Adhyaya 67

Verse 1

। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः । फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽश्रमसम्मुखः

सूत म्हणाले—याच दरम्यान राम आपल्या भावांसह फळे व कंदमुळे घेऊन आश्रमाकडे आला।

Verse 2

स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् । लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम्

त्याने आपला आश्रम उद्ध्वस्त झालेला व अनेक पुलिंदांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला पाहिला; आणि काठ्या व दगडांच्या प्रहारांनी ती धेनू जर्जर झालेलीही पाहिली।

Verse 3

पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् । आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम्

तो विचारू लागला—“हे सर्व काय झाले? ही व्याकुळता कशी उत्पन्न झाली? आश्रमाचा परिसर आभीर व पुलिंदांनी का वेढला आहे?”

Verse 4

केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता । तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च

“माझी ही धेनू कोणाने प्रहार करून जर्जर केली? आणि हे सर्व तपस्वी—स्त्रिया व पुरुष—कशामुळे रडत आहेत?”

Verse 5

क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला । न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी

आज माझे वृद्ध पिता कुठे आहेत आणि पुत्रवत्सला माता कुठे आहे? पूर्वीप्रमाणे स्नेहाने माझ्यासमोर आज ती का येत नाही?

Verse 6

अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः । यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम्

तेव्हा अतिशय दुःखाने व्याकुळ झालेले सर्व तपस्वी, त्यांनी जसे पाहिले तसेच सर्व वृत्तांत त्याला सांगू लागले—सहस्रार्जुनाचे कृत्य.

Verse 7

ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम्

मग ते सर्व भाऊ वज्रपातासारखे वचन ऐकून, आणि शस्त्रांनी खंडित झालेला आपला जनक पाहून, अत्यंत स्तब्ध व व्याकुळ झाले.

Verse 8

मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् । रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्

मातेला सर्वांग जखमी, प्राणशेष आणि वेदनेने व्याकुळ पाहून, ते शोकाने दग्ध होऊन रडू लागले; त्या वेळी महाबली रामालाही बाजूला ठेवून.

Verse 9

रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः । अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः

नंतर बराच काळ रडून आणि पुन्हा पुन्हा विलाप करून, त्यांनी वेदोक्त विधीनुसार त्याची अंत्येष्टी केली.

Verse 10

अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम् । मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम्

दाहसंस्कार संपल्यावर त्यांनी यथाविधी गर्ता केली; आणि रामाला बाजूला ठेवून पुत्रांनी पित्याला तिळमिश्रित उदक अर्पण केले।

Verse 11

अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः । न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्

मग इतर तपस्वींनी शस्त्रधाऱ्यांतील श्रेष्ठ रामाला म्हटले—“पितृगणांतील दिवंगत पित्याला तू जलांजली का देत नाहीस?”

Verse 12

अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः । प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्

अशा रीतीने तपस्वींनी वारंवार विचारल्यावर जमदग्नीपुत्राने मातृदेहावर तीक्ष्ण शस्त्रांनी झालेले प्रहार मोजू लागला।

Verse 13

ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् । निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः

तेव्हा रामाने दीर्घ निःश्वास टाकून मुनीश्वरांना म्हटले—“मी जलदान थांबविले आहे, त्याचे कारण ऐका।”

Verse 14

अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम । एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम

“अपराध नसताना माझ्या पित्याचा वध एका क्षत्रियाने केला; आणि माझ्या मातृदेहावर झालेले एकवीस प्रहार माझ्यासाठी अजूनही शिल्लक आहेत।”

Verse 15

तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै । प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम्

म्हणून, हे ब्राह्मणहो, प्रहारांच्या संख्येनुसार जर मी पृथ्वी निःक्षत्रिय करीत नाही, तर ते माझ्यासाठी सर्वपापरूप महापतन ठरेल।

Verse 16

पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना । क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम्

पिता-माता-वधाच्या अपराधातून उत्पन्न झालेल्या त्या पाप्याने, त्या क्षत्रिय-अधमाने येथे जे काही केले, तसेच इतरही जे निंद्य कृत्य केले—ते सर्व।

Verse 17

ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् । रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् । तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा

म्हणून, त्याच्याच व इतर दुरात्मा क्षत्रियांच्या रक्ताने पितृ-जलतर्पणास योग्य ही गर्ता भरून, मी पित्याला पाण्याने नव्हे तर रक्ताने तृप्त करीन।

Verse 19

सूत उवाच । श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः । परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम्

सूत म्हणाले—त्याची ती दारुण प्रतिज्ञा ऐकून ते श्रेष्ठ तपस्वी परम विस्मयाने स्तब्ध झाले आणि पुढे काहीच बोलले नाहीत।

Verse 20

सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा । बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः

त्या सर्व शबरांसह, तसेच पुलिंद व मेदकांसह—उत्तम धनुष्य-बाण धारण करणारे, गोधा-चर्माचे बांधलेले अंगुलित्राण (बोटरक्षक) असलेले।

Verse 21

तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् । सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा

तसेच अर्जुनानेही हे ऐकले की भृगुवंशातील श्रेष्ठ ऋषी प्रतिज्ञाधारक असून महान सैन्यासह आले आहेत; तेव्हा त्यानेही यथायोग्य तयारी केली।

Verse 22

ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ । सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः

नंतर समोर उभा असलेला शत्रू पाहून तो युद्धासाठी बाहेर पडला; देव-असुरांसारख्या पराक्रमाचे नानाविध योद्धे त्याच्यासोबत होते।

Verse 23

अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः । हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः

हे द्विजोत्तमांनो! तेव्हा पुलिंद आणि हैहयाधिपतीचे देव-असुरसम पराक्रमी योद्धे यांच्यात महायुद्ध झाले।

Verse 24

ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः । वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः

मग ते सर्व हैहय रणांगणात शबरांकडून मारले जाऊ लागले; शबर वारंवार गर्जना करीत विषारी सर्पांसारख्या बाणांनी त्यांना भेदू लागले।

Verse 25

ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते । जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले

नंतर ब्रह्महत्येतून उत्पन्न झालेल्या पातकामुळे ते सर्व तेजहीन झाले आणि भूमीवर कोसळले।

Verse 26

न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः । पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः

तेथे कोणालाही पराक्रम दाखविता आला नाही. सर्वजण पळण्याच्याच ध्यासात होते आणि तीक्ष्ण बाणांनी छिन्नभिन्न झाले.

Verse 27

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा । स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः । शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः

आपले सैन्य भग्न झालेले पाहून हैहयाधिपती क्रोधाने पेटला. तो घाईघाईने आपला धनुष्य सज्ज करू लागला; पण फार प्रयत्न करूनही त्यावर बाण चढवू शकला नाही.

Verse 28

ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् । आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः

मग त्याने म्यानातून आपली निर्मळ तलवार ओढण्याचा प्रयत्न केला; पण ती काढू शकला नाही आणि तो अत्यंत लज्जित झाला.

Verse 29

गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः । यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले

त्या गदेने रौद्र, लोकरावण असा रावण पराजित झाला; आणि तीच गदा त्या क्षणीच त्याच्या हातातून निसटून पृथ्वीवर पडली.

Verse 30

नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः । विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः

ज्यांच्या ‘सहस्र’ म्हणून ख्यात शुभ हातांनी नर्मदेचा प्रवाह धरून ठेवला होता, ते सर्वजण थरथर कापत व्याकुळ झाले.

Verse 31

न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन । दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः

दैवयोगाने ते कशाही प्रकारे शस्त्र उचलू शकले नाहीत; तसेच दिव्यास्त्रांचे सर्व मंत्र त्यांच्या स्मृतीतून विसरले गेले।

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः । तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम्

तेवढ्यात क्रोधाने मूर्छित झालेला राम तेथे आला. तीक्ष्ण परशु उगारून त्याने त्याला कठोर शब्दांनी सुनावले।

Verse 33

हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम । त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम्

हे हैहयाधिपते, पापी! ज्या हातांनी तू माझ्या जनक पित्याचा वध केलास, ते हात मला आत्ताच त्वरित दाखव।

Verse 34

ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् । नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा

त्याने अतिशय कठोर शब्द ऐकूनही, ब्रह्मतेजाने आहत झालेला तो काहीच उत्तर बोलेना; जणू भिंतीवर काढलेले चित्र।

Verse 35

ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः । मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः

मग शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने त्याला वारंवार धारेवर धरून, त्याच्या भुजांचा ‘वन’ हळूहळू छाटू लागला।

Verse 36

ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः । जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः

मग भृगुकुलातील श्रेष्ठाने कुऱ्हाडीने त्याचे शिर छाटले; त्या द्विजाने प्रहारांनी झालेल्या जखमांतून वाहणारे रक्त स्वतः काळजीपूर्वक गोळा केले।

Verse 37

पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः । म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम्

महाकुंभ भरून त्याने ते शबरांना दिले; मग म्लेच्छांना व लुब्धक (शिकारी) यांनाही देऊन, नंतर त्यांच्याशी आदराने बोलला।

Verse 38

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता । पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात माझ्या भावांनी माझ्यासाठी एक गर्त केला आहे; पितृतर्पणासाठी तो जलाने भरलेला आहे।

Verse 39

प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् । पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम्

लवकर जाऊन त्या गर्तात या पापी वैऱ्याचे हे मोठे रक्त ओता—माझ्या आज्ञेने, यात संशय नाही।

Verse 40

येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः । ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच

यामुळे विधिपूर्वक भक्तीने आपल्या पित्याचे तर्पण केल्यास ऋणमुक्ती मिळते; तसेच माझ्या पैतृक ऋणातूनही मुक्ती होते।