्नाहं द्विजश्रेष्ठ निष्क्रमिष्ये कथंचन । गर्भादस्मात्प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ! मी कशाही प्रकारे बाहेर पडणार नाही; या गर्भस्थितीतूनच, याच स्थानातून निःसंशय मोक्षाकडे प्रस्थान करीन।

Verse 28

व्यास उवाच । न भविष्यति ते माया वैष्णवी सा कथंचन । सुघोरान्नरकादस्मान्निष्क्रमस्व विगर्हितात्

व्यास म्हणाले—तुझ्यासाठी ती वैष्णवी माया कधीही उद्भवणार नाही. या अतिभयंकर व निंद्य नरकासमान बंधनातून बाहेर निघ।

Verse 29

गर्भवासात्ततो योगं समाश्रित्य शिवं व्रज । तस्माद्दर्शय मे वक्त्रं स्वकीयं येन मे भवेत् । आनृण्यं पितृलोकस्य तव वक्त्रस्य दर्शनात्

गर्भवास सोडून मग योगाचा आश्रय घेऊन शिवाला प्राप्त हो. म्हणून मला तुझे स्वतःचे मुख दाखव; तुझ्या मुखदर्शनाने पितृलोकाचे ऋण माझे फेडले जाऊन मी ऋणमुक्त होईन.

Verse 30

गर्भ उवाच । वासुदेवं प्रतिभुवं यदि मे त्वं प्रयच्छसि । इदानीं यत्स्वयं तन्मे जन्म स्यान्नान्यथा द्विज

गर्भ म्हणाला—जर तू मला वासुदेवांनाच माझा प्रतिभू (जामीन/रक्षक) म्हणून देशील, तर आता जसे त्यांच्या स्वेच्छेने ठरले आहे तसेच माझे जन्म होवो; अन्यथा नाही, हे द्विजा.

Verse 31

सूत उवाच । ततो व्यासो द्रुतं गत्वा द्वारकां प्रति दुःखितः । कथयामास वृत्तांतं विस्तराच्चक्रपाणिने

सूत म्हणाला—मग दुःखी व्यास वेगाने द्वारकेकडे गेला आणि चक्रपाणी भगवंतांना सर्व वृत्तांत विस्ताराने सांगितला.

Verse 32

तेनैव सहितः पश्चात्स्वगृहं पुनरागतः । व्यासः प्रतिभुवं तस्मै दातुं विष्णुं निरंजनम्

नंतर त्यांच्याच सहित व्यास पुन्हा आपल्या घरी आला, त्या जीवाला प्रतिभू देण्यासाठी—निर्मळ विष्णु भगवंतांना.

Verse 33

श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिभूरस्मि नाशाय मायायास्तव निर्गमे । मद्वाक्यान्निष्क्रमं कृत्वा गच्छ मोक्षमनुत्तमम्

श्रीकृष्ण म्हणाला—तुझ्या निर्गमनावेळी मायानाशासाठी मी तुझा प्रतिभू आहे. माझ्या वचनाप्रमाणे बाहेर ये आणि अनुत्तम मोक्षाला जा.

Verse 34

ततो द्रुतं विनिष्क्रांतो विष्णुवाक्येन स द्विजाः । द्वादशाब्दप्रमाणस्तु यौवनस्य समीपगः

मग विष्णूच्या वचनाने प्रेरित होऊन तो त्वरेने बाहेर आला, हे द्विजांनो। वयाने केवळ बारा वर्षांचा असूनही तो यौवनाच्या समीप, जणू परिपक्व, दिसत होता।

Verse 35

ततः प्रणम्य दैत्यारिं व्यासं च जननीं तथा । प्रस्थितो वनवासाय तत्क्षणाद्व्यासनंदनः

मग दैत्यारि भगवंताला, व्यासांना आणि जननीला नमस्कार करून, व्यासपुत्र त्या क्षणीच वनवास—वैराग्याचा मार्ग—स्वीकारण्यासाठी निघून गेला।

Verse 36

अथ तं स मुनिः प्राह तिष्ठ पुत्रात्ममंदिरे । संस्काराञ्जातकाद्यांश्च येन ते प्रकरोम्यहम्

तेव्हा मुनि त्याला म्हणाले—“पुत्रा, माझ्या आश्रम-गृहात थांब; जेणेकरून मी तुझ्यासाठी जातकादी संस्कारांपासून आरंभ करून सर्व संस्कार करीन।”

Verse 37

शिशुरुवाच । संस्काराः शतशो जाता मम जन्मनिजन्मनि । भवार्णवे परिक्षिप्तो यैरहं बन्धनात्मकैः

शिशु म्हणाला—“माझ्या जन्मोजन्मी शेकडो संस्कार झाले आहेत; त्या बंधनरूप संस्कारांनीच मला भवसागरात फेकले आहे।”

Verse 38

श्रीभगवानुवाच । शुकवज्जल्पते यस्मात्तवायं पुत्रको मुने । तस्माच्छुकोऽयं नाम्नास्तु योगविद्याविचक्षणः

श्रीभगवान म्हणाले—“हे मुने, तुझा हा पुत्र शुकासारखा बोलतो; म्हणून याचे नाव ‘शुक’ असेच असो. हा योगविद्येत विवेकी व निपुण होईल।”

Verse 39

नायं स्थास्यति हर्म्ये स्वे मोहमायाविवर्जितः । तस्माद्गच्छतु मा स्नेहं त्वं कुरुष्वास्य संभवम्

हा आपल्या प्रासाद-गृहात थांबणार नाही; तो मोह-मायेपासून विरक्त आहे. म्हणून त्याला जाऊ दे; आसक्ती करू नकोस—त्याच्या जन्मासंबंधी जे कर्तव्य आहे ते तू पूर्ण कर.

Verse 40

अहं गृहं प्रयास्यामि त्वं मुक्तः पैतृकादृणात् । दर्शनादेव पुत्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

मी माझ्या धामास परत जाईन. तू पितृऋणातून मुक्त झालास; पुत्रदर्शनमात्रानेच हे सिद्ध झाले—हे सत्य मी सांगितले आहे.

Verse 41

एवमुक्त्वा हृषीकेशो व्यासमामंत्र्य सत्वरम् । विहगाधिपमारूढः प्रययौ द्वारकां प्रति

असे बोलून हृषीकेशाने व्यासांचा त्वरेने निरोप घेतला; विहगराजावर आरूढ होऊन तो द्वारकेकडे निघून गेला.

Verse 42

ततो गते हृषीकेशे व्यासः पुत्रमुवाच ह । प्रस्थितं वनवासाय निःस्पृहं स्वगृहं प्रति

हृषीकेश गेल्यावर व्यासांनी आपल्या पुत्राला सांगितले—जो वनवासासाठी निघाला होता आणि स्वगृहाबद्दलही निःस्पृह होता.

Verse 43

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरिक्तानां पितृवाक्यं प्रणश्यति । पितृवाक्यं तु यो मोहान्नैव सम्यक्समाचरेत् । स याति नरकं तस्मान्मद्वाक्यात्पुत्र मा व्रज

व्यास म्हणाले—गृहस्थधर्मरहितांच्या बाबतीत पित्याचे वचन बंधनकारक राहात नाही. पण जो मोहामुळे पित्याच्या आज्ञेचे योग्य पालन करत नाही, तो नरकास जातो; म्हणून, पुत्रा, माझ्या वचनाविरुद्ध जाऊ नकोस.

Verse 44

शुक उवाच । यथाद्याहं त्वया जातो मया त्वं चान्यजन्मनि । संजातोऽसि मुनिश्रेष्ठ तथाहमपि ते पिता

शुक म्हणाला—जसा आज मी तुझ्यापासून जन्मलो आहे, तसाच दुसऱ्या जन्मी तू माझ्यापासून जन्मला होतास, हे मुनिश्रेष्ठ। अशा रीतीने मीही तुझा पिता होतो।

Verse 45

तस्माद्वाक्यं त्वया कार्यं यद्येषा धर्मसंस्थितिः । नाहं निषेधनीयस्तु व्रजमानस्तपोवनम्

म्हणून, हीच जर धर्माची स्थिर मर्यादा असेल, तर तू माझे वचन पाळ. मला अडवू नकोस; मी तपोवनाकडे निघालो आहे.

Verse 46

व्यास उवाच । ब्राह्मणस्य गृहे जन्म पुण्यैः संप्राप्यते नृभिः । संस्कारान्यत्र संप्राप्य वेदोक्तान्मुनिराप्यते

व्यास म्हणाला—पुण्यसंचयामुळे मनुष्याला ब्राह्मणाच्या घरी जन्म मिळतो. तेथे वेदोक्त संस्कार प्राप्त करून तो मुनिपदाला पोहोचतो.

Verse 47

शुक उवाच । संस्कारैराप्यते मुक्तिर्यदि कर्म शुभं विना । पाखंडिनोऽपि यास्यंति तन्मुक्तिं व्रतधारिणः

शुक म्हणाला—जर शुभ कर्मांशिवाय केवळ संस्कारांनीच मोक्ष मिळत असेल, तर बाह्य व्रत धारण करणारे पाखंडीही तोच मोक्ष प्राप्त करतील.

Verse 48

व्यास उवाच । ब्रह्मचारी भवेत्पूर्वं गृहस्थश्च ततः परम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव ततो मोक्षमवाप्नुयात्

व्यास म्हणाला—प्रथम ब्रह्मचारी व्हावे, नंतर गृहस्थ. त्यानंतर वानप्रस्थ आणि मग यति (संन्यासी) व्हावे; या क्रमाने मोक्ष प्राप्त होतो.

Verse 49

शुक उवाच । ब्रह्मचर्येण चेन्मोक्षस्तत्षण्ढानां सदा भवेत् । गृहस्थाश्रमिणां चेत्स्यात्तत्सर्वं मुच्यते जगत्

शुक म्हणाले—जर केवळ ब्रह्मचर्यानेच मोक्ष मिळत असता, तर तो नेहमीच नपुंसकांनाच मिळाला असता. आणि केवळ गृहस्थाश्रमाने मोक्ष मिळत असता, तर सारे जगच मुक्त झाले असते.

Verse 50

अथवा वनरक्तानां तन्मृगाणां प्रजायते

किंवा तो तो (मोक्ष) वनात आसक्त असलेल्या हरिणां व पशूंनाच प्राप्त झाला असता.

Verse 51

अथवा यतिधर्माणां यदि मोक्षो भवेन्नृणाम् । दरिद्राणां च सर्वेषां तन्मुक्तिः प्रथमा भवेत्

आणखी, जर केवळ यतिधर्माने (संन्यासी-नियमांनी) मनुष्यांना मोक्ष मिळत असता, तर सर्वांत आधी दरिद्रांनाच ती मुक्ति मिळाली असती.

Verse 52

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरक्तानां नृणां सन्मार्गगामिनाम् । इह लोकः परश्चैव मनुना संप्रकीर्तितः

व्यास म्हणाले—जे मनुष्य गृहस्थधर्मात अनुरक्त होऊन सन्मार्गाने चालतात, त्यांच्यासाठी मनूंनी इहलोकी व परलोकी—दोन्ही फलसिद्धी सांगितली आहे.

Verse 53

श्रीशुक उवाच । गृहगुप्तौ सुगुप्तानां बंधानां बंधुबंधनैः । मोहरागसमावेशात्सन्मार्ग गमनं कुतः

श्रीशुक म्हणाले—घररूपी रक्षित दुर्गात लपून राहिलेले, नातेसंबंधांच्या बंधनांनी बांधलेले, आणि मोह-रागाने व्यापलेले असताना—सन्मार्गाने जाणे तरी कसे शक्य आहे?

Verse 54

व्यास उवाच । कष्टं वने निवसतोऽत्र सदा नरस्य नो केवलं निजतनुप्रभवं भवेच्च । दैवं च पित्र्यमखिलं न विभाति कृत्यं तस्माद्गृहे निवसतात्महितं प्रचिन्त्यम्

व्यास म्हणाले—जो मनुष्य सतत वनात राहतो, त्याला क्लेश होतो; तो केवळ स्वतःच्या देहातून उत्पन्न झालेला नसतो. देव व पितर यांच्याप्रतीची सर्व कर्तव्येही तेथे यथाविधी प्रकट होत नाहीत, म्हणजे नीट पार पडत नाहीत. म्हणून गृहात राहून आत्महिताचा विचार करूनच आचरण करावे।

Verse 55

श्रीशुकदेव उवाच । भावेन भावितमहातपसां मुनीनां तिष्ठन्ति तावदखिलानि तपःफलानि । यत्ते निकाशशरणाः पुरुषा न जातु पश्यंत्यसज्जनमुखानि सुखं तदेव

श्रीशुकदेव म्हणाले—महातपस्वी मुनी पवित्र भावाने भावित राहतात तोवर त्यांच्या तपाचे सर्व फल दृढपणे स्थिर राहतात. आणि तुझे खरे सुख हेच की जे पुरुष शुद्ध विवेकाच्या आश्रयाला जातात, ते कधीही दुर्जनांचे मुख पाहत नाहीत।

Verse 56

व्यास उवाच । गृहं परिग्रहः पुंसां गृहस्थाश्रमधर्मिणाम् । इहलोके परे चैव सुखं यच्छति शाश्वतम्

व्यास म्हणाले—गृहस्थाश्रमधर्म पाळणाऱ्या पुरुषांसाठी घर व योग्य परिग्रह (संपत्ती) हे आधार आहेत; ते इहलोकात आणि परलोकातही शाश्वत सुख देतात।

Verse 57

श्रीशुक उवाच । शीतं हुताशादपि दैवयोगात्सञ्जायते चन्द्रमसोऽपि तापः । परिग्रहात्सौख्यसमुद्भवोऽत्र भूतोऽभवद्भावि न मर्त्यलोके

श्रीशुक म्हणाले—दैवयोगाने अग्नीतही शीतलता उत्पन्न होऊ शकते आणि चंद्रातही उष्णता येऊ शकते. तसेच या मर्त्यलोकी परिग्रहातून उत्पन्न होणारे सुख कधीही स्थिर नसते—भूत, वर्तमान वा भविष्यकाळातही नाही।

Verse 58

व्यास उवाच । सुपुण्यैर्लभ्यते कृच्छ्रान्मानुष्यं भुवि दुर्लभम् । तस्मिंल्लब्धे न किं लब्धं यदि स्याद्गृहधर्मवित्

व्यास म्हणाले—महान पुण्याने आणि कठीण प्रयत्नाने पृथ्वीवर दुर्लभ असे मानुष्य जन्म मिळतो. तो मिळाल्यावर जर कोणी गृहधर्म जाणणारा असेल, तर मग काय अप्राप्त राहते?

Verse 59

श्रीशुकदेव उवाच । यदि स्याज्ज्ञानसंयुक्तो जन्मकालेत्र मानवः । निजावस्थां समालोक्य तज्ज्ञानं हि विलीयते

श्रीशुकदेव म्हणाले—मनुष्य जन्मकाळीही ज्ञानयुक्त असला, तरी स्वतःची अवस्था व मर्यादा पाहून ते ज्ञान निश्चयाने लयास जाते।

Verse 60

व्यास उवाच । मुदितस्यापि पुत्रस्य गर्दभस्यार्भकस्य च । भस्मलोलस्य लोकस्य शब्दोऽपि रटतो मुदे

व्यास म्हणाले—पुत्र झाला म्हणून, तो गाढवाचा पिल्लू असला तरी, भस्मलोभी हा लोक आनंदाने गजर करीत ओरडतो।

Verse 61

श्रीशुक उवाच । रसता सर्पता धूलि लोके त्वशुचिना चिरम् । मुनेऽत्र शिशुना लोकस्तुष्टिं याति स बालिशः

श्रीशुक म्हणाले—या लोकी दीर्घकाळ अशुचि धूळ रडत-रडत रांगत असते; हे मुने, केवळ शिशूमुळेच लोक तुष्ट होतात—हा लोक बालिश आहे।

Verse 62

व्यास उवाच । पुंनामास्ति महारौद्रो नरको यममन्दिरे । पुत्रहीनो व्रजेत्तत्र तेन पुत्रः प्रशस्यते

व्यास म्हणाले—यममंदिरी ‘पुंनाम’ नावाचा अत्यंत रौद्र नरक आहे; पुत्रहीन मनुष्य तेथे जातो, म्हणून पुत्राची प्रशंसा केली जाते।

Verse 63

श्रीशुक उवाच । यदि स्यात्पुत्रतः स्वर्गः सर्वेषां स्यान्महामुने । शूकराणां शुनां चैव शलभानां विशेषतः

श्रीशुक म्हणाले—हे महामुने, केवळ पुत्र असल्यानेच स्वर्ग मिळत असेल, तर सर्वांनाच स्वर्ग मिळाला असता—विशेषतः डुकरांना, कुत्र्यांना आणि पतंगांना।

Verse 64

व्यास उवाच । पितॄणामनृणो मर्त्यो जायते पुत्रदर्शनात् । पौत्रस्यापि च देवानां प्रपौत्रस्य दिवाश्रयः

व्यास म्हणाले—पुत्रदर्शनानेच मनुष्य पितृऋणातून मुक्त होतो. पौत्रामुळे देव तृप्त होतात आणि प्रपौत्रामुळे जणू स्वर्गलोकी आधार मिळतो.

Verse 65

शुक उवाच । चिरायुर्ज्जायते गृध्रः संततिं पश्यते निजाम् । क्रमेण संततं किं न स मोक्षं प्रतिपद्यते

शुक म्हणाले—गिधाड दीर्घायुषी जन्मतो आणि आपलीच संतती वाढताना पाहतो. जर तो क्रमाने अखंड वंशपरंपरा पाहत राहिला, तर त्याच क्रमाने त्याला मोक्ष का मिळू नये?

Verse 66

सूत उवाच । एवमुक्त्वा परित्यज्य पितरं स वनं गतः । मातरं च सुदुःखार्तां प्रलपन्तीमनेकधा

सूत म्हणाले—असे बोलून तो पित्याला सोडून वनात गेला. आणि अतिदुःखाने व्याकुळ होऊन अनेक प्रकारे विलाप करणाऱ्या मातेलाही मागे टाकले.

Verse 67

तं दृष्ट्वा दुःखितो व्यासो निराशः पुत्रदर्शने । पुत्रशोकाभिसंतप्तो भार्यया सहितोऽभवत्

ते पाहून व्यास दुःखी झाले, पुत्रदर्शनाची आशा मावळली. पुत्रशोकाच्या अग्निने दग्ध होऊन ते पत्नीसमवेत तसेच राहिले.