Adhyaya 225

Verse 1

आनर्त उवाच । एकोद्दिष्टविधिं ब्रूहि मम त्वं वदतां वर । पार्वणं तु यथा प्रोक्तं विस्तरेण महामते

आनर्त म्हणाला—हे वचनश्रेष्ठा! मला एकोद्दिष्ट श्राद्धाची विधी सांग; जशी तू पार्वणकर्माची विधी विस्ताराने सांगितलीस, तशीच, हे महामते।

Verse 2

भर्तृयज्ञ उवाच । त्रीणि संचयनादर्वाक्तानि त्वं शृणु सांप्रतम् । यस्मिन्स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु कारयेत्

भर्तृयज्ञ म्हणाला—आता ऐक; संचयन (अस्थिसंग्रह) होण्यापूर्वी करावयाची तीन श्राद्धे. ज्या ठिकाणी मृत्यू होतो, त्या ठिकाणीच श्राद्ध करावे।

Verse 3

एकोद्दिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः । ततः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते

त्यानंतर मार्गात ज्या ठिकाणी विश्रांती घेतली जाते, तेथे एकोद्दिष्ट करावे; आणि मग संचयनस्थानी तिसरे श्राद्ध विहित आहे।

Verse 4

प्रथमेऽह्नि द्वितीयेह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमे दशमे चैव नव श्राद्धानि तानि च

पहिल्या दिवशी, दुसऱ्या दिवशी, पाचव्या, सातव्या, नवव्या आणि दहाव्या दिवशी—ही सर्व नव श्राद्धांमध्ये गणली जातात।

Verse 5

वैतरिण्याश्च संप्राप्तौ प्रेतस्तृप्तिमवाप्नुयात् । एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकम्

वैतरिणीला पोहोचल्यावर प्रेत तृप्त होतो. एकोद्दिष्ट श्राद्ध देवतार्पणाविना, एकच अर्घ्य आणि एकच पवित्र (कुशवलय) घेऊन केले जाते।

Verse 6

आवाहनपरित्यक्तं कार्यं पार्थिवसत्तम । तृप्तिप्रश्नस्तथा कार्यः स्वदितं च सकृत्ततः

हे राजश्रेष्ठा, औपचारिक आवाहन न करता हे कर्म करावे. तृप्ती झाली का हे विचारावे; आणि त्यानंतर प्रसाद/अन्नाचे आस्वादन फक्त एकदाच करावे.

Verse 7

अभिरम्यतामिति मन्त्रेण ब्राह्मणस्य विसर्जनम् । अच्छिन्नाग्रमभिन्नाग्रं कुर्याद्दर्भतृणद्वयम् । पवित्रं तद्विजानीयादेकोद्दिष्टे विधीयते

‘अभिरम्यताम्’ या मंत्राने ब्राह्मणाचे सन्मानपूर्वक विसर्जन करावे. कुश/दर्भाचे दोन तृण असे घ्यावेत की त्यांची टोके न कापलेली, न फाटलेली असावीत; तेच ‘पवित्र’ समजावे. हा विधी एकोद्दिष्ट कर्मात सांगितला आहे.

Verse 8

सर्वत्रैव पितः प्रोक्तं पिता तर्पणकर्मणि । पित्र्ये संकल्पकाले च पितुरक्षय्यदापने

सर्वत्र ‘पितः’ हे रूप सांगितले आहे. तर्पणकर्मात ‘पिता’ असा प्रयोग करावा; तसेच पितृ-संकल्पकाळी आणि अक्षय्य-दान अर्पणात ‘पितुः’ हे रूप वापरावे.

Verse 9

गोत्रं स्वरांतं सर्वत्र गोत्रे तर्पणकर्मणि । गोत्राय कल्पनविधौ गोत्रस्याक्षय्यदापने

गोत्रनाव योग्य स्वरासह सर्वत्र उच्चारावे. तर्पणकर्मात ‘गोत्रे’, कल्पना/विनियोगविधीत ‘गोत्राय’, आणि अक्षय्य-दानात ‘गोत्रस्य’ हे रूप वापरावे.

Verse 10

शर्मन्नर्घ्यादिकर्तव्ये शर्मा तर्पणकर्मणि । शर्मणे सस्यदाने च शर्मणोऽक्षय्यके विधौ

अर्घ्य इत्यादी अर्पण करताना ‘शर्मन्’ हे नामरूप वापरावे. तर्पणकर्मात ‘शर्मा’; सस्यदान (धान्य/अन्नदान) करताना ‘शर्मणे’; आणि अक्षय्य-दानविधीत ‘शर्मणः/शर्मणो’ हे रूप वापरावे.

Verse 11

मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पनेऽक्षये । गोत्रे गोत्रायै गोत्रायाः प्रथमाद्या विभक्तयः

तसेच मातेसाठी आसन, कल्पना व अक्षय्य-अर्घ्याच्या प्रसंगी ‘मातर्’, ‘मात्रे’ आणि ‘मातुः’ असे म्हणावे. गोत्रासाठी ‘गोत्रे’, ‘गोत्रायै’ आणि ‘गोत्रायाः’—हे प्रथमादि विभक्तिरूप आवश्यकतेनुसार वापरावेत.

Verse 12

देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीर्तयेत् । प्रथमा च चतुर्थी च षष्ठी स्याच्छ्राद्धसिद्धये

‘देवि’, ‘देव्यै’ आणि ‘देव्या’ असेच, तसेच मातृशब्दाचेही रूप याप्रमाणे कीर्तावे. श्राद्धसिद्धीसाठी प्रथमा, चतुर्थी व षष्ठी विभक्तिरूपांचा उपयोग करावा.

Verse 13

विभक्तिरहितं श्राद्धं क्रियते वा विपर्ययात् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृणां नोपतिष्ठति

योग्य विभक्तिरूपांशिवाय श्राद्ध केले, किंवा चुकून विभक्ती उलटसुलट झाल्या, तर ते श्राद्ध झालेच नाही असे समजावे; ते पितरांपर्यंत पोहोचत नाही व तृप्ती देत नाही.

Verse 14

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेन विजानता । विभक्तिभिर्यथोक्ताभिः श्राद्धे कार्यो विधिः सदा

म्हणून विधिज्ञ ब्राह्मणाने सर्व प्रयत्न करून, श्राद्धकर्मात नेहमी शास्त्रोक्त विभक्तिरूपांसहच सर्व विधी करावी.

Verse 15

ततः सपिंडीकरणं वत्सरा दूर्ध्वतः स्थितम् । वृद्धिर्वाऽगामिनी चेत्स्यात्तदार्वागपि कारयेत्

त्यानंतर सपिंडीकरणाचा संस्कार एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर करावा असा नियम आहे. पण वंशात पुढे आणखी मृत्यू येण्याची शक्यता असल्यास, तो विधी त्याआधीही करून घेता येतो.

Verse 16

पार्वणोक्तविधानेन त्रिदैवत्यमदैविकम् । प्रेतमुद्दिश्य कर्तव्यमेको द्दिष्टं च पार्थिव

पार्वण-श्राद्धाच्या सांगितलेल्या विधीनुसार, त्रिदैवत्यासाठीचे अर्पण इतर (अप्रासंगिक) देवतांचे आवाहन न करता करावे. प्रेतास उद्देशून, हे राजन्, एकोद्दिष्ट कर्म करावे.

Verse 17

एकेनैव तु पाकेन मम चैतन्मतं स्मृतम् । अर्घपात्रं समादाय यत्प्रेतार्थं प्रकल्पितम्

माझ्या स्मृतिपर परंपरेनुसार एकाच पाकाने (एकदाच शिजविलेल्या अन्नाने) हे करावे, असे मत आहे. प्रेतार्थ जे अर्घ्यपात्र सिद्ध केले आहे ते घेऊन त्या प्रेतकार्याला प्रवृत्त व्हावे.

Verse 18

पितृपात्रेषु त्रिष्वेव त्रिधा तच्च परिक्षिपेत् । एवं पिंडं त्रिधा कृत्वा पितृपिंडेषु च त्रिषु

पितरांसाठी असलेल्या तीन पात्रांत ते अर्पण तीन भागांनी विभागून टाकावे. तसेच पिंडही तीन भाग करून तीन पितृपिंडांत ठेवावा.

Verse 19

ये समानेति मन्त्राभ्यां न स्यात्प्रेतस्ततः परम् । अवनेजनं ततः कृत्वा पितृपूर्वं यथाक्रमम्

“ये समाने…” या आरंभाच्या दोन मंत्रांनी, त्यानंतर तो प्रेत राहात नाही. मग अवनेजन (धोऊन-शुद्धी) करून, पितृपूर्वक यथाक्रम पुढे करावे.

Verse 20

गन्धधूपादिकं सर्वं पुनरेव प्रदापयेत् । पितृपूर्वं समुच्चार्य वर्जयेच्च चतुर्थकम्

गंध, धूप इत्यादी सर्व उपचार पुन्हा अर्पण करावेत. पितृपूर्वक क्रमाने उच्चार करून, चौथा (भाग/अर्पण) वर्ज्य करावा.

Verse 21

केचिच्चतुर्थं कुर्वंति प्रेतं च स्वपितुस्ततः । पितुः पूर्वं भवेच्छ्राद्धं परं नैतन्मतं मम

काही जण चौथा भाग करतात आणि मग आपल्या पित्यालाच प्रेत मानतात. त्या मताप्रमाणे पित्याचे श्राद्ध आधी येईल; पण हे माझे मत नाही.

Verse 22

सपिण्डीकरणादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न कारयेत् । क्षयाहं च परित्यज्य शस्त्राहत चतुर्दशीम्

सपिंडीकरणानंतर एकोद्दिष्ट श्राद्ध करू नये. तसेच क्षयाह आणि शस्त्राहत-चतुर्दशी टाळून, योग्य काळी पितृकर्म करावे.

Verse 23

यः सपिण्डीकृतं प्रेतं पृथक्पिण्डे नियोजयेत् । अकृतं तद्विजानीयात्पितृहा चोपजायते

जो सपिंडीकृत प्रेताला वेगळ्या पिंडात नेमतो, त्याने जाणावे की ते कर्म जणू केलेच नाही; आणि त्याला पितृद्रोहाचा घोर दोष लागतो.

Verse 24

पिता यस्य तु निर्वृत्तो जीवते च पितामहः । पितुः स नाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्

ज्याचा पिता दिवंगत झाला असून पितामह जिवंत आहेत, त्याने पित्याचे नाव घेऊन मग प्रपितामहाचे नाव उच्चारावे.

Verse 25

पितामहस्तु प्रत्यक्षं भुक्त्वा गृह्णाति पिण्डकम् । पितामहक्षयाहे च पार्वणं श्राद्धमिष्यते

पितामह प्रत्यक्ष उपस्थित राहून भोग करून पिंड ग्रहण करतात. तसेच पितामहाच्या क्षयाह दिवशी पार्वण श्राद्ध विहित आहे.

Verse 26

जनकं स्वं परित्यज्य कथंचिन्नास्य दीयते । तस्याकृतेन श्राद्धेन न स्वल्पं पितृतो भयम्

जो आपल्या जनकास परित्याग करून कसेही त्याला काही देत नाही, त्याच्या न केलेल्या श्राद्धामुळे पितरांकडून होणारे भय व दोष लहान नसतात।

Verse 27

अमावास्यासु सर्वासु मृते पितरि पार्वणम् । नभस्यापरपक्षस्य मध्ये चैतदुदाहृतम्

पिता दिवंगत झाल्यावर प्रत्येक अमावास्येला पार्वण-श्राद्ध करावे; तसेच नभस्य (भाद्रपद) मासाच्या कृष्णपक्षाच्या मध्यभागीही हेच विधान सांगितले आहे।

Verse 28

यावत्सपिंडता नैव न तावच्छ्राद्धमाचरेत्

जोपर्यंत सपिंडता (सपिंडीकरण) होत नाही, तोपर्यंत श्राद्ध करु नये।

Verse 29

जनके मृत्युमापन्ने श्राद्धपक्षे समागते । पितामहादेः कर्तव्यं श्राद्धं यन्नैकपिंडता

पिता मृत्युमुखी पडल्यावर आणि श्राद्धपक्ष आला की, पितामह इत्यादींसाठी श्राद्ध करावे; कारण तेव्हा अजून एकपिंडता झालेली नसते।

Verse 225

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सपिंडीकरणविधिवर्णनंनाम पञ्चविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘सपिंडीकरण-विधि-वर्णन’ नामक २२५वा अध्याय समाप्त होतो।