Adhyaya 163

Verse 1

सूत उवाच । अथ ते नागराः सर्वे दृष्ट्वा तद्वित्तभाजनम् । न केनापि ग्रहीतव्यं सर्वान्कामान्निरस्य च

सूत म्हणाले—मग ते सर्व नागर ते धनाचे पात्र पाहून ठरवू लागले, “हे कोणीही घेऊ नये”; आणि सर्व इच्छा टाकून देऊन त्यांनी संयम धारण केला।

Verse 2

ततस्ते समयं कृत्वा समानीय च मध्यगम् । तस्यास्येन ततः प्रोचुर्ब्रह्मस्थाने व्यवस्थि ताः

मग त्यांनी परस्परांमध्ये ठराव करून त्याला मध्यभागी आणले; आणि ब्रह्मस्थानी उभे राहून त्याला असे म्हणाले।

Verse 3

अनेन लोभयुक्तेन तिरस्कृत्य द्विजोत्तमान् । पुष्पवित्तमुपादाय प्रायश्चित्तं प्रकीर्तितम्

“लोभाने युक्त या व्यक्तीने श्रेष्ठ द्विजांचा अपमान केला आहे. पुष्पाच्या धनाच्या बाबतीत प्रायश्चित्त जाहीर केले जाते.”

Verse 4

तथा चैव तु षड्भागो गृहीतो विभवस्य च । तस्मादेष समस्तानां बाह्यभूतो भविष्यति

“तसेच संपत्तीचा सहावा भागही घेतला गेला आहे. म्हणून हा सर्व समुदायातून बहिष्कृत—बाहेरचा—ठरेल.”

Verse 5

नागराणां द्विजेद्राणां यथान्यः प्राकृतस्तथा

“नागर आणि द्विजश्रेष्ठांमध्ये याला इतर सामान्य माणसासारखेच मानले जाईल—काहीही वेगळेपण नाही.”

Verse 6

अद्यप्रभृति चानेन यः संबंधं करिष्यति । सोऽपि बाह्यस्तु सर्वेषां नागराणां भविष्यति

आजपासून जो कोणी त्याच्याशी कोणताही संबंध ठेवील, तोही सर्व नागरांकडून बहिष्कृत ठरेल।

Verse 7

भोजनं वाथ पानीयं योऽस्य सद्मनि कर्हिचित् । करिष्यति स चाऽप्येवं पतितः संभविष्यति

जो कोणी कधीही त्याच्या घरी अन्न किंवा पाणी दिले, तोही त्याचप्रमाणे पतित ठरेल।

Verse 8

एवमुक्त्वा ततस्तेन दत्तं तालत्रयं द्विजाः । ब्रह्मस्थाने द्विजश्रेष्ठाः कृत्वा पुष्पसमं च तम्

असे बोलून त्याने दिलेले तीन ताल माप ब्राह्मणांनी स्वीकारले; आणि ब्रह्मस्थानी त्या श्रेष्ठ द्विजांनी त्यास ‘पुष्पसम’ ठरवून (पुष्पाच्या बाजूने) निर्णय केला।

Verse 9

अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे जग्मुः स्वंस्वं निवेशनम् । चंडशर्मा स चोद्विग्नः पुष्पपार्श्वं तदा गतः

मग ते सर्व ब्राह्मण आपापल्या निवासस्थानी गेले; आणि चंडशर्मा व्याकुळ होऊन त्या वेळी पुष्पाजवळ गेला।

Verse 10

एतेषामेव सर्वेषां संमतेन मया तव । प्रायश्चित्तं तदा दत्तं तथा पि पतितः कृतः

या सर्वांच्या संमतीने मी तेव्हा तुझ्यासाठी प्रायश्चित्त ठरविले; तरीही तुला ‘पतित’ ठरविण्यात आले।

Verse 11

तस्मादहं पतिष्यामि सुसमिद्धे हुताशने । नैव जीवितुमिच्छामि स्वजनैः परिवर्जितः

म्हणून मी सुसमिद्ध अग्नीत स्वतःला झोकून देईन; स्वजनांनी परित्यक्त झालो असता मला जगावेसे वाटत नाही।

Verse 12

पुष्प उवाच । न विषादस्त्वया कार्यः कार्येऽस्मिद्विजसत्तम । वित्तार्थं दूषितस्त्वंहि यतो ब्राह्मणसत्तमैः

पुष्प म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठा, या कार्यात तू शोक करू नकोस; कारण धनासाठीच ब्राह्मणश्रेष्ठांनी तुला दूषित केले आहे।

Verse 13

नागरांस्तोषयिष्यामि तानहं विविधैर्धनैः । याचयिष्यंति यन्मात्रं तव गात्रविशुद्धये

मी त्या नगरवासियांना विविध धनांनी संतुष्ट करीन; ते जितके मागतील तितकेच तुझ्या देहशुद्धीसाठी देईन।

Verse 14

तावन्मात्रं प्रदास्यामि तेभ्यो हि तव कारणात् । एवमुक्त्वा समागत्य ब्रह्मस्थानं त्वरान्वितः

तुझ्यासाठीच मी त्यांना नेमके तितकेच देईन. असे बोलून तो घाईघाईने ब्रह्मस्थानी येऊन पोहोचला।

Verse 15

चातुश्चरणमानीय मध्यगास्येन सोऽब्रवीत् । चंडशर्मा द्विजो यश्च मदर्थे पतितः कृतः

चौघांना एकत्र आणून सभेच्या मध्यभागी सर्वांना उद्देशून तो म्हणाला—‘जो चंडशर्मा नावाचा द्विज माझ्यामुळे पतित केला गेला आहे…’

Verse 16

युष्माभिर्वित्तलोभेन तद्वित्तं वो ददाम्यहम् । समस्तं मद्गृहे यच्च क्रियतां वचनं द्विजैः

तुम्ही धनाच्या लोभाने आला आहात, म्हणून मी तुम्हाला ते धन देतो. माझ्या घरात जे काही आहे, त्याबद्दल ब्राह्मणांनी सांगावे तसे केले जावे.

Verse 17

अथ ते कुपिताः प्रोचुः सर्व एव द्विजोत्तमाः । सीत्कारान्विविधान्कृत्वा क्रोध संरक्तलोचनाः

त्यानंतर ते सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण रागावले आणि बोलू लागले; रागाने डोळे लाल करून त्यांनी विविध प्रकारचे सीत्कार (फुसफुसणे) केले.

Verse 18

धिग्धिक्पापसमाचार जिह्वा ते शतधा ततः । किं न याति यदेवं त्वं प्रजल्पसि विगर्हितम्

अरे पापाचारी, तुझा धिक्कार असो, धिक्कार असो! तुझ्या जिभेचे शंभर तुकडे का होत नाहीत? तू असे निंदनीय बडबडत असताना ती गळून का पडत नाही?

Verse 19

पतितोऽयं कृतो ऽस्माभिर्नैव वित्तस्य कारणात् । प्रायश्चित्तं यतो दत्तमेकेनापि दुरात्मना

आम्ही याला धनाच्या लोभापायी 'पतित' ठरवले नाही, तर एका दुरात्म्याने (अयोग्य रितीने) प्रायश्चित्त दिल्यामुळे हे केले आहे.

Verse 20

स्मृतयो दूषितास्तेन पुराणानि विशेषतः । स्थानं चैवास्म दीयं च कर्म चैतत्प्रकुर्वता

हे कर्म करणाऱ्याने स्मृती आणि विशेषतः पुराणे दूषित केली आहेत; तसेच आमचे स्थान आणि हे कर्मही भ्रष्ट केले आहे.

Verse 21

प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं चतुर्भिरपरैः सह । संमन्त्र्य मनुना प्रोक्तमेतदेव द्विजोत्तमाः

प्रायश्चित्त चार जणांसह करावे. विचार करून मनूंनी हेच स्पष्ट सांगितले आहे, हे द्विजोत्तमांनो.

Verse 22

त्वदीयं पातकं चास्य शरीरेऽद्य व्यवस्थितम् । एकाकिना यतो दत्तं तेनायं पतितः स्थितः

तुझे केलेले पाप आज त्याच्या देहावरही स्थिर झाले आहे; तू एकट्यानेच ते केलेस म्हणून तो पतित अवस्थेतच राहिला आहे.

Verse 23

सूत उवाच । एवमुक्त्वा द्विजाः सर्वे जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । पुष्पोपि च समुद्विग्नो वैलक्ष्यं परमं गतः

सूत म्हणाले—असे बोलून सर्व ब्राह्मण आपापल्या घरी गेले; आणि पुष्पही फार व्याकुळ होऊन परम लज्जा व विषादात पडला.

Verse 24

जगामाथ निजावासं निःश्वसन्नुरगो यथा

मग तो तो आपल्या निवासस्थानी गेला, सर्पासारखा निःश्वास टाकीत.

Verse 25

ततः स चिन्तयामास यावन्नो साहसं कृतम् । तावत्सिद्धिर्मनुष्याणां न कथंचित्प्रजायते

तेव्हा तो विचार करू लागला—जोपर्यंत आपले हे धाडसी अपराध दुरुस्त होत नाही, तोपर्यंत मनुष्यांना कधीही सिद्धी मिळत नाही.

Verse 26

तस्मादहं करिष्यामि चण्डशर्मकृते महत् । कृतघ्नता यथा न स्यात्प्रोक्तं चैव यतो बुधैः

म्हणून मी चण्डशर्मासाठी एक महान कर्म करीन, जेणेकरून माझ्यावर कृतघ्नतेचा दोष येऊ नये—जसे ज्ञानीजनांनी सांगितले आहे।

Verse 27

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्मघातक, सुरापान करणारा, चोर आणि व्रतभंग करणारा—यांच्यासाठी सत्पुरुषांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नासाठी प्रायश्चित्त नाही।

Verse 28

एवं निश्चित्य मनसा सूर्यवारेण सप्तमी । यदाऽयाता द्विजश्रेष्ठास्तदा चाष्टोत्तरं शतम्

असा मनाशी निश्चय करून, जेव्हा रविवारी सप्तमी आली आणि श्रेष्ठ द्विज आले, तेव्हा (विधी) एकशे आठ या संख्येनुसार झाला।

Verse 29

प्रदक्षिणाः कृतास्तेन पुष्पादित्यस्य धीमता । तीक्ष्णं शस्त्रं समादाय पूर्वोक्तविधिना ततः । छित्त्वाछित्त्वा निजांगानि जुहुयाज्जातवेदसि

त्या धीमान पुरुषाने पुष्पादित्याची प्रदक्षिणा केली. नंतर तीक्ष्ण शस्त्र घेऊन, पूर्वोक्त विधीनुसार, स्वतःचे अवयव वारंवार छेदून जातवेद (अग्नी) मध्ये आहुती देत राहिला।

Verse 30

ततः पूर्णाहुतिं यावत्कायशेषेण यच्छति । तावत्प्रत्यक्षतां गत्वा स प्रोक्तो भास्वता स्वयम्

नंतर तो पूर्णाहुतीपर्यंत, देहाच्या उरलेल्या भागाने आहुती देत राहिला; तोपर्यंत भास्वान (सूर्य) प्रत्यक्ष होऊन स्वतः त्याच्याशी बोलला।

Verse 31

पुष्प मा साहसं कार्षीः परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । भूय एव महाभाग ब्रूहि किं ते ददाम्यहम्

पुष्पा, असे उतावळे धाडस करू नकोस; हे निष्पाप, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. आता पुन्हा, हे भाग्यवंत, सांग—मी तुला कोणता वर देऊ?

Verse 32

पुष्प उवाच । चण्डशर्मा द्विजेन्द्रोऽयं मदर्थे पतितः कृतः । समस्तैर्नागरैर्देव तं तैर्नय समानताम्

पुष्प म्हणाली—हा द्विजश्रेष्ठ चंडशर्मा माझ्यामुळे पतित केला गेला. हे देव, त्या सर्व नागरांच्या द्वारेच त्याला पुन्हा समान प्रतिष्ठेत आणा.

Verse 33

शास्त्रं दृष्ट्वा प्रदत्तं मे प्रायश्चित्तं महात्मना । तथापि दूषितः क्षुद्रैः समस्तैरसहिष्णुभिः

महात्म्याने शास्त्र पाहून मला प्रायश्चित्त दिले; तरीही त्या सर्व क्षुद्र व असहिष्णु लोकांनी मला दूषित केले.

Verse 34

भगवानुवाच । एकस्यापि वचो नैव शक्यते कर्तुमन्यथा । नागरस्य द्विजश्रेष्ठ समस्तानां च किं पुनः

भगवान म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ, एका नागराचेही वचन बदलणे शक्य नाही; मग सर्वांच्या एकत्र वचनाचे तर काय सांगावे.

Verse 35

परमेष द्विजः पूतश्चंडशर्मा भविष्यति । ब्राह्मोऽयं नागरः ख्यातः समस्ते धरणीतले

हे परमेश, चंडशर्मा हा द्विज निश्चयच पवित्र होईल. हा नागर ‘ब्राह्म’ या नावाने समस्त पृथ्वीवर प्रसिद्ध होईल.

Verse 36

एतस्य ये सुताश्चैव भविष्यंति धरातले । विख्यातिं तेऽपि यास्यंति मान्याः पूज्या महीभृताम्

याचे जे पुत्र पृथ्वीवर जन्मतील, तेही कीर्ती प्राप्त करतील; राजांनाही ते मान्य व पूज्य ठरतील।

Verse 37

ये चापि बांधवा श्चास्य सुहृदश्च समागमम् । करिष्यंति समं तेऽपि भविष्यंति सुशोभनाः

याचे बांधव आणि हितचिंतक मित्रही, जे एकत्र येतील, तेही सुंदर व तेजस्वी रूपाचे होतील।

Verse 38

त्वं चापि मत्प्रसादेन संपूर्णांगो भविष्यसि

आणि तूही माझ्या कृपेने संपूर्ण अवयवांनी युक्त, पूर्ण देहाचा होशील।

Verse 39

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः । पुष्पोऽपि चाक्षतांगत्वं तत्क्षणात्समपद्यत

असे बोलून सहस्रांशु (सूर्य) नंतर अदृश्य झाला. आणि पुष्पही त्या क्षणीच अक्षत अवयवांसह पूर्ण देहाचा झाला।

Verse 163

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागररखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तांतवर्णनंनाम त्रिषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘ब्राह्मण-नागर-उत्पत्तीवृत्तांत-वर्णन’ नामक एकशे त्रेसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।