Adhyaya 277

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कि नामानो द्विजास्ते च वाराणस्याः समागताः । एकादशप्रकारोऽसौ येषां रुद्रः प्रभक्तितः । तत्संज्ञाश्च समाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

ऋषी म्हणाले—वाराणसीत जमलेले ते द्विज कोणत्या नावांचे आहेत, ज्यांचा रुद्राशी अकरा प्रकारचा संबंध आहे? हे महामुने, त्यांची संज्ञा आम्हाला विस्ताराने सांगा।

Verse 2

सूत उवाच । एकस्तेषां मृगव्याधो विख्यातो भुवनत्रये । द्वितीयः सर्वसंज्ञश्च निंदितश्च तृतीयकः

सूत म्हणाला—त्यांच्यातील एक ‘मृगव्याध’ नावाने त्रैलोक्यात विख्यात आहे; दुसरा ‘सर्वसंज्ञ’ म्हणून ओळखला जातो आणि तिसरा ‘निंदित’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 3

महायशाश्चतुर्थस्तु कथ्यते मुनिसत्तमाः । अजैकपाद इत्युक्तः पंचमो मुनि सत्तमाः

हे मुनिश्रेष्ठांनो, चौथा ‘महायशा’ असा सांगितला आहे. आणि पाचवा, हे मुनिवर, ‘अजैकपाद’ या नावाने ओळखला जातो.

Verse 4

अहिर्बुध्न्यस्तथा षष्ठः पिनाकी सप्तमस्तथा । परं तपस्तथान्यस्तु दहनो नवमस्तथा

सहावा ‘अहिर्बुध्न्य’ आणि सातवा ‘पिनाकी’ आहे. आणखी एक ‘परंतप’ म्हणून ओळखला जातो, आणि नववा ‘दहन’ असा कथित आहे.

Verse 5

ईश्वरो दशमः प्रोक्तः कपाली चांति मस्तथा । तेषामेतानि नामानि स्थितान्येव हि यानि च । रुद्राणामपि तान्येव विहितानि हरेण तु

दहावा ‘ईश्वर’ असा सांगितला आहे आणि शेवटचा ‘कपाली’ही. हीच त्यांची स्थिर व प्रतिष्ठित नावे आहेत; रुद्रांची हीच नावे हरिने विधिपूर्वक ठरविली आहेत.

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कानि दानानि शस्यानि तदर्थं वद नो द्रुतम् । जपश्चैव पुरा प्रोक्तस्त्वया कार्यो यथैव च

ऋषी म्हणाले— त्या हेतूसाठी कोणती दाने सर्वश्रेष्ठ आहेत, ते आम्हाला लवकर सांगा. आणि पूर्वी तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे कोणता जप व कशा प्रकारे करावा, तेही सांगा.

Verse 7

सूत उवाच । तदुद्दिश्य प्रदातव्यमेकैकस्य पृथक्पृथक् । प्रत्यक्षाश्च महाभाग दातव्या धेनवः क्रमात्

सूत म्हणाला— त्यांना उद्देशून प्रत्येकाला वेगवेगळे, स्वतंत्रपणे अर्पण करावे. हे महाभाग, क्रमाने प्रत्यक्ष (खऱ्या) धेनूंचे दानही द्यावे.

Verse 8

मृगव्याधाय प्रत्यक्षा गौर्देया च गुडोद्भवा । कपालिने प्रदातव्या नवनीतसमुद्भवा

मृगव्याधास गुडयुक्त प्रत्यक्ष गाय दान करावी; आणि कपालि (शिव) यांस नवनीतयुक्त धेनू अर्पण करावी।

Verse 9

अजपादाय चाज्योत्था अहिर्बुध्न्याय हेमजा । पिनाकिने प्रदातव्या धेनुर्लवणसम्भवा

अजपादास तुपातून (घी-युक्त) धेनू दान करावी; अहिर्बुध्न्यास सुवर्णयुक्त धेनू; आणि पिनाकी (पिनाकधारी शिव) यांस लवणयुक्त धेनू अर्पण करावी।

Verse 10

परंतपाय विप्रेन्द्रास्तथैव रसस म्भवा । अन्नजा दहनायोक्ता ईश्वराय जलोद्भवा

हे विप्रश्रेष्ठांनो, परंतपास रसयुक्त धेनू द्यावी; दहनासाठी अन्नयुक्त धेनू नियत आहे; आणि ईश्वर (शिव) यांस जलयुक्त धेनू अर्पण करावी।

Verse 11

एता ददाति यो विप्रा एतेषां च महात्मनाम् । चक्रवर्ती भवेन्नूनमेतदाह पितामहः

हे ब्राह्मणांनो, जो या महात्म्यांना हे दान देतो तो निश्चयच चक्रवर्ती होतो—असे पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले आहेत।

Verse 12

अन्यत्रापि प्रदत्ताश्च किं पुनर्भवसंनिधौ । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन एता देयाः प्रयत्नतः

ही दाने अन्यत्र दिली तरी फल देतात; मग भवा (शिव) यांच्या सन्निधीत किती अधिक! म्हणून सर्व प्रयत्नाने ही दाने श्रद्धेने अवश्य द्यावीत।

Verse 13

धेनवो यो न शक्तः स्यादेका देया प्रयत्नतः । सर्वेषामेव रुद्राणां भर्तृयज्ञवचो यथा

जो अनेक धेनू दान देण्यास अशक्त असेल, त्याने प्रयत्नपूर्वक एक धेनू तरी द्यावी; भर्तृयज्ञाच्या वचनाप्रमाणे ती सर्व रुद्रांचीच मानली जाते।

Verse 277

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘एकादश रुद्रांच्या समीपे दानमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा दोनशे सत्त्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।