Adhyaya 109

Verse 1

। ईश्वर उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि वरानने । सर्वेषामेव तीर्थानां सारं तीर्थसमुच्चयम्

ईश्वर म्हणाले—हे वरानने, तू विचारलेले सर्व मी सांगितले. आता (पुढे) सर्व तीर्थांचा साररूप ‘तीर्थसमुच्चय’ सांगतो.

Verse 2

एतेष्वहं वरारोहे सर्वेष्वेव व्यवस्थितः । नाम्ना चान्येषु तीर्थेषु त्रिदशानां हितार्थतः

हे वरारोहे, या सर्व तीर्थांत मीच स्थित आहे; आणि त्रिदशांच्या हितासाठी अन्य तीर्थांतही विविध नामांनी मी विराजमान असतो.

Verse 3

यो मामेतेषु तीर्थेषु स्नात्वा पश्यति मानवः । कीर्तयेत्कीर्तनान्नाम्ना स नूनं मोक्षमाप्नुयात्

जो मनुष्य या तीर्थांत स्नान करून माझे दर्शन करतो आणि माझ्या नामाचे कीर्तन करून स्तुती करतो, तो निश्चयाने मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 4

श्रीदेव्युवाच । येषु तीर्थेषु यन्नाम कीर्तनीयं तव प्रभो । तत्कार्त्स्येन मम ब्रूहि यच्चहं तव वल्लभा

श्रीदेवी म्हणाली—हे प्रभो, कोणत्या तीर्थात तुमचे कोणते नाम कीर्तन करावे? ते सर्व मला सविस्तर सांगा, कारण मी तुमची वल्लभा आहे।

Verse 5

ईश्वर उवाच । वाराणस्यां महादेवं प्रयागे च महेश्वरम् । नैमिषे देवदेवं च गयायां प्रपितामहम्

ईश्वर म्हणाले—वाराणसीत (माझे नाम) महादेव, प्रयागात महेश्वर, नैमिषात देवदेव आणि गयेत प्रपितामह असे कीर्तन होते।

Verse 6

कुरुक्षेत्रे विदुः स्थाणुं प्रभासे शशिशेखरम् । पुष्करे तु ह्यजागन्धिं विश्वं विश्वेश्वरे तथा

कुरुक्षेत्रात मला स्थाणु असे ओळखतात, प्रभासात शशिशेखर; पुष्करात अजागन्धि, आणि विश्वेश्वरात तसेच विश्व असे नाम आहे।

Verse 7

अट्टहासे महानादं महेन्द्रे च महाव्रतम् । उज्जयिन्यां महाकालं मरुकोटे महोत्कटम्

अट्टहास येथे (माझे नाम) महानाद, महेन्द्र येथे महाव्रत; उज्जयिनीत महाकाल, आणि मरुकोट येथे महोत्कट असे कीर्तन होते।

Verse 8

शंकुकर्णे महातेजं गोकर्णे च महाबलम् । रुद्रकोट्यां महायोगं महालिंगं स्थलेश्वरे

शंकुकर्ण येथे ते महातेजस्वी, गोकर्ण येथे महाबल; रुद्रकोटी येथे महायोग, आणि स्थलेश्वर येथे महालिंगरूपाने विराजतात।

Verse 9

हर्षिते च तथा हर्षं वृषभं वृषभध्वजे । केदारे चैव ईशानं शर्वं मध्यमकेश्वरे

हर्षित येथे ते ‘हर्ष’ म्हणून प्रसिद्ध; वृषभध्वज येथे ‘वृषभ’ रूपाने पूजिले जातात। केदार येथे ‘ईशान’ आणि मध्यमकेश्वर येथे ‘शर्व’ म्हणून वंद्य आहेत।

Verse 10

सुपर्णाक्षं सहस्राक्षे सुसूक्ष्मं कार्तिकेश्वरे । भवं वस्त्रापथे देवि ह्युग्रं कनखले तथा

सहस्राक्ष येथे ते ‘सुपर्णाक्ष’ म्हणून पूजिले जातात, कार्तिकेश्वर येथे ‘सुसूक्ष्म’। हे देवि, वस्त्रापथ येथे ‘भव’ आणि कनखल येथे ‘उग्र’ रूपाने आराध्य आहेत।

Verse 11

भद्रकर्णे शिवं चैव दण्डके दण्डिनं तथा । ऊर्ध्वरेतं त्रिदण्डायां चण्डीशं कृमिजांगले

भद्रकर्ण येथे ते ‘शिव’, दण्डक येथे ‘दण्डिन’। त्रिदण्डा येथे ‘ऊर्ध्वरेता’ आणि कृमिजांगल येथे ‘चण्डीश’ रूपाने पूज्य आहेत।

Verse 12

कृत्तिवासं तथैकाम्रे छागलेये कपर्दिनम् । कालिञ्जरे नीलकण्ठं श्रीकण्ठं मण्डलेश्वरे

एकाम्र येथे ते ‘कृत्तिवास’, छागलेय येथे ‘कपर्दिन’। कालिंजर येथे ‘नीलकण्ठ’ आणि मण्डलेश्वर येथे ‘श्रीकण्ठ’ म्हणून स्तुत्य आहेत।

Verse 13

विजयं चैव काश्मीरे जयन्तं मरुकेश्वरे । हरिश्चन्द्रे हरं चैव पुरश्चन्द्रे च शंकरम्

काश्मीरमध्ये तो ‘विजय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, मरुकेश्वर येथे ‘जयंत’ म्हणून. हरिश्चंद्र तीर्थी तो ‘हर’ रूपाने पूज्य, आणि पुरश्चंद्र येथे ‘शंकर’ नामाने आराध्य आहे.

Verse 14

जटिं वामेश्वरे विन्द्यात्सौम्यं वै कुक्कुटेश्वरे । भूतेश्वरं भस्मगात्रे ओंकारेऽमरकण्टकम्

वामेश्वर येथे तो ‘जटी’ म्हणून ओळखला जातो, कुक्कुटेश्वर येथे ‘सौम्य’ म्हणून. भस्मगात्र येथे तो ‘भूतेश्वर’ आहे, आणि ओंकार येथे ‘अमरकण्टक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 15

त्र्यंबकं च त्रिसंध्यायां विरजायां त्रिलोचनम् । दीप्तमर्केश्वरे ज्ञेयं नेपाले पशुपालकम्

त्रिसंध्या येथे तो ‘त्र्यंबक’ आहे, विरजा येथे ‘त्रिलोचन’. अर्केश्वर येथे तो ‘दीप्त’ म्हणून ज्ञात, आणि नेपाळात ‘पशुपालक’—सर्व प्राण्यांचा रक्षक आहे.

Verse 16

यमलिंगं च दुष्कर्णे कपाली करवीरके । जागेश्वरे त्रिशूली च श्रीशैले त्रिपुरांतकम्

दुष्कर्ण येथे तो ‘यमलिंग’ म्हणून पूजिला जातो, करवीरक येथे ‘कपाली’. जागेश्वर येथे तो ‘त्रिशूली’ आहे, आणि श्रीशैल येथे ‘त्रिपुरांतक’—त्रिपुराचा संहारक.

Verse 17

रोहणं तु अयोध्यायां पाताले हाटकेश्वरम् । कारोहणे नकुलीशं देविकायामुमापतिम्

अयोध्येत तो ‘रोहण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, पाताळात ‘हाटकेश्वर’. कारोहन येथे तो ‘नकुलीश’ आहे, आणि देविका येथे ‘उमापती’—उमेचा स्वामी.

Verse 18

भैरवे भैरवाकारममरं पूर्वसागरे । सप्तगोदावरे भीमं स्वयंभूर्निर्मलेश्वरे

भैरव-तीर्थी तो भैरवरूपाने प्रकटतो; पूर्वसागरात अमर (मृत्युरहित) रूपाने पूजिला जातो। सप्तगोदावरी येथे तो भीम, आणि निर्मलेश्वर येथे स्वयंभू म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 19

कर्णिकारे गणाध्यक्षं कैलासे तु गणाधिपम् । गंगाद्वारे हिमस्थानं जल लिंगे जलप्रियम्

कर्णिकारा येथे तो गणाध्यक्ष, कैलासावर गणाधिप। गंगाद्वार (हरिद्वार) येथे हिमस्थान, आणि जल-लिंग येथे जलप्रिय—अशी शिवाची रूपे त्यांच्या पवित्र स्थानी प्रसिद्ध आहेत।

Verse 20

अनलं वाडवेऽग्नौ च भीमं बदरिकाश्रमे । श्रेष्ठे कोटीश्वरं चैव वाराहं विन्ध्यपर्वते

वाडव-अग्नीत तो अनल, बदरिकाश्रमात भीम। श्रेष्ठ-तीर्थी कोटीश्वर, आणि विन्ध्यपर्वतावर वाराह—ही त्यांच्या त्यांच्या पवित्र स्थानी प्रसिद्ध लिंगरूपे आहेत।

Verse 21

हेमकूटे विरूपाक्षं भूर्भुवं गन्धमादने । लिंगेश्वरे च वरदं लंकायां च नरांतकम्

हेमकूटावर तो विरूपाक्ष; गन्धमादनावर भूर्भुव। लिंगेश्वर येथे वरद, आणि लंकेत नरांतक—अशी शिवाची पवित्र रूपे स्थानानुसार घोषित आहेत।

Verse 22

अष्टषष्टिरियं देवि तवाख्याता विशेषतः । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपातकनाशिनी

हे देवी, ही अडुसष्ट (नामे/तीर्थे) तुला विशेषतः सांगितली आहेत; जे याचे पठण करतात किंवा श्रवण करतात, त्यांचे सर्व पातक नष्ट होते।

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कीर्तनीया विचक्षणैः । कालत्रयेऽपि शुचिभिर्विशेषाच्छिवदीक्षितैः

म्हणून विवेकी जनांनी सर्व प्रयत्नांनी याचे कीर्तन करावे; प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळ—त्रिकाळी शुचिर्भूत राहून, विशेषतः शिवदीक्षितांनी।

Verse 24

लिखितापि वरारोहे यस्यैषा तिष्ठते गृहे । न तत्र जायते दोषो भूतप्रेतसमुद्भवः

हे सुंदरी! हे केवळ लिहिलेले रूप ज्या घरात असते, तेथे भूत-प्रेतांपासून उद्भवणारा कोणताही दोष कधीही होत नाही।

Verse 25

न व्याधेर्न च सर्पाणां न चौराणां वरानने । नान्येषां भूभुजादीनां कदाचिदपि कुत्रचित्

हे सुंदरमुखी! रोगांचे भय नाही, सर्पांचे नाही, चोरांचे नाही; तसेच राजे व त्यांच्या जनांपासून इत्यादी अन्य उपद्रवांचेही—कधीही, कुठेही नाही।