Adhyaya 220

Verse 1

ये वांछंति ममाभीष्टं श्राद्धे भुक्त्वाऽथ पैतृके

जे माझ्या प्रिय अभिष्ट फलाची इच्छा करतात—पैतृक श्राद्धात भोजन घालून (आमंत्रितांना तृप्त करून) मग…

Verse 2

आनर्त उवाच । त्रयोदश्यां कृते श्राद्धे कस्माद्वंशक्षयो भवेत् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्त्वं महा मुने । भर्तृयज्ञ उवाच । एषा मेध्यतमा राजन्युगादिः कलिसंभवा । स्नाने दाने जपे होमे श्राद्धे ज्ञेया तथाऽक्षया

राजा आनर्त म्हणाला—त्रयोदशीला केलेल्या श्राद्धामुळे वंशक्षय कसा होईल? हे महामुने, हे सर्व मला विस्ताराने सांगा. भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे राजन्, ही तिथी अत्यंत मेध्य व पवित्र आहे, कलियुगात युगारंभ करणारी; स्नान, दान, जप, होम व श्राद्धात तिला ‘अक्षया’ समजावे—अक्षय फल देणारी।

Verse 3

अस्यां चेत्तु गजच्छाया तिथौ राजन्प्रजायते । तदाऽक्षयं मघायोगे श्राद्धं संजायते ध्रुवम्

हे राजन्, याच तिथीला जर ‘गजच्छाया’ योग जुळून आला, तर मघा-नक्षत्राच्या संयोगात केलेले श्राद्ध निश्चयच ‘अक्षय’ होते।

Verse 4

यः क्षीरं मधुना युक्तं तस्मिन्नहनि यच्छति । पितॄनुद्दिश्य यो मांसं दद्याद्वाध्रीणसं च यः

जो त्या दिवशी मधुमिश्रित दूध अर्पण करतो, आणि जो पितरांच्या उद्देशाने मांस दान करतो—विशेषतः वाध्रीणसाचे मांसही—

Verse 5

वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । त्रिःपिबंत्विंद्रियक्षीणं श्वेतं वृद्धमजापतिम्

वाध्रीणसाच्या मांसाने पितरांची तृप्ती बारा वर्षे टिकते. (पाठांतर असेही सांगते:) ‘ते तिघदा पितील—इंद्रियक्षीण, श्वेत, वृद्ध आणि अजापति’—हा वाक्यांश परंपरेने आलेला आहे.

Verse 6

तं तु वाध्रीणसं विद्यात्सर्वयूथाधिपं तथा । खड्गमांसं च वा दद्यात्तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । संजायते न संदेहस्तेषां वाक्यं न मे मृषा

त्या वाध्रीणसाला सर्व यूथांचा अधिपती असे जाणावे. किंवा खड्ग (गेंडा) याचे मांस दिले तरी पितरांची तृप्ती बारा वर्षे होते—यात संशय नाही. त्यांचे वचन असत्य नाही, आणि माझेही नाही.

Verse 7

आसीद्रथंतरे कल्पे पूर्वं पार्थिवसत्तमः । सिताश्वो नाम पांचालदेशीयःपितृभक्तिमान्

पूर्वी रथंतर कल्पात पाञ्चालदेशातील सीताश्व नावाचा एक श्रेष्ठ राजा होता; तो पितरांचा परम भक्त होता।

Verse 8

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन केवलम् । स हि श्राद्धं त्रयोदश्यां कुरु ते पायसेन च

“त्रयोदशीला श्राद्ध कर—मधु, काळशाक आणि केवळ खड्ग-मांस अर्पण कर; तसेच पायस (खीर)ही तयार कर.”

Verse 9

सोमवंशं समुद्दिश्य श्राद्धं यच्छति भक्तितः

“सोमवंशाला उद्देशून तो भक्तिभावाने श्राद्ध अर्पण करतो.”

Verse 10

अथ तैर्बाह्मणैः सर्वैः स भूयः कौतुकान्वितैः । कस्यचित्त्वथ कालस्य पृष्टो भुक्त्वा यथेच्छया

“मग त्या सर्व ब्राह्मणांनी कौतुकयुक्त होऊन, काही काळ गेल्यावर—इच्छेप्रमाणे तृप्त होऊन भोजन केल्यावर—त्याला पुन्हा विचारले.”

Verse 11

श्राद्धादनंतरं राजन्दृष्ट्वा तं श्रद्धयाऽन्वितम् । पादावमर्द्दनपरं प्रणिपातपुरः सरम्

“हे राजन्, श्राद्धानंतर त्वरितच त्याला श्रद्धायुक्त पाहून—जो त्यांच्या पायांचे मर्दन करण्यात तत्पर आणि नमस्कारात अग्रसर असे—(ते म्हणाले).”

Verse 12

ब्राह्मणा ऊचुः । कृत्वा श्राद्धं महाराज प्रदातव्याऽथ दक्षिणा । ब्राह्मणेभ्यस्ततः श्राद्धं पितॄणां चोपतिष्ठति

ब्राह्मण म्हणाले—महाराज, श्राद्ध केल्यावर नंतर दक्षिणा अवश्य द्यावी. ब्राह्मणांना दिलेली दक्षिणा पितरांपर्यंत श्राद्धाचे फल सम्यक् पोहोचविते.

Verse 13

सा त्वया कल्पिताऽस्माकं वितीर्णाद्यापि नो नृप । कुप्याकुप्यं परित्यज्य तां देहि नृप मा चिरम्

हे नृप, आमच्यासाठी तू ठरविलेली दक्षिणा आजवरही दिलेली नाही. किमती-अकिमतीचा विचार सोडून, हे राजा, ती लवकर दे.

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा च नृपः प्राह संप्रहृष्टेन चेतसा । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि विप्रैरद्य न संशयः

भर्तृयज्ञ म्हणाला—ते ऐकून राजा अत्यंत प्रसन्न मनाने म्हणाला—‘मी धन्य आहे; आज विप्रांनी माझ्यावर कृपा केली आहे, यात संशय नाही.’

Verse 15

तस्माद्ब्रूत महाभागा युष्मभ्यं किं ददाम्यहम्

म्हणून, हे महाभागांनो, सांगा—मी तुम्हांला काय द्यावे?

Verse 16

वर न्नागान्मदोन्मत्तान्भद्रजातिसमुद्भवान् । किं वा सप्तिप्रधानांश्च मनोमारुतरंहसः

भद्र जातीचे, मदोन्मत्त असे श्रेष्ठ हत्ती देऊ काय? की वाऱ्यासारख्या वेगाचे प्रधान घोडे देऊ?

Verse 17

किं वा स्थानानि चित्राणि ग्रामाणि नगराणि च । पितॄनुद्दिश्य यत्किंचिन्नादेयं विद्यते यतः

किंवा मी रम्य स्थाने—गावे व नगरेही—दान करावे काय? कारण पितरांच्या उद्देशाने अर्पण केले असता ‘अदेय’ असे काहीच उरत नाही।

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । नास्माकं वाजिभिः कार्यं न रत्नैर्न च हस्तिभिः । न देशैर्ग्राममुख्यैर्वा नान्येनापि च केनचित्

ब्राह्मण म्हणाले—आम्हाला घोड्यांची गरज नाही, रत्नांचीही नाही, हत्तींचीही नाही। देश-प्रदेश वा मुख्य गावेही नकोत; अन्य काहीही नको।

Verse 19

यदर्थेन महाराज पृष्टोस्माभिर्यतो भवान् । तस्मान्नो दक्षिणां देहि संदेहघ्नां तपोत्तम

हे महाराज, ज्या हेतूने आम्ही आपल्याला विचारले आहे, त्या हेतूसाठी आम्हाला अशी दक्षिणा द्या जी संशयाचा नाश करते, हे तपोत्तम।

Verse 20

यां पृच्छामो वयं सर्वे कौतूहलसमाहिताः

ज्या विषयाबद्दल आम्ही सर्वजण उत्कट कुतूहलाने मन एकाग्र करून विचारतो—तो सांगावा, हे नृपते।

Verse 21

राजोवाच । उपदेशाधिकारोऽस्ति ब्राह्मणानां महात्मनाम् । दातुं नैव ग्रहीतुं च नी चजात्यस्य वैदिकाः

राजा म्हणाला—महात्मा ब्राह्मणांनाच उपदेश देण्याचा अधिकार आहे। वैदिकांनी नीच आचरण व नीच जात असणाऱ्यांना देऊ नये आणि त्यांच्याकडून घेऊही नये।

Verse 22

सोऽहं राजा न सर्वज्ञो यो यच्छामि द्विजोत्तमाः । उपदेशं हि युष्मभ्यं सर्वज्ञेभ्यो विचक्षणाः

हे द्विजोत्तमांनो! मी राजा सर्वज्ञ नाही; तरीही जे काही सांगतो ते तुम्हांला उपदेश म्हणून देतो—तुम्ही तर विवेकी, जणू सर्वज्ञच आहात.

Verse 23

ब्राह्मणा ऊचुः । गुरुशिष्यसमुत्थोऽयमुपदेशो महीपते । प्रार्थयामो वयं किंचिन्मा भयं त्वं समाविश

ब्राह्मण म्हणाले—हे महीपते! हा उपदेश गुरु-शिष्याच्या योग्य नात्यातूनच उत्पन्न होतो. आम्ही आपल्याकडे काही विनंती करतो; आपल्या मनात भय येऊ नये.

Verse 24

वयं च प्रश्नमेकं हि पृच्छामो यदि भूपते । ब्रूषे कौतुकयुक्तानां सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

हे भूपते! आम्ही खरोखर एकच प्रश्न विचारतो. आपण उत्तर दिल्यास, ते जिज्ञासायुक्त सर्व द्विजांसाठी (सांगावे).

Verse 25

तस्माद्वद महाभाग यदि जानासि तत्त्वतः । न चेद्गुह्यतमं किंचित्पृच्छामस्त्वां कुतूहलात्

म्हणून, हे महाभाग! आपण तत्त्वतः जाणत असाल तर सांगा. नसेल तर, कुतूहलामुळे आम्ही आपल्याला एक अत्यंत गूढ विषय विचारतो.

Verse 26

राजोवाच । यदि वः संशयो विप्रा युष्मत्प्रश्नमसंशयम् । कथयिष्याभि चेद्गुह्यं तद्वद्ध्वं गप्ल ज्वराः

राजा म्हणाला—हे विप्रांनो! तुम्हांला संशय असेल तर तुमचा प्रश्न निःसंकोच सांगा. मला जर काही गुप्त उपदेश सांगायचा असेल, तर तो स्पष्टपणे (प्रश्न करून) मांडावा.

Verse 27

ब्राह्मणा ऊचुः । अन्नेषु च विचित्रेषु लेह्येषु विविधेषु च । अमृतेष्वेषु सर्वेषु तथा पेयेषु पार्थिव

ब्राह्मण म्हणाले—हे पार्थिव! नानाविध अन्नांमध्ये, विविध लेह्य पदार्थांमध्ये, या सर्व अमृततुल्य व्यंजनांमध्ये तसेच पेयांमध्येही…

Verse 28

तस्मादद्य दिने ब्रूहि मधु यच्छसि गर्हितम् । वर्तते च यथाऽभक्ष्यं ब्राह्मणानां विशेषतः

म्हणून आज सांगा—निंद्य असे मधु तुम्ही का देता? जे विशेषतः ब्राह्मणांसाठी अभक्ष्य, म्हणजेच अयोग्य भक्षण मानले जाते.

Verse 29

तथा विचित्र मासेषु संस्थितेषु नराधिप । खङ्गमांसं निरास्वादं कस्माद्यच्छसि केवलम्

आणखी, हे नराधिप! इतके उत्तम मास समोर असताना, तुम्ही केवळ निरस खङ्ग-मांसच का देता?

Verse 30

संति शाकानि राजेन्द्र पावनीयानि सर्वशः । सुष्ठु स्वादु कराण्यत्र व्यञ्जनार्थं महीपते

हे राजेंद्र, येथे सर्व प्रकारे पावन करणारी शाकभाजी आहे; हे महीपते, ती व्यंजनांना अतिशय स्वादिष्ट करते.

Verse 31

कालशाकं सकटुकं मुखाऽधिजनकं महत् । कस्माद्यच्छसि चास्माकं भक्त्या परमया युतः । न श्राद्धे प्रतिषेधश्च प्रकर्तव्यः कथंचन

परम भक्तीने युक्त असूनही तुम्ही आम्हाला काळशाक का देता, जे कडू-तिखट असून तोंडात तीव्र दाह निर्माण करते? श्राद्धकर्मात कोणत्याही प्रकारची अयोग्यता कधीही आणू नये.

Verse 32

न च त्याज्यं समुच्छिष्टं तेन भुंजामहे ततः । तदत्र कारणेनैव गुरुणा भाव्यमेव हि । येन त्वं यच्छसि प्राय एतत्सिद्धिर्भवेत्स्थिता

हे ‘उच्छिष्ट’ म्हणून टाकून देण्यासारखे नाही; म्हणून आम्ही ते ग्रहण करतो. पण येथे नक्कीच काही गंभीर कारण आहे—ज्यामुळे तू नेहमी हे अर्पण करतोस—की हा अभिप्रेत विधी सिद्ध होऊन स्थिर व्हावा।

Verse 33

तस्मात्कथय नः सर्वं परं कौतूहलं हि नः । निःस्वादितं यथा दद्यादीदृक्छ्राद्धे विगर्हितम्

म्हणून आम्हाला सर्व काही सांगा; आमचे कुतूहल फार मोठे आहे. असे नीरस व निंद्य अन्न श्राद्धात कोणी कसे देईल?

Verse 34

यथा त्वं नृपशार्दूल श्रद्धया संप्रयच्छसि

हे नृपशार्दूल! तू हे श्रद्धेने कसे अर्पण करतोस?

Verse 35

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् । स वैलक्ष्यस्मितं प्राह सलज्जं पृथिवीपतिः

त्या महात्मा ब्राह्मणांचे वचन ऐकून पृथ्वीपती लज्जित झाला आणि संकोचमिश्रित हास्य करीत उत्तर देऊ लागला।

Verse 36

गुह्यमेतन्महाभागा अस्माकं यदि संस्थितम् । अवाच्यमपि वक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

हे महाभागांनो! हे गुपित माझ्या जीवनाशी निगडित आहे. तरीही—जरी अवाच्य असले—मी सांगतो; तुम्ही सर्व एकाग्र होऊन ऐका।

Verse 37

अहमासं पुरा पापो लुब्धकश्चान्य जन्मनि । निहंता सर्वजंतूनां तथा भक्षयिता पुनः

पूर्वी एका अन्य जन्मी मी पापी लुब्धक (शिकारी) होतो—सर्व प्रकारच्या प्राण्यांचा वध करणारा आणि पुन्हा त्यांचे भक्षण करणारा देखील।

Verse 38

पर्यटामि तदारण्ये धनुषा मृगयारतः । सिंहो व्याघ्रो गजेन्द्रो वा शरभो वा द्विजो त्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! मी त्या अरण्यात धनुष्य हातात घेऊन, मृगयेत आसक्त होऊन फिरत असे—सिंह असो, व्याघ्र असो, गजेन्द्र असो, किंवा भयंकर शरभ असो।

Verse 39

मद्बाणगोचरं प्राप्तो न जीवत्यपि कर्हिचित् । कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो महीतले

माझ्या बाणांच्या टप्प्यात जो येई, तो कधीही जिवंत राहात नसे; आणि मग काही काळ गेल्यावर, मी पृथ्वीवर भटकत राहिलो।

Verse 40

संप्राप्तोऽहं महाभागा अग्नि वेशस्य सन्मुनेः । आश्रमे समनुप्राप्तो निशीथे क्षुत्पिपासितः

हे महाभागांनो! मी सत्मुनी अग्निवेश यांच्या आश्रमात येऊन पोहोचलो; मध्यरात्री भूक-प्यासेने व्याकुळ होऊन तेथे आलो।

Verse 41

तावत्तत्र सशिष्याणां श्राद्धकर्मविधिं वदन् । संस्थितो वेष्टितः शिष्यैः समन्ताद्द्विजसत्तमाः

त्याच वेळी, हे द्विजसत्तमांनो! ते तेथे शिष्यांना श्राद्धकर्माची विधी सांगत उभे होते; शिष्यांनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले होते।

Verse 42

अग्निवेश उवाच । ऋक्षे पित्र्ये यदा चन्द्रो हंसश्चापि करे व्रजेत् । त्रयोदशी तु सा च्छाया विज्ञेया कुञ्जरोद्भवा

अग्निवेश म्हणाले—जेव्हा चंद्र पितृ-संबंधी नक्षत्रात असतो आणि ‘हंस’ही ‘कर’ राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा ती छाया ‘कुञ्जरोद्भवा’ अशी जाणावी; ती तिथी त्रयोदशी होय.

Verse 43

पित्र्ये यदास्थितश्चेन्दुर्हंसश्चापि करे स्थितः । तिथिर्वैश्रवणी या च सा च्छाया कुञ्जरस्य च

चंद्र पितृ-नक्षत्रात स्थिर असता आणि ‘हंस’ही ‘कर’ मध्ये स्थिर असता, जी तिथी ‘वैश्रवणी’ म्हणून ओळखली जाते, तीही कुञ्जराची ‘छाया’ म्हणून जाणावी.

Verse 44

सैंहिकेयो यदा चंद्रं ग्रसते पर्वसंधिषु । हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया तस्यां श्राद्धं समाचरेत्

पर्वसंधीच्या (ग्रहणकाळी) सैंहिकेय (राहू) चंद्राला ग्रासतो तेव्हा ती ‘हस्तिच्छाया’ म्हणून जाणावी; त्या वेळी विधिपूर्वक श्राद्ध करावे.

Verse 45

तस्यां यः कुरुते श्राद्धं जलैरपि प्रभक्तितः । यावद्द्वादश वर्षाणि पितरस्तस्य तर्पिताः

त्या वेळी जो भक्तिभावाने केवळ जलानेही श्राद्ध करतो, त्याचे पितर बारा वर्षे तृप्त राहतात.

Verse 46

वनस्पतिगते सोमे या च्छाया पूर्वतोमुखी । गजच्छाया तु सा ज्ञेया पितॄणां दत्तमक्षयम्

चंद्र ‘वनस्पति’ मध्ये असता आणि छाया पूर्वमुखी असता, ती ‘गजच्छाया’ म्हणून जाणावी; त्या वेळी पितरांना दिलेले दान अक्षय ठरते.

Verse 47

सा भवेच्च न सन्देहः पुण्यदा पैतृकी तिथिः । तस्यां श्राद्धं प्रकर्तव्यं संभाराः संभृताश्च ये

निःसंशय ही पितृतिथी पुण्यदायिनी आहे। त्या दिवशी जमलेल्या ज्या सामग्रीने शक्य होईल त्या सामग्रीने विधिपूर्वक श्राद्ध अवश्य करावे।

Verse 48

प्रभाते तु न सन्देहः पितॄणां परितृप्तये । शाकैस्तथैंगुदैर्बिल्वैर्बदरैश्चिर्भटैरपि

प्रातःकाळी निःसंशय पितरांची पूर्ण तृप्ती होते—शाक, इङ्गुद फळे, बिल्व, बदर (बोर) किंवा चिर्भट (लौकीवर्ग) यांद्वारेही।

Verse 49

यदन्नं पुरुषोऽश्नाति तदन्नास्तस्य देवताः । बाढमित्येव ते प्रोच्य गताः स्वंस्वं निकेतनम्

मनुष्य जे अन्न खातो, तेच अन्न त्याच्याशी संबंधित देवतांना स्वीकार्य असते. ‘बाढम्/तथास्तु’ असे म्हणत ते मान्य करून आपापल्या धामास निघून गेले.

Verse 50

सर्वे शिष्या महाभागाः नारायणपुरोगमाः । अग्निवेश्योऽपि सुष्वाप समामन्त्र्य द्विजोत्तमान्

नारायणाच्या नेतृत्वाखाली सर्व महाभाग शिष्य तेथेच राहिले. आणि अग्निवेश्यही श्रेष्ठ द्विजांना निरोप देऊन झोपला.

Verse 51

तेन संकथ्यमानं च रात्रौ तच्च श्रुतं मया । अहं चापि करिष्यामि प्रातः श्राद्धमसंशयम्

रात्री तो जे ते सांगत होते ते मीही ऐकले. मीही सकाळी निःसंशय श्राद्ध करीन.

Verse 52

निहत्य खड्गमादाय तस्य मांसं सुपुष्कलम् । तथा मधु समादाय कालशाकं विशेषतः

खड्ग (गेंडा) मारून त्याचे पुष्कळ मांस घेतले, तसेच मधुही आणले—विशेषतः काळशाकाची भाजीसह—(विधीसाठी) तयारी केली।

Verse 53

स्वजातीयेभ्य आदाय तर्पयिष्यामि तान्पितॄन्

स्वजातीतील लोकांकडून (ही सामग्री) घेऊन, मी तर्पणाने त्या पितरांना तृप्त करीन।

Verse 54

एवं निश्चित्य मनसा प्रसुप्तोऽहं द्विजोत्तमाः । ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले

असा मनाशी निश्चय करून मी झोपलो, हे द्विजोत्तमांनो। मग निर्मळ प्रभाती, जेव्हा रविमंडळ उदयास आले,

Verse 55

मधुजालानि भूरीणि गृहीतानि मया ततः । कालशाकं तथा लब्धं स्वेच्छया द्विजसत्तमाः

मग मी पुष्कळ मधुचे पोळे गोळा केले; आणि काळशाकही माझ्या इच्छेप्रमाणे मिळाले, हे द्विजसत्तमांनो।

Verse 56

ततः सर्वं समादाय श्रपितं तत्क्षणान्मया । स्नात्वा च निजवर्गाणां पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । प्रदत्तं लुब्धकानां च भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः

मग सर्व सामग्री एकत्र करून मी तत्क्षणी शिजवली. स्नान करून, आपल्या कुळातील पितरांना उद्देशून व स्वतःच्या कल्याणार्थ, मी ती भक्तिपूर्वक शिकाऱ्यांनाही दिली, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 57

एवं मया पुरा दत्तं पितॄ नुद्दिश्य तान्निजान् । नान्यत्किंचिन्मया दत्तं कदाचित्कस्यचिद्विजाः

अशा रीतीने मी पूर्वी माझ्याच पितरांना उद्देशून ते दान दिले. हे द्विजहो, मी कधीही कोणाला कोणत्याही वेळी दुसरे काही दिले नाही.

Verse 58

ततः कालेन महता मृत्युं प्राप्तोऽस्म्यहं द्विजाः । तद्दानस्य प्रभावेन पार्थिवीं योनिमाश्रितः

नंतर बराच काळ गेल्यावर, हे द्विजहो, मला मृत्यु आला. पण त्या दानाच्या प्रभावाने मी पुन्हा पृथ्वीवरील योनीत जन्मास आलो.

Verse 59

एवं जातिस्मरत्वं च सञ्जातं मे द्विजोत्तमाः । ते च मे तर्पितास्तेन खड्गमांसेन माक्षिकैः

अशा प्रकारे, हे द्विजोत्तमहो, मला पूर्वजन्मस्मरणाची शक्ती प्राप्त झाली. आणि त्या कर्माने माझे पितर खड्गमांस व मधु यांनी तृप्त झाले.

Verse 60

संप्राप्ताः परमां प्रीतिं ततो द्वाशवार्षिकीम् । एतस्मात्कारणाच्छ्राद्धं प्रकरोमि द्विजोत्तमाः

मग त्यांनी बारा वर्षे टिकणारी परम तृप्ती प्राप्त केली. म्हणूनच, हे द्विजोत्तमहो, मी आता श्राद्ध करीत आहे.

Verse 61

खड्गमांसेन मधुना कालशाकेन भूरिशः । विधिहीनं द्विजैर्हीनं तिलदर्भैर्विवर्जितम्

खड्गमांस, मधु आणि भरपूर काळशाक घेऊन—ते श्राद्ध विधिहीन, द्विजविहीन, तसेच तीळ व दर्भकुशरहित होते.

Verse 62

मया तद्विहितं श्राद्धं तस्यैतत्फलमागतम् । सांप्रतं विधिना सम्यग्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

मी ते श्राद्ध केले होते; त्याचे हे फळ प्राप्त झाले. आता मात्र वेदपारंगत ब्राह्मणांकडून विधीनुसार सम्यक् रीतीने ते केले जात आहे.

Verse 63

उपविष्टैः करोम्येव यच्छ्राद्धं श्रद्धयान्वितः । दर्भैस्तिलैः समोपेतं मन्त्रवच्च द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! मी श्रद्धायुक्त होऊन, तुम्ही उपविष्ट असताना, दर्भ व तीळ यांनी युक्त आणि मंत्रांसह हे श्राद्ध करीत आहे.

Verse 64

नो जानामि फलं किं वा सांप्रतं च भविष्यति । तस्मादेवं परिज्ञाय यूयं चैव द्विजोत्तमाः

आता कोणते फळ होईल हे मला माहीत नाही. म्हणून हे असे जाणून, तुम्हीही, हे द्विजोत्तमांनो—

Verse 65

संतर्पयध्वं च पितॄन्निजान्गजदिने स्थिते । छायायां चैव जातायां कुञ्जरस्य द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! गजदिन आला असता—आणि कुंजराची छाया प्रकट झाल्यावर—तुम्हीही आपल्या पितरांना संतर्पित करा.

Verse 66

येन संजायते तृप्तिः पितॄणां द्वादशाब्दिकी । युष्माकं च गतिः श्रेष्ठा यथा जाता ममाधुना

ज्यामुळे पितरांना बारा वर्षांची तृप्ती प्राप्त होते; आणि तुमचीही गती श्रेष्ठ होते—जशी माझी आता झाली आहे.

Verse 67

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः । संतुष्टाः साधुवादांश्च ददुस्तस्य महीपतेः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून ते सर्व ब्राह्मणोत्तम संतुष्ट झाले आणि त्या महीपति राजास साधुवाद, स्तुती व आशीर्वाद दिले।

Verse 68

ततःप्रभृति चक्रुस्ते श्राद्धानि द्विजसत्तमाः । त्रयोदश्यां नभस्यस्य कृष्णायां भक्तितत्पराः

त्या वेळेपासून ते द्विजसत्तम भक्तिभावाने नभस्य (भाद्रपद) मासाच्या कृष्णपक्षातील त्रयोदशीस श्राद्धकर्म करू लागले।

Verse 69

मधुना कालशाकेन खड्गमांसेन तर्पिताः । प्राप्नुवंति परां सिद्धिं विमानवरमास्थिताः

मधु, काळशाक व खड्ग (गेंडा) मांसाने तृप्त होऊन ते श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होतात आणि परम सिद्धी प्राप्त करतात।

Verse 70

स्पर्धंते सहिता दैवैः पितरश्च विशेषतः । वंशजेन प्रदत्तस्य प्रभावात्सुरसत्तमाः

हे देवश्रेष्ठ! वंशजाने अर्पिलेल्या दानाच्या प्रभावामुळे पितर—विशेषतः—देवांसह एकत्र येऊन परस्पर स्पर्धा करतात।

Verse 71

श्राद्धार्थं संपरिज्ञाय मन्त्रं चक्रुः परस्परम् । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावपि पार्थिव

हे पार्थिव! श्राद्धाचा हेतू समजून आदित्य, वसु, रुद्र आणि दोन्ही नासत्य (अश्विनीकुमार) यांनी परस्पर एक मंत्र रचला।

Verse 72

यथा न भवति श्राद्धं तस्मिन्नहनि भूतले । यत्प्रभावाद्वयं सर्वे मानुषैः श्राद्धमाश्रितैः । न यामोऽभिभवस्थानं तस्माच्छप्स्यामहे च तान्

त्या दिवशी पृथ्वीवर श्राद्ध होऊ नये; कारण श्राद्धाचा आश्रय घेणाऱ्या मनुष्यांच्या प्रभावामुळे आम्ही सर्वे पराभूत अवस्थेला जात नाही—म्हणून आम्ही त्यांना शाप देऊ।

Verse 73

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं त्रयोदश्यां करिष्यति । कन्यासंस्थे सहस्रांशौ तस्य स्याद्वंशसंक्षयः

आजपासून कन्याराशीत स्थित सहस्रांशु (सूर्य) असताना त्रयोदशीला जो श्राद्ध करील, त्याचा वंशक्षय होईल।

Verse 74

इति शापेन देवानां निर्दग्धेयं महातिथिः

अशा रीतीने देवांच्या शापामुळे ही महातिथी ‘दग्ध’ झाली—म्हणजेच विधीस अयोग्य ठरली।

Verse 76

ततःप्रभृति नैतस्या क्रियते श्राद्धमुत्तमम् । यः प्रमादेन कुरुते तस्य स्याद्वंश संक्षयः

तेव्हापासून त्या तिथीला उत्तम श्राद्ध केले जात नाही; जो प्रमादाने करतो, त्याचा वंशक्षय होतो।

Verse 220

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे गजच्छायामाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशत तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कन्दमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या श्राद्धकल्पांतर्गत ‘गजच्छाया-माहात्म्य-वर्णन’ नामक २२०वा अध्याय समाप्त झाला।