Adhyaya 226

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । यतः सपिंडता प्रोक्ता पितृपिण्डैः समंततः । यावत्सपिण्डता नैव तावत्प्रेतः स तिष्ठति

भर्तृयज्ञ म्हणाले—पितृपिंडांशी सर्व बाजूंनी जो संयोग ‘सपिंडता’ म्हणून सांगितला आहे; जोवर ती सपिंडता होत नाही, तोवर तो जीव प्रेतभावातच स्थिर राहतो।

Verse 2

अपि धर्मसमोपेतस्तपसाऽपि समन्वितः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्ता मुनिभिस्तु सपिंडता

मृतक धर्मयुक्त व तपस्वी असला तरीही, याच कारणामुळे मुनिंनी ‘सपिंडता’चे विधान सांगितले आहे।

Verse 3

यस्ययस्य च योऽन्यत्र योनिं प्राप्नोति मानवः । तत्रस्थस्तृप्तिमाप्नोति यद्दत्तं तस्य वंशजैः

मनुष्य अन्यत्र ज्या-ज्या योनीत किंवा लोकी जातो, तेथे स्थित राहून तो आपल्या वंशजांनी अर्पिलेल्या दान-तर्पणाने तृप्त होतो।

Verse 4

आनर्त उवाच । ये दृश्यंते निजाः स्वप्ने चिरात्पितृपितामहाः । प्रार्थयंति निजान्कामांस्ततः किं स्यान्महामुने

आनर्त म्हणाला—खूप काळापूर्वी गेलेले पितर व पितामह स्वप्नात आपल्या स्वजनांना दिसतात आणि आपल्या इच्छित गोष्टी मागतात; हे महामुने, याचा संकेत काय?

Verse 5

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां गतिर्न संजाता प्रेतत्वे च व्यवस्थिताः । दर्शयंति च ते सर्वे स्वयमात्मानमेव हि

भर्तृयज्ञ म्हणाले—ज्यांची पुढची गती निश्चित झालेली नाही आणि जे प्रेतत्वात स्थित आहेत, ते सर्व स्वप्नात आपल्या स्वतःच्या रूपानेच स्वतःला प्रकट करतात।

Verse 6

स्ववंश्यानां न चान्ये तु सत्यमेतन्मयोदितम् । यथा लोकेऽत्र संजाता ये च कृत्यैः शुभाशुभैः

ते फक्त आपल्या वंशजांनाच दिसतात, इतरांना नाहीत—हे मी सत्य सांगितले आहे. जसे या लोकी प्राणी शुभ-अशुभ कर्मांप्रमाणे जन्म घेतात…

Verse 7

आनर्त उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्रः सपिण्डीकरणं कथम् । तस्य कार्यं भवेदत्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

आनर्त म्हणाला—ज्याला पुत्र नाही, त्याचे सपिंडीकरण कसे करावे? अशा वेळी येथे काय कर्तव्य आहे, ते कृपया मला सांगा.

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । यस्य नो विद्यते पुत्र औरसश्च महीपते । चतुर्णां स्वपितॄणां तु कथं स स्याच्चतुर्थकः

भर्तृयज्ञ म्हणाला—हे महीपते! ज्याला स्वतःचा औरस पुत्र नाही, तो आपल्या चार पितरांमध्ये ‘चतुर्थ’ कसा होईल?

Verse 9

प्रकर्षेण व्रजेद्यस्मात्तस्मात्प्रेतः प्रकीर्तितः । पुत्रेण भ्रात्रा पत्न्या वा तस्य कार्या सपिंडता

तो प्रकर्षाने पुढे जातो म्हणून त्याला ‘प्रेत’ म्हणतात. त्याची सपिंडता पुत्राने, किंवा भावाने, किंवा पत्नीने करावी.

Verse 10

चतुर्थो यदि राजेंद्र जायते न कथंचन । क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान्

हे राजेंद्र! जर ‘चतुर्थ’ कोणत्याही प्रकारे उत्पन्न होत नसेल, तर शास्त्रानुसार क्षेत्रज इत्यादी अकरा प्रकारच्या पुत्रांचा आधार घ्यावा.

Verse 11

पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः । काले यदि न राजेंद्र जायतेऽस्योत्तरक्रिया

क्रियालोप टाळण्यासाठी मनीषी ‘पुत्र-प्रतिनिधी’ असे सांगतात। हे राजेंद्र, योग्य काळी त्याची उत्तरक्रिया (पुत्राकडून) घडली नाही तर—

Verse 12

नारायणबलिः कार्यः प्रेतत्वस्य विनाशकः । यथान्येषां मनुष्याणामपमृत्युमुपेयुषाम् । कार्यश्चैवात्महंतॄणां ब्राह्मणान्मृत्युमीयुषाम्

नारायणबली करावी; ती प्रेतत्वाचा नाश करणारी आहे. अपमृत्यू पावलेल्या इतर मनुष्यांसाठीही ती विहित आहे; तसेच आत्महत्या करणाऱ्यांसाठी आणि मृत्यू पावलेल्या ब्राह्मणांसाठीही हा विधी करावाच.

Verse 13

आनर्त उवाच । कथं मृत्युमवाप्नोति पुरुषोऽत्र महामते

आनर्त म्हणाला—हे महामते, येथे पुरुष कसा मृत्यूला प्राप्त होतो?

Verse 14

स्वर्गं वा नरकं वापि कर्मणा केन गच्छति । मोक्षं वाऽथ महाभाग सर्वं मे विस्त राद्वद

कोणत्या कर्माने मनुष्य स्वर्ग किंवा नरकाला जातो? आणि हे महाभाग, मोक्ष कसा मिळतो? हे सर्व मला विस्ताराने सांगा।

Verse 15

भर्तृयज्ञ उवाच । धर्मी पापी तथा ज्ञानी तिस्रोऽत्र गतयः स्मृताः । धर्मात्संप्राप्यते स्वर्गः पापान्नरक एव च

भर्तृयज्ञ म्हणाला—येथे तीन गती सांगितल्या आहेत: धर्मी, पापी आणि ज्ञानी. धर्माने स्वर्ग प्राप्त होतो, आणि पापाने निश्चयच नरक.

Verse 16

ज्ञानात्संप्राप्यते मोक्षः सत्यमेतन्मयोदितम् । एनमर्थं भविष्यं तु भीष्मं शांतनवं नृप

ज्ञानानेच मोक्ष प्राप्त होतो—हे सत्य मी सांगितले आहे। हे नृपा, हाच अर्थ पुढे शांतनुपुत्र भीष्मांकडूनही पुन्हा ऐकू येईल।

Verse 17

युधिष्ठिरो महाराज धर्मपुत्रो नृपोत्तमः । कृष्णेन सह राजेंद्र पितामहमपृच्छत

महाराज युधिष्ठिर—धर्मपुत्र व नृपश्रेष्ठ—हे राजेंद्र! श्रीकृष्णासह पितामह भीष्मांना प्रश्न विचारू लागला।

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच । कियंतो नरकाः ख्याता यमलोके पितामह । केन पापेन गच्छंति तेषु सर्वेषु जंतवः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे पितामह! यमलोकी किती नरक प्रसिद्ध आहेत? आणि कोणत्या पापांमुळे प्राणी त्या सर्व नरकांत जातात?

Verse 19

श्रीभीष्म उवाच । एकविंशत्प्रमाणाः स्युर्नरका यममंदिरे । प्राणिनस्तेषु गच्छंति निजकर्मानुसारतः

श्रीभीष्म म्हणाले—यमाच्या धामात नरक एकवीस मानले जातात। प्राणी आपल्या-आपल्या कर्मानुसार त्यांत जातात।

Verse 20

ख्यातौ चित्रविचित्रौ च कायस्थौ यममंदिरे

यमाच्या मंदिरी चित्र व विचित्र असे दोन प्रसिद्ध कायस्थ (लेखक) आहेत, जे लेखा ठेवणारे व धर्मज्ञ आहेत।

Verse 21

चित्रोऽथ लिखते धर्मं सर्वं प्राणिसमुद्भवम् । विचित्रः पातकं सर्वं परमं यत्नमास्थितः

तेव्हा चित्र सर्व प्राण्यांतून उद्भवणारे सर्व धर्मकर्म लिहितो; आणि विचित्र परम प्रयत्नाने सर्व पापांचे लेखन नोंदवितो।

Verse 22

यमदूताः सदैवाष्टौ धर्मराजसमुद्भवाः । ये नयंति नरान्मृत्युलोकात्स्ववशगान्सदा

यमदूत नेहमी आठ असतात, धर्मराजापासून उत्पन्न झालेले; ते मृत्युलोकातून नरांना सतत नेऊन आपल्या वशात करतात।

Verse 23

करालो विकरालश्च वक्रनासो महोदरः । सौम्यः शांतस्तथा नंदः सुवाक्यश्चाष्टमः स्मृतः

त्यांची नावे अशी स्मरली जातात—कराल, विकराल, वक्रनास, महोदर, सौम्य, शांत, नंद आणि आठवा सुवाक्य।

Verse 24

एतेषां ये पुरा प्रोक्ताश्चत्वारो रौद्ररूपिणः । पापं जनं च ते सर्वे नयन्ति यमसादनम्

यांपैकी पूर्वी सांगितलेले चार रौद्ररूपधारी; ते सर्व पापी जनांना यमसदनात घेऊन जातात।

Verse 25

चत्वारो ये परे प्रोक्ताः सौम्यरूपवपुर्द्धराः । धर्मिणं ते जनं सर्वं नयंति यमसादनम्

उरलेले चार सौम्य व मनोहर रूप धारण करणारे असे सांगितले आहेत; ते सर्व धर्मी जनांना यमसदनात घेऊन जातात।

Verse 26

विमानेन समारूढमप्सरोगणसेवितम्

ते धर्मात्म्यास दिव्य विमानावर आरूढ करितात; अप्सरागण त्याची सेवा करून त्याचा सत्कार करितात।

Verse 27

लिखितस्यानुरूपेण पापधर्मोद्भवस्य च । एतेषां किंकरा ये च तेषां संख्या न जायते

जसा कर्मलेख लिहिला आहे आणि अधर्मातून उत्पन्न पापाचार जसा आहे, तदनुरूप त्यांचे दंडसेवक प्रकट होतात—त्यांची संख्या मोजता येत नाही।

Verse 28

अष्टोत्तरशतं तेषां व्याधीनां परिकल्पितम् । सहायार्थं यमेनात्र ज्वरयक्ष्मांतरस्थितम्

त्यांच्यासाठी एकशे आठ व्याधी ठरविल्या आहेत; येथे ज्वर व यक्ष्मा इत्यादींमध्ये स्थित होऊन त्या यमाच्या सहाय्यक ठरतात।

Verse 29

ते गत्वा व्याधयः पूर्वं वशे कुर्वंति मानवम्

त्या व्याधी प्रथम जाऊन मनुष्याला आपल्या वशात करतात।

Verse 30

यमदूतास्ततो गत्वा नाभिमूलव्यवस्थितम् । वायुरूपं समादाय जनैः सर्वैरलक्षिताः

मग यमदूत जाऊन नाभीमूळाशी स्थित होतात; वायुरूप धारण करून ते सर्वांना अदृश्य राहतात।

Verse 31

गच्छंति यममार्गेण देहं संस्थाप्य भूतले । षडशीतिसहस्राणि यममार्गः प्रकीर्तितः

ते यममार्गाने जातात, देह भूमीवर ठेवून. यमाचा मार्ग छ्याऐंशी सहस्र (परिमाणांनी) विस्तारलेला म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 32

तत्र वैतरणीनाम नदी पूर्वं परिश्रुता । स्रोतोभ्यां सा महाभाग तत्र संस्था सदैव हि

तेथे वैतरणी नावाची नदी प्राचीन परंपरेने प्रसिद्ध आहे. हे महाभाग, ती तेथे सदैव दोन प्रवाहांनी वाहत स्थिर आहे.

Verse 33

तत्र शोणितमेकस्मिन्स्रोतस्यस्या वह त्यलम् । शस्त्राणि च सुतीक्ष्णानि तन्मध्ये भरतर्षभ

तेथे तिच्या एका प्रवाहात पुष्कळ रक्त वाहते; आणि त्यामध्ये अत्यंत तीक्ष्ण शस्त्रे आहेत, हे भरतश्रेष्ठ.

Verse 34

मृत्युकाले प्रयच्छंति ये धेनुं ब्राह्मणाय वै । तस्याः पुच्छं समाश्रित्य ते तरंति च तां नृप

जे मृत्युकाळी ब्राह्मणाला गाय दान देतात, ते त्या गायीच्या शेपटीचा आधार घेऊन ती (वैतरणी) पार करतात, हे नृपा.

Verse 35

स्वबाहुभिस्तथैवान्ये शतयोजनविस्तृतम् । द्वितीयं चैव तत्स्रोतो वैतरण्या व्यवस्थितम् । तस्यास्तत्सलिलस्रावि गम्यं धर्मवतां सदा

इतर लोक आपल्या बाहुबलानेही ते पार करतात. वैतरणीचा दुसरा प्रवाह शंभर योजन विस्ताराचा स्थिर आहे; तिचा जलप्रवाह धर्मनिष्ठांस सदैव गम्य आहे.

Verse 36

ये नरा गोप्रदातारो मृत्युकाले व्यवस्थिते । ते गोपुच्छं समाश्रित्य तां तरंति पृथूदकाम् । अन्ये स्वबाहुभिः कृत्वा गोप्रदानविवर्जिताः

जे नर गोदान करणारे आहेत, मृत्युकाळ आला असता ते गायीच्या शेपटीचा आधार घेऊन विस्तीर्ण जलयुक्त वैतरणी पार करतात. परंतु गोदानरहित इतरांना स्वतःच्या बाहुबळावरच तरावे लागते.

Verse 37

गोप्रदानं प्रकर्तव्यं तस्माच्चैव विशेषतः । मृत्युकालेऽत्र संप्राप्ते य इच्छेद्गतिमात्मनः

म्हणून गोदान निश्चयाने करावे, आणि विशेषतः तोच करावा जो मृत्युकाळ आला असता आपल्या आत्म्यास शुभ गतीची इच्छा करतो.

Verse 38

तस्या अनन्तरं यांति पापमार्गेण पापिनः । धर्मिष्ठा धर्ममार्गेण विमानवरमाश्रिताः

त्यानंतर लगेच पापी लोक पापमार्गाने जातात; आणि धर्मनिष्ठ लोक श्रेष्ठ विमानांचा आश्रय घेऊन धर्ममार्गाने प्रस्थान करतात.

Verse 39

वैतरण्याः परं पारे पंचयोजनमायतम् । असिपत्रवनंनाम पापलोकस्य दुःखदम्

वैतरणीच्या पलीकडील तीरावर पाच योजन विस्तारलेले ‘असिपत्रवन’ नावाचे स्थान आहे; ते पापलोकासाठी दुःखदायक आहे.

Verse 40

तत्र लोहमयान्येवासिपत्राणां शतानि च । यानि कृन्तंति मर्त्यानां शरीराणि समंततः

तेथे लोखंडी ‘असिपत्र’—तलवारीसारखी पाने—शेकडो आहेत; ती मर्त्यांच्या शरीरांना सर्व बाजूंनी कापतात.

Verse 41

यैर्हृतं परवित्तं च कलत्रं च दुरात्मभिः । नव श्राद्धानि तेषां चेत्तस्मान्मुक्तिः प्रजायते

ज्या दुरात्म्यांनी परधन व परस्त्रीही हिरावली, त्यांच्यासाठी नऊ श्राद्धे केली असता त्या यातनेतून मुक्ती उत्पन्न होते.

Verse 42

तस्मात्परतरो ज्ञेयो विख्यातः कूटशाल्मलिः । अधोमुखाः प्रलंबंते तस्मिन्कंटकसंकुले

त्याहूनही पुढे अधिक भयंकर असे प्रसिद्ध ‘कूटशाल्मली’ स्थान आहे; तेथे काट्यांच्या दाटीत ते अधोमुख होऊन लटकत राहतात.

Verse 43

अधस्ताद्वह्निना चैव दह्यमाना दिवानिशम् । विश्वासघातका ये च सर्वदैव सुनिर्दयाः । तस्मान्मुक्तिं प्रयांति स्म श्राद्धे ह्येकादशे कृते

जे विश्वासघातकी, सदैव कठोर व निर्दय असतात, ते खालील अग्नीने दिवसरात्र जळत राहतात; पण अकरावे श्राद्ध केले असता त्यांना मुक्ती मिळते.

Verse 44

यंत्रात्मकस्ततः प्रोक्तो नरको दारुणाकृतिः । ब्रह्मघ्नास्तत्र पीड्यंते ये चाऽन्ये पापकर्मिणः

यानंतर ‘यंत्रात्मक’ नावाचा दारुण रूपाचा नरक सांगितला आहे; तेथे ब्रह्महत्यारे व इतर पापकर्मीही पीडिले जातात.

Verse 45

श्राद्धेन द्वादशोत्थेन तेभ्यो दत्तेन पार्थिव । तस्मान्मुक्तिं प्रगच्छन्ति यन्त्राख्यनरकात्स्फुटम्

हे राजन्, बाराव्या श्राद्धातून त्यांना दिलेल्या अर्पणाने ते ‘यंत्र’ नावाच्या नरकातून निःसंशय मुक्त होतात.

Verse 46

ततो लोहसमाः स्तंभा ज्वलमाना व्यवस्थिताः । आलिंगंति च तान्सर्वान्परदाररताश्च ये

त्यानंतर लोखंडासारखे जळते स्तंभ उभे राहतात; परस्त्रीसक्त जे आहेत, त्या सर्वांना ते घट्ट कवटाळून धरतात.

Verse 47

मासिकोत्थे कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

मासिक श्राद्ध विधिपूर्वक केल्यास ते त्या अवस्थेतून मुक्ती प्राप्त करतात.

Verse 48

लोहदंष्ट्रास्ततो रौद्राः सारमेया व्यवस्थिताः । भक्षयंति च ते पापान्पृष्ठमांसा शिनो नरान् । त्रैपक्षिके कृते श्राद्धे तेभ्यो मुक्तिमवाप्नुयुः

मग लोखंडी दातांचे भयंकर कुत्रे सज्ज उभे राहतात; ते पापी नरांना भक्षतात व त्यांच्या पाठीचे मांस खातात. त्रैपक्षिक श्राद्ध केल्यास त्यांना त्या यातनेतून मुक्ती मिळते.

Verse 49

लोहचंचुमयाः काकाः संस्थितास्तदनंतरम् । सरागैर्लोचेनैर्यैश्च ईक्षिताः पर योषितः

यानंतर लोखंडी चोचीचे कावळे उभे राहतात; ज्यांचे डोळे कामरागाने भरले होते व ज्यांनी परस्त्रियांकडे पाहिले, ते त्यांनाच (यातनादाते म्हणून) पाहतात.

Verse 50

तेषां नेत्राणि ते घ्नंति भूयो जातानि भूरिशः । द्विमासिकं च यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

ते त्यांच्या डोळ्यांचा वारंवार नाश करतात; ते डोळे पुन्हा पुन्हा अनेकदा उत्पन्न होतात. द्वैमासिक श्राद्ध केल्याने त्यांना मुक्ती प्राप्त होते.

Verse 51

ततः शाल्मलिकूटस्तु तथान्ये लोहकण्टकाः । तेषां मध्येन नीयंते पैशुन्यनिरता नराः । त्रिमासिकं तु यच्छ्राद्धं तेन मुक्तिः प्रजायते

त्यानंतर शाल्मलीकूट व लोखंडी काट्यांनी भरलेली इतर वने येतात. निंदा‑चहाडीमध्ये रत असलेल्या नरांना त्यांच्या मधून हाकत नेले जाते. त्रैमासिक श्राद्ध केल्याने त्यांना मुक्ती प्राप्त होते.

Verse 52

रौरवोऽथ सुविख्यातो दारुणो नरको महान् । ब्रह्मघ्नानां समादिष्टः स महाक्लेशकारकः

यानंतर ‘रौरव’ नावाचा सुविख्यात, दारुण व महान नरक आहे. तो ब्राह्मणहत्याऱ्यांसाठी नेमलेला असून महाक्लेश देणारा आहे.

Verse 53

छिद्यंते विविधैः शस्त्रैस्तत्रस्था ये मुहुर्मुहुः । चतुर्मासिकश्राद्धेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

तेथे असलेले जीव विविध शस्त्रांनी पुन्हा पुन्हा छिन्नभिन्न केले जातात. चतुर्मासिक श्राद्ध केल्याने त्यांना मुक्ती मिळते.

Verse 54

अपरस्तु समाख्यातः क्षारोदस्तु सुदारुणः । कृतघ्नानां समादिष्टः सदैव बहुवेदनः

आणखी एक ‘क्षारोद’ नावाचा नरक सांगितला आहे; तो अत्यंत दारुण आहे. तो कृतघ्नांसाठी नेमलेला असून सदैव अनेक वेदना देतो.

Verse 55

अधोमुखा ऊर्ध्व पादाः पीड्यंते यत्र लंबिताः । पञ्चमासिकदानेन मुक्तिस्तेषां प्रजायते

जिथे त्यांना उलटे टांगले जाते—मुख खाली, पाय वर—आणि तेथे त्यांना छळले जाते. पञ्चमासिक दान केल्याने त्यांना मुक्ती मिळते.

Verse 56

कुम्भीपाकस्ततो ज्ञेयो नरको दारुणाकृतिः । तैलेन क्षिप्यमाणास्तु यत्र दण्डाभिसंधिताः । दृश्यंते जनहंतारो बालहंतार एव च

त्यानंतर कुम्भीपाक नावाचे भयानक नरक जाणावे, जिथे लोकांची आणि बालकांची हत्या करणाऱ्यांना उकळत्या तेलात टाकून दंड दिला जातो।

Verse 57

पतंति नरके रौद्रे नरा विश्वासघातकाः । षण्मासिकप्रदानेन मुच्यंते तत्र संकटात्

विश्वासघात करणारे मनुष्य रौद्र नावाच्या नरकात पडतात. षण्मासिक (सहा महिन्यांचे) दान केल्याने ते तेथील संकटातून मुक्त होतात.

Verse 58

सर्पवृश्चिकसंयुक्तस्तथाऽन्यो नरकः श्रुतः । तत्र ये दांभिका लोके ते गच्छन्ति नराधमाः । सप्तमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

साप आणि विंचूंनी भरलेल्या दुसऱ्या एका नरकाबद्दल ऐकले आहे. जगात जे दांभिक आणि नराधम आहेत, ते तिथे जातात. सप्तमासिक दानाने त्यांची त्यातून सुटका होते.

Verse 59

तथा संवर्तकोनाम नरकोऽन्यः प्रकीर्तितः । वेदविप्लावकाः साधुनिंदकाश्च दुरात्मकाः

तसेच संवर्तक नावाचे दुसरे नरक सांगितले आहे. वेदांचा अपमान करणारे आणि साधूंची निंदा करणारे दुरात्मे तिथे जातात.

Verse 60

उत्पाट्यते ततो जिह्वा सन्दंशैर्व ह्निसम्भवैः । स्वकार्ये येऽनृतं ब्रूयुस्तद्गात्रं खाद्यते श्वभिः

तिथे अग्नीपासून बनलेल्या चिमट्यांनी त्यांची जीभ उपटली जाते. जे आपल्या स्वार्थासाठी खोटे बोलतात, त्यांचे शरीर कुत्रे खातात.

Verse 61

परार्थेऽपि च ये ब्रूयुस्तेषां गात्राणि कृत्स्नशः । अष्टमासिकदानेन तेषां मुक्तिः प्रजायते

जे परार्थासाठीही असत्य बोलतात, त्यांच्या सर्व अंगांना पूर्णतः पीडा होते. अष्टमासिक दानाने त्यांची मुक्ति प्राप्त होते.

Verse 62

अग्निकूटो महाप्लावो दारुणो नरको महान् । तत्र ते यांति वै मूढाः कूटसाक्ष्यिप्रदा नराः

अग्निकूट व महाप्लाव हा अत्यंत दारुण असा महान नरक आहे. खोटी साक्ष देणारे मूढ मनुष्य तेथे जातात.

Verse 63

तत्रस्था यातनां रौद्रां सहं तेऽतीव दुःखिताः । नवमासिकदानं च तेषामाह्लादनं परम्

तेथे राहून ते रौद्र यातना सहन करतात व अत्यंत दुःखी होतात. त्यांच्यासाठी नवमासिक दान हे परम दिलासा ठरते.

Verse 64

ततो लोहमयैः कीलैः संचितोऽन्यः समंततः । तत्र चाग्निप्रदातारः स्त्रीणां हन्तार एव च

यानंतर लोखंडी खिळ्यांनी सर्व बाजूंनी भरलेला दुसरा नरक आहे. तेथे आग लावणारे व स्त्रीहंता मनुष्य जातात.

Verse 66

ततोंऽगारमयैः पुंजैरावृताभूः समंततः । स्वामिद्रोहरतास्तत्र भ्राम्यंते सर्वतो दिशः

यानंतर भूमी सर्व बाजूंनी जळत्या निखाऱ्यांच्या ढिगांनी आच्छादित असते. तेथे स्वामीद्रोह करणारे सर्व दिशांनी भटकतात.

Verse 67

एकादशोद्भवं दानं तत्र मुक्त्यै प्रजायते । संतप्तसिकतापूर्णो नरको दारुणाकृतिः

तेथे मोक्षासाठी ‘एकादश’‑संबंधी दान उत्पन्न होते असे सांगितले आहे। तसेच तेथे दारुण स्वरूपाचा, तापलेल्या वाळूने भरलेला नरकही आहे।

Verse 68

स्वामिनं चागतं दृष्ट्वा पलायनपरायणाः । ये भवन्ति नरास्तत्र पच्यंते तेऽपि दुःखिताः । तेषां द्वादशमासीयं श्राद्धं चैवोपतिष्ठति

स्वामी आला हे पाहून जे पळून जाण्यातच तत्पर होतात, असे नर तेथे दुःखाने ‘शिजवले’ जातात व अत्यंत क्लेशित होतात। त्यांच्यासाठी द्वादशमासिक (वार्षिक) श्राद्धही करावे लागते।

Verse 69

यत्किंचिद्दीयते तोयमन्नं वा वत्सरांतरे । प्रभुंजते च तन्मार्गे प्रदत्तं निजबान्धवैः

वर्षभरात जे काही पाणी किंवा अन्न दिले जाते, ते मार्गात तेच भोगतात—जे त्यांच्या स्वतःच्या नातेवाइकांनी अर्पण केलेले असते।

Verse 70

ततः संवत्सरादूर्ध्वं निजकर्मसमुद्भवम् । शुभाशुभं प्रपद्यंते धर्मराजसमीपगाः

त्यानंतर एक वर्ष उलटल्यानंतर, धर्मराजाच्या सान्निध्यात जाऊन ते आपल्या कर्मांतून उत्पन्न झालेले शुभ किंवा अशुभ फळ प्राप्त करतात।

Verse 71

एवं पंचदशैतानि संसेव्य नरकाणि ते । प्राप्नुवंति ततो जन्म मर्त्यलोके पुनर्नराः

अशा रीतीने त्या पंधरा नरकांचा भोग घेऊन, नंतर ते मनुष्य मर्त्यलोकी पुन्हा जन्म प्राप्त करतात।

Verse 72

प्राप्नुवंति विदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः । नित्यं तर्पणदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

जे हेतुवादी (वादविवादात रत) असतात ते परदेशी जन्म पावतात; तरीही नित्य तर्पण-दान केल्याने त्यांच्या पितरांना तृप्ती प्राप्त होते।

Verse 73

स्वामिद्रोहरता ये च कुराज्ये जन्म चाप्नुयुः । हंतकारप्रदानेन तेषां तृप्तिः प्रजायते

जे स्वामिद्रोहात रमणारे असून कुशासनाच्या राज्यात जन्म पावतात—‘हंतकार’ नावाच्या अर्पणाने त्यांची तृप्ती होते।

Verse 74

अदत्त्वा ये नरोऽश्नंति पितृदेवद्विजातिषु । दुर्भिक्षे जन्म तेषां तु तेन पापेन जायते

जे नर पितर, देव आणि द्विजांना वाटा न देता भोजन करतात—त्या पापामुळे त्यांचा जन्म दुर्भिक्ष व टंचाईत होतो।

Verse 76

ये प्रकुर्वंति दम्पत्योर्भेदं वै सानुरागयोः । परस्परमसत्यानि तेषां भार्याऽसती भवेत्

जे प्रेमयुक्त पती-पत्नीमध्ये फूट पाडतात व एकमेकांविरुद्ध असत्य बोलायला लावतात—अशा पुरुषाची पत्नी असती होते।

Verse 77

एकस्मिन्वचने प्रोक्ते दश ब्रूते क्रुधान्विता । विरूपा भ्रममाणा च सर्वलोकविगर्हिता । कन्यादानफलैस्तेषां तत्रासां च सुखं भवेत्

एक शब्द बोलला तरी ती क्रोधाने दहा शब्द बोलते; कुरूप, भटकणारी व सर्वलोकांनी निंदिलेली होते। तरी कन्यादानाच्या फळामुळे त्यांना व त्या स्त्रियांनाही तेथे सुख प्राप्त होते।

Verse 78

कन्यकादानविघ्नं हि विक्रयं वा करोति यः । स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित्

जो कन्यादानात विघ्न करतो किंवा कन्येचा विक्रय करतो, तो केवळ कन्याच प्रसवतो; त्याला कधीही पुत्र होत नाही।

Verse 79

जायंते ताश्च बंधक्यो विधवा दुर्भगास्तथा । कन्यादानफल प्राप्त्या तासां सौख्यं प्रजायते

त्या स्त्रिया बंधकी, विधवा व दुर्भाग्यवती म्हणून जन्मतात; पण कन्यादानाचे पुण्यफळ मिळाल्याने त्यांना सुख प्राप्त होते।

Verse 80

यैर्हृतानि च रत्नानि तथा शास्त्रांतराणि च । ते दरिद्राः प्रजायंते मूकाः खंजा विचक्षुषः । तेषां शास्त्र प्रदानेन इह सौख्यं प्रजायते

ज्यांनी रत्ने तसेच शास्त्रग्रंथ चोरले, ते दरिद्री, मुके, लंगडे व दृष्टिदोषयुक्त होऊन जन्मतात; शास्त्रदान केल्याने त्यांना इहलोकी सुख मिळते।

Verse 81

एते तु नरकाः प्रोक्ता मर्त्यलोकसमुद्भवाः । एतैर्विज्ञायते सर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम्

हे नरक मर्त्यलोकातूनच उद्भवतात असे सांगितले आहे; यांच्यामुळे केलेले सर्व शुभ-अशुभ कर्म त्याच्या यथार्थ फलासह ज्ञात होते।

Verse 82

तीर्थयात्राफलैस्तस्य ततः शुद्धिः प्रजायते

त्यानंतर तीर्थयात्रेच्या फळांमुळे त्याची शुद्धी होते।

Verse 83

भीष्म उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि नराधिप । एकविंशत्प्रमाणं च नरकाणां यथा स्थितम्

भीष्म म्हणाले—हे नराधिप! तू विचारलेले सर्व मी तुला सांगितले; एकवीस नरकांचे प्रमाण आणि त्यांची यथास्थित रचना देखील।

Verse 84

भूयश्च पृच्छ राजेंद्र संदेहो यो हृदि स्थितः

हे राजेंद्र! पुन्हा विचार; हृदयात जो काही संदेह राहिला आहे तो सांग।

Verse 226

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनंनाम षड्विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पात, भीष्म-युधिष्ठिर संवादात ‘विविध दुरितांमुळे प्राप्त होणाऱ्या एकवीस नरकयातना व त्यांचे निवारणोपाय’ या नावाचा २२६वा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 685

तत्र धावंति दुःखार्तास्ताड्यमानाश्च किंकरैः । दशमासिकजं दानं तत्र तेषां प्रमुक्तये

तेथे ते दुःखाने व्याकुळ होऊन इकडे-तिकडे धावतात आणि दंडसेवकांकडून ताडले जातात; तेथून त्यांच्या मुक्तीसाठी दशमासिक-व्रताशी संबंधित दान हा उपाय सांगितला आहे।

Verse 758

क्षयाहे श्राद्धसंप्राप्तौ तत स्तृप्तिः प्रजायते

क्षयतिथीच्या दिवशी श्राद्ध झाल्यास, तेव्हा (पितरांना) तृप्ती व परिपूर्णता प्राप्त होते।