Adhyaya 142

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति पुण्यं गणपतित्रयम् । स्वर्गदं मर्त्यदं पुण्यं तथान्यन्नरकापहम्

सूत म्हणाले—तेथे गणपतीची पुण्यदायी त्रयीही आहे. ते पुण्य स्वर्ग देणारे, मर्त्यलोकी समृद्धी देणारे आणि नरकपतनाचा नाश करणारे आहे.

Verse 2

हंतृ वै सर्वविघ्नानां पूजितं सुरदानवैः । सर्वकामप्रदं चैव विद्याकीर्तिविवर्धनम्

तो सर्व विघ्नांचा संहारक आहे, देव व दानवांनीही पूजिलेला. तो सर्व कामना पूर्ण करतो आणि विद्या व कीर्ती वाढवितो.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । त्रिविधाः पुरुषाः सूत जायंतेत्र महीतले । उत्तमा मध्यमाश्चान्ये तथा चान्येऽधमाः स्थिताः

ऋषी म्हणाले—हे सूत, या पृथ्वीवर पुरुष तीन प्रकारचे जन्मतात: काही उत्तम, काही मध्यम, आणि काही अधमच राहतात.

Verse 4

उत्तमाः प्रार्थयंति स्म मोक्षमेव हि केवलम् । गता यत्र निवर्तंते न कथंचिद्धरातले

उत्तम जन केवळ मोक्षाचीच प्रार्थना करतात. ते पद प्राप्त झाल्यावर ते कोणत्याही प्रकारे पुन्हा पृथ्वीवर परत येत नाहीत.

Verse 5

मध्यमाः स्वर्गमार्गं च दिव्यान्भोगान्मनोरमान् । अप्सरोभिः समं क्रीडां यज्ञाद्यैः कर्मभिः कृताम्

मध्यम जन स्वर्गाचा मार्ग व मनोहर दिव्य भोग इच्छितात—यज्ञादी कर्मांनी प्राप्त—आणि अप्सरांसह क्रीडाही अभिलाषितात.

Verse 6

अधमा मर्त्यलोकेत्र रमंते विषयात्मकाः । विषकीटकवत्तत्र रतिं कृत्वा गरीयसीम्

अधम जन या मर्त्यलोकी विषयासक्त होऊनच रमतात. विषाकडे धावणाऱ्या कीटकांसारखे तेथे ते अतिशय तीव्र आसक्ती जडवितात.

Verse 7

स्वर्गमोक्षौ परित्यज्य तत्कस्मान्मर्त्य इष्यते । येनासौ प्रार्थ्यते मर्त्यैर्मर्त्यदो गणनायकः

स्वर्ग व मोक्ष सोडून मर्त्यभाव का इच्छिला जातो? कारण त्या मर्त्यस्थितीतूनच मर्त्यवरदाता गणनायक श्रीगणेशाची मर्त्यजन प्रार्थना करतात.

Verse 8

केन संस्थापितास्ते च तस्मिन्क्षेत्रे गजाननाः । कस्मिन्काले च द्रष्टव्याः सर्वं विस्तरतो वद

त्या क्षेत्रात ते गजानन देव कोणी स्थापित केले? आणि कोणत्या काळी त्यांचे दर्शन घ्यावे? सर्व काही विस्ताराने सांगा.

Verse 9

सूत उवाच । पूर्वं तप्त्वा तपस्तीव्रं मर्त्यलोके द्विजोत्तमाः । ततो गच्छंति संहृष्टाः स्वेच्छया त्रिदिवं प्रति । मोक्षमार्गं तथैवान्ये ध्यानाविष्कृतमानसाः

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! प्रथम मर्त्यलोकी तीव्र तप करून, मग ते आनंदित होऊन स्वेच्छेने स्वर्गाकडे जातात. इतरही ध्यानाने मन निर्मळ व प्रकट करून मोक्षमार्गास प्रवृत्त होतात.

Verse 10

ततः स्वर्गे समाकीर्णे कदाचिन्मनुजोत्तमैः । देवेषु क्षिप्यमाणेषु समंतात्तत्प्रभावतः

त्यानंतर कधीतरी स्वर्ग मनुजश्रेष्ठांनी भरून गेला, आणि त्यांच्या प्रभावामुळे देवता सर्व बाजूंनी ढकलले जाऊ लागले.

Verse 11

गत्वा स्वयं सहस्राक्षः सर्वैर्देवगणैः सह । प्रोवाच शंकरं गौर्या सार्धमेकासनस्थितम्

तेव्हा सहस्राक्ष इंद्र स्वतः सर्व देवगणांसह तेथे गेला आणि गौरीसह एकाच आसनावर विराजमान शंकरांना संबोधून म्हणाला।

Verse 12

इन्द्र उवाच । तपःप्रभावसंसिद्धैर्मानवैः परमेश्वर । अस्माकं व्याप्यते सर्वं महिमानं गृहादिकम्

इंद्र म्हणाला—हे परमेश्वर, तपःप्रभावाने सिद्ध झालेल्या मानवांमुळे आमचा सर्व महिमा—आमची घरे-धाम इत्यादी—व्यापून जाऊन आच्छादित होत आहे।

Verse 13

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नः कंचिच्चिंतय सांप्रतम् । उपायं येन तिष्ठामः सौख्येनात्र शिवालये

म्हणून आमच्यावर प्रसाद करून आत्ताच असा काही उपाय विचार करा, ज्यायोगे आम्ही या शिवालयात सुखाने राहू शकू।

Verse 14

अथ श्रुत्वा विरूपाक्षस्तेषां तद्वचनं द्विजाः । पार्वत्याः पार्श्वसंस्थाया मुखचन्द्रं समैक्षयत्

त्यांचे वचन ऐकून, हे द्विजांनो, विरूपाक्ष (शिव) यांनी आपल्या बाजूस बसलेल्या पार्वतीच्या चंद्रासारख्या मुखाकडे स्थिर नजरेने पाहिले।

Verse 15

निजगात्रं ततो देवी सुसंमर्द्य मुहुर्मुहुः । मलमाहृत्य तं कृत्स्नं चक्रे नागमुखं ततः

मग देवीने वारंवार आपल्या देहाचे उत्तम मर्दन केले; त्यातून निघालेला सर्व मल (खुरचण) गोळा करून त्यापासून नागमुख असलेला एक जीव घडविला।

Verse 16

चतुर्हस्तं महाकायं लंबोदरसमन्वितम् । सुकौतुककरं तेषां सर्वेषां च दिवौकसाम्

तो चतुर्भुज, महाकाय व लंबोदर होता; आणि स्वर्गातील सर्व देववासीयांच्या मनात तो मोठे कुतूहल व विस्मय उत्पन्न करी।

Verse 17

ततः स विनयादाह देवीं शिखरवासिनीम् । यदर्थमंब सृष्टोऽहं तत्कार्यं वद मा चिरम्

मग तो विनयाने शिखरवासिनी देवीस म्हणाला—“अंबे! मला कोणत्या हेतुने निर्माण केले? ते कार्य विलंब न करता सांग।”

Verse 18

त्रैलोक्ये त्वत्प्रसादेन नासाध्यं विद्यते मम

त्रैलोक्यात तुमच्या प्रसादाने माझ्यासाठी काहीही असाध्य नाही।

Verse 19

श्रीदेव्युवाच । मर्त्यलोके नरा ये च स्वर्गमोक्षपराः सदा । तेषां विघ्नं त्वया कार्यं शुभकृत्येषु चैव हि

श्रीदेवी म्हणाली—मर्त्यलोकी जे नर सदैव स्वर्ग व मोक्षपरायण असतात, त्यांच्या शुभकर्मांत तू निश्चयाने विघ्न करावेस।

Verse 20

सरितां पतयस्त्रिंशच्छंकवः सप्तसप्ततिः । महासरोजषष्टिश्च निखर्वाणां च विंशतिः

सरितांचे अधिपती तीस होते; शंकव सत्त्याहत्तर; महासरोज साठ; आणि निखर्व वीस होते।

Verse 21

अर्बुदायुतसंयुक्ताः कोट्यो नवतिपञ्च च । लक्षाश्च पंचपंचाशत्सहस्राः पंचविंशतिः । शतानि नवषष्टिश्च गणाश्चान्येऽत्र संस्थिताः

येथे अर्बुद व अयुतांसह पंच्याण्णव कोटी, पंचावन्न लक्ष, पंचवीस हजार, एकोणसत्तर शत—आणि इतरही अनेक गण स्थित होते।

Verse 22

येषां नदी स्मृतः पूर्वो महाकालस्तथा परः । ते सर्वे वशगास्तुभ्यं प्रभवंतु गणोत्तमाः

ज्यांच्यासाठी पवित्र नदी प्रथम आश्रय आणि महाकाळ परम ध्येय—ते सर्व गणोत्तम प्रकट होऊन तुझ्या वशात राहोत, हे गणश्रेष्ठ।

Verse 23

आधिपत्यं मया दत्तं तव वत्स कुरुष्व तत् । सर्वेषां गणवृंदानामाधिपत्ये व्यवस्थितः

वत्सा, मी तुला आधिपत्य दिले आहे—ते स्वीकार. सर्व गणवृंदांवरच्या अधिपत्यात दृढपणे प्रतिष्ठित हो।

Verse 24

एवमुक्त्वाथ सा देवी समानीयौषधीभृतान् । हेमकुंभान्सुतीर्थांभः परिपूर्णान्महोदयान्

असे बोलून देवीने औषधीधारकांना बोलावले आणि उत्तम तीर्थजलाने परिपूर्ण, अत्यंत शुभ व तेजस्वी सुवर्णकुंभ आणविले।

Verse 25

तस्याभिषेचनं चक्रे स्वयमेव सुरेश्वरी । गीतवाद्यविनोदेन नृत्यमंगलजैः स्वनैः

सुरेश्वरीने स्वतः त्याचा अभिषेक केला—गीत-वाद्यांच्या आनंदात, नृत्यातून उठणाऱ्या मंगलध्वनींसह।

Verse 26

त्रयस्त्रिंशत्स्मृताः कोटयो देवानां याः स्थिता दिवि । ताः सर्वास्तत्र चागत्य तस्य चक्रुश्च मंगलम्

स्वर्गी वसती असे स्मरणात येणारे तेहतीस कोटी देव—ते सर्व तेथे येऊन त्याच्यासाठी मंगलकर्म व शुभाशीर्वाद करू लागले।

Verse 27

अथ तस्य ददौ तुष्टो भगवान्वृषभध्वजः । कुठारं निशितं हस्ते सदा वै श्रेष्ठमायुधम्

मग तुष्ट झालेल्या भगवान वृषभध्वज (शिव) यांनी त्याच्या हातात धारण करण्यासाठी धारदार कुऱ्हाड दिली—सदैव श्रेष्ठ असे आयुध।

Verse 28

पात्रं मोदकसंपूर्णमक्षयं चैव पार्वती । भोजनार्थे महाभागा मातृस्नेहपरायणा

महाभागा, मातृस्नेहपरायणा पार्वतीने त्याच्या भोजनासाठी मोदकांनी परिपूर्ण असे अक्षय पात्र दिले।

Verse 29

मूषकं कार्तिकेयस्तु वाहनार्थं प्रहर्षितः । भ्रातरं मन्यमानस्तु बन्धुस्नेहेन संयुतः

कार्तिकेय आनंदित होऊन, बंधुस्नेहाने युक्त, त्याला भाऊ मानून वाहनासाठी एक उंदीर दिला।

Verse 30

ज्ञानं दिव्यं ददौ ब्रह्मा तस्मै हृष्टेन चेतसा । अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद्भवेत्

ब्रह्म्याने हर्षित मनाने त्याला दिव्य ज्ञान दिले—भूत, भविष्य आणि वर्तमानात जे काही असेल त्याचेही।

Verse 31

प्रज्ञां विष्णुः सहस्राक्षः सौभाग्यं चोत्तमं महत् । सौभाग्यं कामदेवस्तु कुबेरो विभवादिकम्

विष्णूंनी विवेकयुक्त प्रज्ञा दिली; सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी महान व उत्तम सौभाग्य प्रदान केले. कामदेवाने मनोहर आकर्षणयुक्त सौभाग्य दिले आणि कुबेराने धन-वैभव इत्यादी समृद्धी दिली.

Verse 32

प्रतापं भगवान्सूर्यः कांतिमग्र्यां निशाकरः

भगवान सूर्याने प्रताप व तेज दिले; निशाकर (चंद्र) यांनी श्रेष्ठ कांती व उज्ज्वलता प्रदान केली.

Verse 33

तथान्ये विबुधाः सर्वे ददुरिष्टानि भूरिशः । आत्मीयानि प्रतुष्ट्यर्थं देव्या देवस्य च प्रभोः

तसेच इतर सर्व देवांनीही पुष्कळ प्रिय दाने आपापली दिली, देवी व प्रभु देव प्रसन्न व्हावेत म्हणून.

Verse 34

एवं लब्धवरः सोऽथ गणनाथो द्विजोत्तमाः । देवकृत्यपरो नित्यं चक्रे विघ्नानि भूतले

अशा रीतीने वरांनी युक्त तो गणनाथ—हे द्विजोत्तमा—देवकार्यांत नित्य तत्पर राहून, मग पृथ्वीवर विघ्ने निर्माण करू लागला.

Verse 35

धर्मार्थं यतमानानां मोक्षाय सुकृताय च । ततो भूमितलेऽभ्येत्य गणेशस्तत्र यः स्मृतः

धर्म, मोक्ष आणि सुकृतासाठी प्रयत्न करणाऱ्यांसाठी गणेश पृथ्वीवर अवतरले; तेथेच तो स्मरणीय व पूज्य मानला जातो.

Verse 36

वैमानिकैः समभ्येत्य स्थापितस्तत्र स द्विजाः । येन स्वर्गार्थिनो लोकाः पूजां तस्य प्रचक्रिरे । प्रथमं सर्वकृत्येषु विघ्ननाशाय तत्पराः

वैमानिक देवांसह येऊन तो तेथे प्रतिष्ठित झाला, हे द्विजहो। म्हणून स्वर्गाची इच्छा करणारे लोक त्याची पूजा करू लागले; सर्व कार्यांच्या आरंभी त्यालाच प्रथम ठेवून, विघ्ननाशासाठी तत्पर राहतात।

Verse 37

एतस्मिन्नेव काले च चमत्कारपुरोद्भवैः । ब्राह्मणैर्ब्रह्मविज्ञानतत्परैर्मोक्षहेतुभिः । ईशानः स्थापितस्तत्र मोक्षदो य उदाहृतः

त्याच काळी चमत्कारपुरात उत्पन्न, ब्रह्मविद्येत तत्पर व मोक्षहेतू साधणारे ब्राह्मणांनी तेथे ईशानाची प्रतिष्ठापना केली; तो ‘मोक्षदाता’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 38

स्वर्गं वाञ्छद्भिरेवान्यैः स्वर्गद्वारप्रदस्तथा । हेरंबः स्थापितस्तत्र सत्यनामा यथोदितः

तसेच स्वर्गाची इच्छा करणाऱ्या इतरांनी तेथे हेरंबाची प्रतिष्ठापना केली—तो स्वर्गद्वार देणारा आहे; यथोक्त त्याचे नाव सत्य आहे।

Verse 39

तथान्यैर्मर्त्यदो नाम गणैशस्तत्र यः स्थितः । येन स्वर्गाच्च्युता यांति न कदा नरकादिकम् । तिर्यक्त्वं वा कृमित्वं वा स्थावरत्वमथापि वा

तसेच इतरांनी तेथे गणेशाला ‘मर्त्यद’ या नावाने प्रतिष्ठित केले। ज्याच्या कृपेने स्वर्गातून च्युत झाले तरी कधी नरकादी गतीस जात नाहीत—ना तिर्यकयोनी, ना कृमित्व, ना स्थावरत्व प्राप्त होते।

Verse 40

एतस्मात्कारणात्तत्र क्षेत्रे पुण्ये द्विजोत्तमाः । हेरम्बो मर्त्यदो जातः स्वर्गिणां मर्त्यदः सदा

या कारणामुळे, हे द्विजोत्तमांनो, त्या पुण्यक्षेत्रात हेरंब ‘मर्त्यद’ झाला—स्वर्गप्राप्त जनांसाठी तो सदैव ‘मर्त्यद’ आहे।

Verse 41

एतद्वः सर्वमाख्यातं पुण्यं हेरंबसंभवम् । आख्यानं सर्वविघ्नानि यन्निहन्ति श्रुतं नृणाम्

हे सर्व तुम्हांस सांगितले—हेरंबाच्या प्राकट्याचे हे पुण्य आख्यान। हे ऐकले असता मनुष्यांचे सर्व विघ्न नष्ट होतात।

Verse 42

एतन्माघचतुर्थां यः शुक्लायां पूजयेन्नरः । न तस्य वत्सरं यावद्विघ्नं सञ्जायते क्वचित्

जो पुरुष माघ महिन्यात शुक्लपक्षातील चतुर्थीला (हेरंब/गणेशाचे) पूजन करतो, त्याला वर्षभर कुठेही विघ्न होत नाही.