Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
ಅಧ್ಯಾಯ 1ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಇತರ ದೇವರೂಪಗಳಿಗಿಂತ ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಏಕೆ? ಸೂತನು ಆನರ್ತ-ವನದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸತೀವಿಯೋಗದ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನು ದಿಗಂಬರನಾಗಿ, ಕಪಾಲಪಾತ್ರ ಧರಿಸಿ ಭಿಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಆಶ್ರಮದ ಮಹಿಳೆಯರು ಮೋಹಿತರಾಗಿ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಇದನ್ನು ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಭಂಗವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶಿವನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವನ ಲಿಂಗ ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಬಿದ್ದ ಲಿಂಗ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಚೀರಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ; ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನ, ಉತ್ಪಾತಗಳು, ಅಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ದೇವರುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವರನ್ನು ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು—ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವಿಜರು ಶ್ರಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವರುಗಳು ಸತೀ ಹಿಮಾಲಯನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಗೌರಿಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವಳೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವರುಗಳೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವರ್ಣಲಿಂಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ‘ಹಾಟಕೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನಿತ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶ, ದರ್ಶನ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಮಹಾತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮಗ್ರ ಆರಾಧನೆ ಆಗಿ ಶುಭ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಒಂದು ಮಹಾತೀರ್ಥದ ಅದ್ಭುತ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಲಿಂಗವು ಬೇರುಸಹಿತ ಉರುಳಿದಾಗ, ಆ ದಾರಿಯಿಂದ ಪಾತಾಳದಿಂದ ಜಾಹ್ನವೀ (ಗಂಗೆ) ಜಲವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು; ಅದು ಸರ್ವಪಾವನ ಮತ್ತು ಕಾಮನಾಪೂರಕವೆಂದು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಚಾಂಡಾಲ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತ್ರಿಶಂಕು ರಾಜೋಚಿತ ದೇಹವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದನು—ಇದು ಲೋಕವಿಸ್ಮಯಕರ ಕಥೆ. ಋಷಿಗಳು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಪತನಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತರು ಪುರಾತನ ಪವಿತ್ರಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ, ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ವಂಶ-ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸೂರ್ಯವಂಶಜನ್ಮ, ವಶಿಷ್ಠರ ಶಿಷ್ಯತ್ವ, ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ನಿರಂತರ ಅನುಷ್ಠಾನ, ಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಹಾಗೂ ದೀನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಹಾದಾನ, ವ್ರತಪಾಲನೆ, ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ. ನಂತರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನ ಇಂದಿನ ದೇಹದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಗಮನವಾಗುವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ವಶಿಷ್ಠರಿಂದ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ವಶಿಷ್ಠರು ಅದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ದೇಹಾಂತರದ ನಂತರವೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಉದಾಹರಣೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಮುನಿಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಋತ್ವಿಜನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಶಿಷ್ಠರು ನಗುತ್ತಾ ‘ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ರಾಜನು ಮೊದಲು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ಅವರ ಪುತ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ಅನೌಚಿತವೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಬೇರೆ ಋತ್ವಿಜನನ್ನು ನೇಮಿಸುವೆನೆಂದು ಬೆದರಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಕಠೋರ ವಚನಗಳಿಂದ ಶಾಪ ನೀಡಿ ಅವನನ್ನು ಅಂತ್ಯಜ/ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಾಪಫಲವಾಗಿ ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ-ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಜನರು ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಂಶಧರ್ಮ ಕುಸಿದುದನ್ನು ನೆನೆದು ರಾಜನು ಅಳಲುತ್ತಾನೆ; ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಿತರ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಭಯಪಟ್ಟು, ತನ್ನ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಆತ್ಮನಾಶದವರೆಗೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರ್ಜನ ನಗರಗೇಟ್ಗೆ ಮರಳಿ ಪುತ್ರನನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಯಿಸಿ ಶಾಪವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆ ಶೋಕಿಸುತ್ತದೆ, ಋಷಿಗಳ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಟೀಕಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವೆವು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ, ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಅಥವಾ ಮರಣ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಮಂತ್ರಿಗಳು ಶಂಖ‑ಭೇರಿ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಸಿಷ್ಠನ ಪುತ್ರರ ಶಾಪದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕು ಚಾಂಡಾಲಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ, ‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ನನ್ನ ಏಕೈಕ ಶರಣ’ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನದೀತೀರದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು; ದೇಹಚಿಹ್ನೆಗಳ ಕಾರಣ ಶಿಷ್ಯರು ಗುರುತಿಸದೆ ಗದರಿಸಿದರು. ಆಗ ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನ ಪರಿಚಯ ನೀಡಿ ವಿವಾದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು—ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಕ್ಕೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬೇಡಿದುದು ತಿರಸ್ಕೃತವಾಯಿತು, ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ನಂತರ ಶಾಪವಾಯಿತು. ವಸಿಷ್ಠವಂಶದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಪುನಃ ವೈದಿಕಾಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಸರಸ್ವತಿ, ಪ್ರಭಾಸ, ನೈಮಿಷ, ಪುಷ್ಕರ, ವಾರಾಣಸಿ, ಪ್ರಯಾಗ, ಕೇದಾರ, ಶ್ರವಣಾ ನದಿ, ಚಿತ್ರಕೂಟ, ಗೋಕರ್ಣ, ಶಾಲಿಗ್ರಾಮ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದರೂ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಅಶುದ್ಧಿ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ; ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಅರ್ಭುದಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಅನರ್ತಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿಯೂ ಜಾಹ್ನವೀಜಲದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಲಿಂಗದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಭೂಗರ್ಭಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತ್ರಿಶಂಕು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲತ್ವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪುನಃ ಕಾಂತಿಮಂತನಾದನು. ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಯಜ್ಞಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು; ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹೇಳಿದನು—ಅದೇ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಬಲದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇಲ್ಲ, ವೇದವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ ದೇಹತ್ಯಾಗವೇ ಎಂದು.
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ತಪೋಬಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ತ್ರಿಶಂಕುವಿನಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞ-ದೀರ್ಘಸತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು. ಶುಭವಾದ ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವಾಟಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅಧ್ವರ್ಯು, ಹೋತೃ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಉದ್ಗಾತೃ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಪರಿಣಿತರನ್ನು ನೇಮಿಸಿ ಕರ್ಮಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಯಜ್ಞವು ಮಹಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕೋತ್ಸವವಾಯಿತು—ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ತರ್ಕಜ್ಞರು, ಗೃಹಸ್ಥರು, ದರಿದ್ರರು, ಕಲಾವಿದರು ಕೂಡ ಸೇರಿದರು; ದಾನವಿತರಣೆಯೂ ಭೋಜನವೂ ನಡೆಯಲಿ ಎಂಬ ಘೋಷಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೇಳಿಬಂದವು. ಧಾನ್ಯ ‘ಪರ್ವತಗಳು’, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ-ರತ್ನಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯ ಗೋವು-ಅಶ್ವ-ಗಜಗಳು ದಾನಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವತಃ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ದೇವಮುಖನಾದ ಅಗ್ನಿಯೇ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸತ್ರ ನಡೆದರೂ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವಭೃಥಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಯಥೋಚಿತ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ, ತ್ರಿಶಂಕು ಲಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು—ತನ್ನ ಮಾನ ಮರಳಿತು, ಚಾಂಡಾಲಸ್ಥಿತಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು ಎಂದನು; ಆದರೂ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಜನರ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ‘ಯಜ್ಞ ಮಾತ್ರದಿಂದ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗಸಿದ್ಧಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗುವ ಭಯದಿಂದ, ಅವನು ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು—ಅಧ್ಯಾಯವು ಯಜ್ಞಮಾರ್ಗದಿಂದ ತಪೋಮಾರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಬೋಧಾತ್ಮಕ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವೃತ್ತಾಂತದೊಳಗಿನ ರಾಜರ್ಷಿ-ಸಂವಾದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ, ಅದೇ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ಸಂಕಲ್ಪಶಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರದ ಕುರಿತು ಉಂಟಾಗುವ ವಿವಾದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದೇವಲೋಕದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಸವಾಲು ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಸ್ವಂತ ಹೊಸ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಿವನ (ಶಂಕರ, ಶಶಿಶೇಖರ) ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ತೋತ್ರ ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳೂ ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯಗಳೂ ಆಗಿ ಏಕ ಪರಮತತ್ತ್ವವೆಂದು ಪುರಾಣೀಯ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ವರ್ಣಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ “ಸೃಷ್ಟಿಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ” (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ/ಜ್ಞಾನ)ವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಅದನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಾಭಾವದಿಂದ ಚತುರ್ವಿಧ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಭಕ್ತಿ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ತೀರ್ಥಕಥೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೃಢ ಧ್ಯಾನಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ‘ಯುಗ್ಮ ಸಂಧ್ಯೆ’ (ಎರಡು ಸಂಧ್ಯೆ)ಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಅದು ಇಂದಿಗೂ ಅನುಭವಗೋಚರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ದೇವಗಣಗಳು, ಆಕಾಶಚರರು, ನಕ್ಷತ್ರ-ಗ್ರಹಗಳು, ಮಾನವರು, ನಾಗರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ವನಸ್ಪತಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ರುವನನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ—ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಎರಡು ಸೂರ್ಯರು, ಎರಡು ನಿಶಾಪತಿಗಳು, ದ್ವಿಗುಣ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಎರಡು ಆಕಾಶಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ) ಭಯಗೊಂಡು ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಪದ್ಮಾಸನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ವೇದಶೈಲಿಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ—ಈ ಹೊಸ ಸೃಷ್ಟಿ ಹಳೆಯ ಲೋಕಕ್ರಮವನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಮೊದಲು ತಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ದೇವರ ವಿನಾಶವಾಗದಂತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಷರತ್ತು ಇಟ್ಟನು—ತ್ರಿಶಂಕು ತನ್ನ ಇಂದಿನ ದೇಹದೊಡನೆ ದಿವ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಬೇಕು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಪ್ಪಿ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ/ತ್ರಿವಿಷ್ಟಪಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅಪೂರ್ವ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು—ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತ್ರಿಶಂಕುವೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ತಪೋಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
ಸೂತನು ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಒಂದು ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಅಸಾಧಾರಣ ಆರೋಹಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಲಿದೋಷದ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲ; ಘೋರ ಪಾಪಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗವೂ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ; ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಜನರು ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯೆ—ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಭಕ್ತಿ—ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿ, ಯಜ್ಞ-ತಪಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳು ಕುಗ್ಗುತ್ತವೆ. ಯಜ್ಞಭಾಗ ನಿಂತುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರನು ಧೂಳಿನಿಂದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಇರುವೆಗೂಡು/ವಲ್ಮೀಕ ‘ನಾಗ-ಬಿಲ’ವಾಗಿ, ಅದರ ಮೂಲಕ ನಾಗಗಳು ಪಾತಾಳ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಆಮೇಲೆ ವೃತ್ರನ ವಂಚಕ ವಧದಿಂದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷ ಬರುವುದು; ವೃತ್ರನ ತಪಸ್ಸು, ವರಗಳು ಮತ್ತು ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಘರ್ಷದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದರೂ ಶುದ್ಧನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ದಿವ್ಯವಾಣಿ ಅವನನ್ನು ನಾಗ-ಬಿಲ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾತಾಳಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನು ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಪ್ರವೇಶ ತಪ್ಪಿಸಲು ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಬೇಕೆಂಬ ವಿಧಿ, ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸುವವರಿಗೂ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಪರಮ ಫಲವೆಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಭಯಂಕರ ಭೂಗರ್ಭ ಮಾರ್ಗ ‘ಮಹಾ ನಾಗಬಿಲ’ ಹೇಗೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ನಂತರ ಪವಿತ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬ ಸ್ಥಳಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ—ಇಂದ್ರನು ಸಂವರ್ತಕ ವಾಯುವಿಗೆ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು; ಆದರೆ ವಾಯು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಹಿಂದೆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ಕಾರಣ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಮಿಶ್ರಗಂಧಗಳನ್ನು ಹೊರುವವನಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದ್ದೆನು, ತ್ರಿಪುರಾರಿ ಶಿವಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅಂಥ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಂದ್ರನು ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ದೇವೇಜ್ಯ (ಬೃಹಸ್ಪತಿ) ಹಿಮಾಲಯನ ಮೂರು ಪುತ್ರರ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದನು—ಮೈನಾಕ (ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವವನು), ನಂದಿವರ್ಧನ (ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದ ಅಪೂರ್ಣ ಬಿರುಕುಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವನು), ಮತ್ತು ರಕ್ತಶೃಂಗ (ಲಭ್ಯವಿರುವವನು); ಇವರಲ್ಲಿ ನಾಗಬಿಲವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಬಲ್ಲವನು ರಕ್ತಶೃಂಗನೇ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಇಂದ್ರನು ಹಿಮಾಲಯನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ, ರಕ್ತಶೃಂಗನು ಮಾನವಲೋಕದ ಕಠೋರತೆ-ಅಧರ್ಮಪ್ರಚುರತೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನೇ ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಹೋಗಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಬಾಧ್ಯಗೊಳಿಸಿ—ಅಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಗಳು, ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುವವು; ಪಾಪಿಗಳೂ ರಕ್ತಶೃಂಗನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗುವರು ಎಂದು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ರಕ್ತಶೃಂಗನನ್ನು ನಾಗಬಿಲದಲ್ಲಿ ಮೂಗುಮಟ್ಟಿಗೆ ಮುಳುಗಿಸಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು; ಅವನು ಸಸ್ಯಲತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರನು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು—ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಅವನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು; ಚೈತ್ರ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಇಂದ್ರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರನ ಪೂಜಿಸುವನು; ಶಿವನು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮುಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ತೀರ್ಥ-ದೇವಾಲಯ-ತಪೋವನಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
ಸೂತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಆನರ್ತ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜ ಚಮತ್ಕಾರನು ಒಮ್ಮೆ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋದನು. ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ಮರಿಯನ್ನು ಹಾಲು ಕುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಉಲ್ಲಾಸಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಬಾಣ ಹಾರಿಸಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಮರಣಾಸನ್ನ ಜಿಂಕೆ ರಾಜನಿಗೆ—ನನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಿಂತ ಹಾಲಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ನನ್ನ ಮರಿ ಅನಾಥವಾಗುವದೇ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಬೇಟೆಯ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿತು: ಸಂಭೋಗದಲ್ಲಿರುವ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಹಾಲು ಕುಡಿಸುತ್ತಿರುವ/ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವ, ದುರ್ಬಲ ಅಥವಾ ನೀರಾಶ್ರಿತ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಪಾಪಕಾರಕ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಶಾಪ ನೀಡಿತು—ರಾಜನಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಕುಷ್ಠಸಮಾನ ರೋಗ ಬರುವುದು ಎಂದು. ರಾಜನು ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ವನ್ಯಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣವೂ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಧರ್ಮವಾಡಿದನು; ಜಿಂಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಭಂಗ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಸ್ಪಷ್ಟವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಜಿಂಕೆ ಸತ್ತ ತಕ್ಷಣ ರಾಜನು ರೋಗಗ್ರಸ್ತನಾದನು; ಅದನ್ನು ಅರಿತು ತಪಸ್ಸು, ಶಿವಪೂಜೆ, ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪದೇಶದಿಂದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಂಖತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಕాంతಿಮಂತನಾದನು—ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಸಂಯಮನೀತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು—ರಾಜ ಚಮತ್ಕಾರನು ಕುಷ್ಠರೋಗದಿಂದ ಹೇಗೆ ಮುಕ್ತನಾದನು, ಅವನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಾರು, ಶಂಖತೀರ್ಥ ಎಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹಿಮೆ ಏನು. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ರಾಜನು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಚರಿಸಿ ಔಷಧಿ-ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಪರಿಹಾರ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಪಾಲನೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು, ಮಾನವೀಯವಾಗಲಿ ದೈವವಾಗಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯದಿಂದ ರೋಗನಾಶದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಅವರು ಸಮೀಪದ ಶಂಖತೀರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವರೋಗನಾಶಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಮಾಸದ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಚಂದ್ರನು ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಉಪವಾಸಸಹಿತ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಫಲವೆಂದರು. ಅವರು ತೀರ್ಥೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು—ತಪಸ್ವಿ ಸಹೋದರರು ಲಿಖಿತ ಮತ್ತು ಶಂಖ. ಲಿಖಿತನ ಖಾಲಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಶಂಖನು ಹಣ್ಣು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೋಷವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು; ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಲಿಖಿತನು ಅವನ ಕೈಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಶಂಖನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಕೈಗಳನ್ನು ಪುನಃ ನೀಡಿದನು ಮತ್ತು ಶಂಖನಾಮದಿಂದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸ್ನಾನಕರ್ತರಿಗೆ ಶುದ್ಧಿ-ನವಜೀವನ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುವ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ರಾಜನು ಸರಿಯಾದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ರೋಗಮುಕ್ತನಾಗಿ ಕాంతಿಮಂತನಾದನು. ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯ-ಧನವನ್ನು ದಾನಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಪ್ರಾಕಾರ-ಖಂದಕಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಧ್ಯಯನ-ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ವಾಸಿಸುವ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದರು; ರಾಜನು ಸುಯೋಜಿತ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವಿಧಿವತ ದಾನವಿತರಣ ಮಾಡಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ತಪೋಮುಖ ಜೀವನದತ್ತ ಮುಂದಾದನು.
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
ಸೂತರು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, ರಾಜ ವಸುದಾಪಾಲನು ಇಂದ್ರನ ಪುರಂದರಪುರಿಯಂತೆ ವೈಭವಶಾಲಿಯಾದ ನಗರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ರತ್ನಮಯ ನಿವಾಸಗಳು, ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಫಟಿಕ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು, ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳು, ಸ್ವರ್ಣದ್ವಾರಗಳು, ಮಣಿಮಯ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿರುವ ಕೆರೆಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಬಾವಿಗಳು ಹಾಗೂ ನಗರೋಪಕರಣಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಸಮ್ಯಕ್ವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ನಂತರ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಜ್ಜಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಗರಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪೂರ್ತಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವನು ಪುತ್ರರು, ಪೌತ್ರರು ಮತ್ತು ಸೇವಕರನ್ನು ಕರೆದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು—ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದ ಈ ನಗರಿಯನ್ನು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸಂತೃಪ್ತರಾಗಿರಬೇಕು. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕೃಪೆಯಿಂದ ಅಪೂರ್ವ ತೇಜಸ್ಸು, ಅಜೇಯತೆ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ದೀರ್ಘಾಯು, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಂಶವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ದ್ವೇಷದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವವನು ದುಃಖ, ಪರಾಜಯ, ಪ್ರಿಯವಿಯೋಗ, ರೋಗ, ನಿಂದೆ, ವಂಶಕ್ಷಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅವನ ವಂಶಜರು ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ರಕ್ಷಣಧರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ನಗರವನ್ನೂ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಒಂದು ವಸತಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಫಲಾಹಾರ, ನಂತರ ಒಣ ಎಲೆಗಳ ಆಹಾರ, ನಂತರ ಜಲಮಾತ್ರ, ಕೊನೆಗೆ ವಾಯುಮಾತ್ರ ಎಂಬ ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದನು; ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದನು. ರಾಜನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಸಂಬಂಧಿತ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವು ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯನಿವಾಸದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪವಿತ್ರವಾಗಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾದೇವನು ಅಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನೆಲೆಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ, ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ “ಅಚಲೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವೆನು; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವೆನು ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಲಿಂಗಕ್ಕೆ “ಘೃತ-ಕಂಬಳ” ಅರ್ಪಿಸುವ ವ್ರತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾಜನಿಗೆ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ದೊರಕಿತು; ದೇವನು ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ರಾಜನು ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಆಕಾಶವಾಣಿಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಚಿಹ್ನ ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು—ಆ ಲಿಂಗದ ನೆರಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಸರಿಯದು. ರಾಜನು ಆ ಅದ್ಭುತ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾದನು; ಆ ನೆರಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮಾಣ—ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಮರಣಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಆ ನೆರಳನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಚಮತ್ಕಾರಪುರದ ಸಮೀಪ ಮಹಾದೇವನು ಅಚಲೇಶ್ವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿರುವನು; ಆ ತೀರ್ಥವು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುವ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು, ಅದರ ಅಪೂರ್ವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ವಿಘ್ನರೂಪ ದೋಷದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಜನರನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಬೋಧಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜನ್ಮತಃ ವೈಶ್ಯ, ಮೂಕ ಮತ್ತು ದರಿದ್ರನಾದ ಒಬ್ಬನು ಗೋವಾಳನಾಗಿ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಅವನ ಒಂದು ಪಶು ತಿಳಿಯದೆ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯಜಮಾನನು ಅವನನ್ನು ದೋಷಾರೋಪಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಪಶುವನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ದಂಡ ಹಿಡಿದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಖುರಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಧಿಯನ್ನು ಸುತ್ತಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ—ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಅದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಪಶು ಸಿಕ್ಕಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗ್ರಂಥವು ಆ ಕಾಲವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ಗೋವಾಳ (ಉಪವಾಸ, ಮೌನ ಮತ್ತು ಅಸ್ನಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ) ಹಾಗೂ ಆ ಪಶುವೂ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಗೋವಾಳನು ದಶಾರ್ಣ ರಾಜನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಮೌನ ವ್ರತದಿಂದ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಸಂಬಂಧಿತ ಪಾಪಹರಣ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದ ಋಷಿಗಳು—ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಇದ್ದರೂ ಈ ವಿಧಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಏಕೆ ಇಷ್ಟು ಭಕ್ತಿ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ತಾವೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಜಪ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ತೀರ್ಥಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದುರ್ಳಭವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಜ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿ ದಿವ್ಯಸತ್ತ್ವಗಳಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಸಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಫಲಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
ನಾರದರು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹರಿ/ನಾರಾಯಣನು ತಪಸ್ವಿ ವೇಷಧರಿಸಿ ಬಂದು ಒಂದು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದ ವೃಂದಾ (ವೃಂದಾರಿಕಾ)ಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಭಯಾನಕ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ದು ಅತಿಶಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ವರ್ಣದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಅಮೃತಸಮಾನ ನದಿಗಳು, ಜೇನು ಹರಿಯುವ ಮರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ತೀರ್ಥದ ಅದ್ಭುತ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಂದೆ “ಚಿತ್ರಶಾಲೆ”ಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವೃಂದೆಗೆ ಪತಿಸದೃಶ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಪತೆಯಿಂದ ಅವಳು ಮೋಹಿತರಾಗಿ ಸಂಯೋಗ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಹರಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವ-ಹರಿಯ ಅಭೇದತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಜಾಲಂಧರನ ಮರಣವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೃಂದಾ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಆಕ್ಷೇಪದೊಂದಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ತಪಸ್ವಿಯ ಮಾಯೆಯಿಂದ ತಾನು ಮೋಹಿತಳಾದಂತೆ, ಹರಿಯೂ ಸಮಾನ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿ ಎಂದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃಂದಾ ತಪೋನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಅವಶೇಷಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅವಳು ದೇಹ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಸ್ಥಳ ಗೋವರ್ಧನ ಸಮೀಪ “ವೃಂದಾವನ”ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ಅವಳ ರೂಪಾಂತರದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
ಈ 16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಸಂಭವ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಶೃಂಗನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದೇ ಪರಮಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸಿ ದೈವಸಾನ್ನಿಧ್ಯಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾನ, ಕ್ರಿಯಾಕಾಂಡ, ಸಂಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳು, ಚಾಂದ್ರಾಯಣ–ಕೃಚ್ಛ್ರ ಮೊದಲಾದ ಕಠಿನ ವ್ರತಗಳು, ಪ್ರಭಾಸ ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪುಣ್ಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವಕಾಲದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದರು ಎಂಬ ಉದಾಹರಣೆಗಳೂ, ಕಾಲವಶದಿಂದ ನಾಶವಾದ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪ ಹಾಗೂ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳೂ ಆ ಸ್ಥಳಸಂಬಂಧದಿಂದ ದಿವ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಬರುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥಗಳು ವಾಸದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೂ, ದರ್ಶನದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಪಾವನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ—ಎಂದು ದೇಹಸ್ಪರ್ಶಮಾಧ್ಯಮದ ಪವಿತ್ರತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನಿಂದ ಚಮತ್ಕಾರಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ನಿಖರ ಪ್ರಮಾಣ (ಪ್ರಮಾಣ) ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥ-ಆಲಯಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಐದು ಕ್ರೋಶ ವಿಸ್ತಾರವಿದ್ದು, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಗಯಾಶಿರ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯ ಪಾದಚಿಹ್ನೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಕರ್ಣೇಶ್ವರದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳು ದಿಕ್ಕುಸೂಚಕ ಸೀಮೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದ್ದಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಪಾಪನಾಶಕ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿನಂತಿಯಿಂದ ಸೂತನು ರಾಜ ವಿದೂರಥನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇಟೆಯ ವೇಳೆ ರಾಜನ ಹಿಂಬಾಲಿಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ಭಯಾನಕ ಓಟ-ಹುಡುಕಾಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನೀರಿಲ್ಲದ, ನೆರಳಿಲ್ಲದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಬಿಸಿಲು ಮತ್ತು ಕ್ರೂರ ಮೃಗಗಳ ಭೀತಿ ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಸೇನೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ರಾಜನು ಅತಿಯಾಗಿ ದಣಿದು ಅಪಾಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ಕುದುರೆ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ—ಇದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆಗೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂಬಂಧಿತ ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಕಠಿಣ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ರಾಜ ವಿದೂರಥನು ಮೂರು ಭಯಾನಕ ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮನಾಮಗಳನ್ನು—ಮಾಂಸಾದ, ವಿದೈವತ, ಕೃತಘ್ನ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಿರಂತರ ಅಧರ್ಮಾಚರಣೆ, ಪೂಜೆ-ಉಪಾಸನೆಯ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಕೃತಘ್ನತೆ, ಅತಿಥಿ ಅವಮಾನ, ಅಶೌಚ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧಾಚಾರದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉಪದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ—ಅನুচಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಅಪರ್ಯಾಪ್ತ ದಕ್ಷಿಣೆ, ವೈಶ್ವದೇವ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ, ಆಹಾರದ ಅಶುದ್ಧಿ/ದೂಷಣ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಮಂಗಳ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತರು ಅರ್ಪಣ ಅಥವಾ ಅನ್ನವನ್ನು ‘ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪರದಾರಗಮನ, ಕಳ್ಳತನ, ನಿಂದೆ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ, ಪರಧನ ದುರುಪಯೋಗ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ, ನಿರ್ದೋಷ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರೇತತ್ವದ ಕಾರಣಗಳು; ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮಾತೃವತ್ ನೋಡುವುದು, ದಾನ, ಸಮತೆ, ಕರುಣೆ, ಯಜ್ಞ-ತೀರ್ಥ ಪರಾಯಣತೆ ಹಾಗೂ ಬಾವಿ-ಕೆರೆಗಳಂತಹ ಲೋಕಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳು ರಕ್ಷಕ ಗುಣಗಳು. ಪ್ರೇತರು ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಹಾರವೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸರೋವರತೀರದ ಶಾಂತ ಜೈಮಿನಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಜೈಮಿನಿ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳು ನೀರು-ಹಣ್ಣು ನೀಡಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿವರ್ಣನದಲ್ಲಿ ನಿಶಾಭಯಗಳು ನೀತಿಬೋಧೆಯ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜ ವಿದ್ಯೂರಥನು ದುಃಖಿತ ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನಗೊಂಡು ಋಷಿಗಳ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು, ನಂತರ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಗೆ ಮರಳುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಯಾಶೀರ್ಷ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಂಸಾದ’ ಎಂಬ ಪ್ರೇತನು ದಿವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ರಾಜನ ಶ್ರಾದ್ಧಫಲದಿಂದ ತಾನು ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ‘ಕೃತಘ್ನ’ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರೇತ—ಅಕೃತಜ್ಞನು, ಸರೋವರ-ಧನ ಕಳವು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವನು—ಪಾಪಬಂಧದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಸಾಧನ ಸತ್ಯವೆಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸತ್ಯವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಸತ್ಯವೇ ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯವೇ ಜ್ಞಾನ; ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಲೋಕಧರ್ಮ ಸ್ಥಿರ. ಸತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ತೀರ್ಥಸೇವೆ, ದಾನ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಗುರುಸೇವೆ ಫಲರಹಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಳ-ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದಲ್ಲಿ ಗಯಾಶೀರ್ಷ ಮರಳಿನ ಕೆಳಗೆ ಅಡಗಿದೆ; ಪ್ಲಕ್ಷವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ದರ್ಭೆ, ಅರಣ್ಯಶಾಕ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಎಳ್ಳುಗಳೊಂದಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು. ವಿದ್ಯೂರಥನು ಸಣ್ಣ ಬಾವಿ ತೋಡಿ ನೀರು ಪಡೆದು ಶ್ರಾದ್ಧ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಕ್ಷಣ ಕೃತಘ್ನ ಪ್ರೇತನು ದಿವ್ಯದೇಹ ಪಡೆದು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಬಾವಿಯ ಕೀರ್ತಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಹಿತಕರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇತಪಕ್ಷ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಶಾಕ, ಅರಣ್ಯ ಎಳ್ಳು, ಕತ್ತರಿಸಿದ ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ‘ಕೃತಘ್ನ-ಪ್ರೇತ-ತೀರ್ಥ’ದ ಪೂರ್ಣ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ವಿವಿಧ ಪಿತೃವರ್ಗಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸನ್ನಿಹಿತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಥಿಗಳ ಹೊರಗಾಗಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ‘ಪಿತೃ-ಕೂಪಿಕಾ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಭರಿತನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದ ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ಇದು ಪಿತೃಗಳ ಕಡೆಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುವ ವಿನಂತಿಯ ಸಂಕೇತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ನಿವಾರ ಧಾನ್ಯ, ಕಾಡು ಸೊಪ್ಪು, ಬೇರುಗಳು, ಎಳ್ಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ತಪಸ್ವಿ-ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿದರು. ರಾಮನು ಆಹ್ವಾನಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿದಳು. ನಂತರ ಅವಳು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಳಗೇ ದಶರಥ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಿತೃಗಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡುದರಿಂದ ಆಚಾರಧರ್ಮದ ಸಂಕೋಚ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದಳು. ರಾಮನು ಅವಳ ಶುದ್ಧ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಆ ತಣಿವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿದನು. ಮುಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನನ್ನು ಸೇವಾಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದನು; ನಂತರ ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ನೈತಿಕ ಪುನರುಸ್ಥಾಪನೆ ಆಯಿತು. ಆಗ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಬಂದು ತೀರ್ಥಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಆಶ್ರಮ ಸಮೀಪದ ಬಾಲಮಂಡನ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಧಿಸಿದನು—ಅದು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತಾಮಹ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ಮುಂದುವರಿದರು; ಸ್ಥಳ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ನೀತಿಶುದ್ಧಿ ಒಂದೇ ಪ್ರವಾಹವಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಎಲ್ಲಿದ್ದನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳ ಯಾವುದು, ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಚಮತ್ಕಾರಪುರದ ಸಮೀಪ ಮೃಕಂಡು ಮುನಿ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ; ಅಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವಿ ಪುತ್ರ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಜನಿಸಿದನು. ಸಾಮುದ್ರಿಕ ವಿದ್ಯೆ ತಿಳಿದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬಂದು, ಈ ಬಾಲಕನು ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದುವನೆಂದು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಮೃಕಂಡು ಬಾಲಕನಿಗೆ ನಿಯಮಾಚಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಸಂಚರಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಬಾಲಕನು ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು “ದೀರ್ಘಾಯು” ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು; ಆದರೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಸತ್ಯರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಮೂರನೇ ದಿನವೇ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆಶೀರ್ವಾದದ ಸತ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಸಂಕಟ ಉಂಟುಮಾಡಿದನು. ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ—ನಿಯತ ಮರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬಲ್ಲವನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ—ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವೈದಿಕ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಾಲಕನಿಗೆ ಜರಾ-ಮರಣರಹಿತತ್ವದ ವರವನ್ನು ನೀಡಿ, ಪುತ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ತಂದೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಬಾರದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಋಷಿಗಳು ಮರಳಿ ಬಂದು ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥದ ಬಳಿ ಆಶ್ರಮಸಮೀಪ ಬಾಲಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಮೃಕಂಡು ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಬಾಲಕನು ಕಳೆದುಹೋದನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯನ್ನು ನೆನೆದು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದಾಹಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು; ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಬಾಲಕನು ಮರಳಿ ಬಂದು ಋಷಿಗಳ ಕೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮವರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಕೃತಜ್ಞನಾದ ಮೃಕಂಡು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು; ಅವರು ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿದರು. ಆ ಸ್ಥಳ “ಬಾಲಸಖ್ಯ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಿತಕರ—ರೋಗಶಮನ, ಭಯನಿವಾರಣ, ಗ್ರಹ-ಭೂತ-ಪಿಶಾಚ ಬಾಧೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನಮಾತ್ರವೂ ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಕ್ಲೇಶವಿಮುಕ್ತಿಿ ಎಂಬುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಂದ್ರನೂ ಸ್ವಾಮಿದ್ರೋಹ (ಯೋಗ್ಯ ಅಧಿಪತಿಗೆ ದ್ರೋಹ) ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ತೀರ್ಥ ಯಾವುದು? ಸೂತನು ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನ ವಂಶಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪತ್ನಿಗಳು—ಅದಿತಿ ಮತ್ತು ದಿತಿ—ಇವರಿಂದ ದೇವರುಗಳು ಹಾಗೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಿಷ್ಠ ದೈತ್ಯರು ಜನಿಸಿ, ಅವರ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆದದ್ದು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ದಿತಿ ಘೋರ ವ್ರತ ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ದಿತಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ, ವ್ರತಭಂಗದ ಅವಕಾಶ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಿತಿ ನಿದ್ರಿಸಿದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಭ್ರೂಣವನ್ನು ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಏಳು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿ—ಒಟ್ಟು ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಶಿಶುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದಿತಿ ಇಂದ್ರನ ಸತ್ಯಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಮಾಡಿ—ಆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ‘ಮರುತರು’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ದೈತ್ಯತ್ವದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ, ಯಜ್ಞಭಾಗಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಬಾಲಮಂಡನ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಸವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದರೆ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾಮಿದ್ರೋಹದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ‘ಶಕ್ರೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಇಂದ್ರನ ಪಾಪವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಮಾನವ ಭಕ್ತರಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯದ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ದಶಮಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಿಮೆ (ಪಂಚದಶಿ)ವರೆಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಸರ್ವ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಫಲ, ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುವಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರದೋಕ್ತ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ—ಬಾಲಮಂಡನ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಆಶ್ವಿನ ವ್ರತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರೇಶ್ವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
ಸೂತನು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ‘ಮೃಗತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಸೂರ್ಯೋದಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು, ಭಾರೀ ಪಾಪಭಾರವಿದ್ದರೂ ಸಹ ಪಶುಯೋನಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ; ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಉನ್ನತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಅದರ ಉದ್ಭವಕಥೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಒಂದು ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಾರರು ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಭಯಭೀತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳು ಆಳವಾದ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಆ ಜಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವು ಮಾನವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದವು; ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಹೊರಗಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೌಷ್ಠವ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಕಾರಣ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ—ಈ ಜಲವು ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ‘ಲಿಂಗ-ಭೇದ-ಉದ್ಭವ’ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದ್ದು. ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಮೂಲವು ದೈವವಿಧಾನದಿಂದ ವಲ್ಮೀಕ (ಎರಳುಗುಡ್ಡ)ದ ರಂಧ್ರದಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಕ್ರಮೇಣ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಹೀನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ತ್ರಿಶಂಕು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಟೆಗಾರರೂ ಜಿಂಕೆಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಮಲದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ‘ವಿಷ್ಣುಪದ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಪರಮ ಮಂಗಳಕರವೂ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕವೂ ಆಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾಯನ–ಉತ್ತರಾಯನ ಸಂಧಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಆತ್ಮನಿವೇದನ ಮಾಡಿದರೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವಕಥೆ ಹಾಗೂ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಸ್ನಾನಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತರು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ವಿಷ್ಣುವು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದಾಗ, ನಿರ್ಮಲ ದಿವ್ಯ ಜಲಧಾರೆ ಇಳಿಯಿತು; ಅದೇ ಮುಂದೆ ಗಂಗೆಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ‘ವಿಷ್ಣುಪದಿ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿತು. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಪಾದಚಿಹ್ನೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ಪರಮಗತಿ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಗಯೆಯ ಸಮಾನ ಫಲ; ಮಾಘಸ್ನಾನ ಪ್ರಯಾಗದ ಸಮಾನ ಫಲ; ದೀರ್ಘ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿವಿಸರ್ಜನವೂ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಾರದಪ್ರೋಕ್ತ ಗಾಥೆಯ ಆಧಾರದಿಂದ, ವಿಷ್ಣುಪದಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು, ದಾನಗಳು, ತಪಸ್ಸುಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಯನ ವ್ರತಕ್ಕೆ ಮಂತ್ರ—ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಮರಣ ಬಂದರೂ ವಿಷ್ಣುಪಾದವೇ ಶರಣವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ; ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸಮೂಹಭೋಜನದಿಂದ ವಿಧಿಯ ಧರ್ಮಪೂರ್ಣ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
ಸೂತನು ಗಂಗಾ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೋಧಕ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಮತ್ಕಾರಪುರದ ನಿಯಮಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಚಂಡಶರ್ಮನು ಯೌವನಾಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ದಾಹದಿಂದ ನೀರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ವೇಶ್ಯೆ ನೀಡಿದ ಮದ್ಯವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವಳಿಗೂ ಅದು ನೀರೇ ಎಂಬ ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಇದು ಅತಿಕ್ರಮಣವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಭೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ಕುಡಿದ ಮದ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಅಗ್ನಿವರ್ಣ ಘೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವಾಗ ಅವನ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಕಠೋರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ, ದಾನ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಂತಹ ಪರ್ಯಾಯಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪುತ್ರನು ನಿಗದಿತ ವಿಧಿಯನ್ನೇ (ಮೌಂಜೀ-ಹೋಮ ಇತ್ಯಾದಿ) ಮಾಡಲು ದೃಢನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರೂ ಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಶಾಂಡಿಲ್ಯ ಋಷಿ ಆಗಮಿಸಿ—ಗಂಗಾ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾವಶ್ಯಕ ಮರಣ ಬೇಡ; ಗಂಗೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೇ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸುಗಳು ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಎಂದು ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ವಿಷ್ಣುಪದೀ ಗಂಗೆಯ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಆಚಮನ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಚಂಡಶರ್ಮನು ತಕ್ಷಣ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ, ದಿವ್ಯವಾಣಿ (ಭಾರತಿ) ಅದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಪಶ್ಚಿಮ ಸೀಮೆಯ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ಪಾಪನಾಶಿನಿ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಗಂಗೆಯ ಸರ್ವಪಾಪಹರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣ–ಉತ್ತರ ಸೀಮಾಂತರ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಥುರೆಯಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ‘ಗೋಕರ್ಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಮರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೂತನು ತಪ್ಪಾಗಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ; ಯಮನು ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿ ಧರ್ಮ-ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ನಿಯಮಗಳ ಕುರಿತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ದಾರಿದ್ರ್ಯದಿಂದ ಪೀಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಯಮನ ನಿರಪೇಕ್ಷತೆ, ಕರ್ಮಪರಿಣಾಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ದಂಡವಿಧಾನದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ನರಕಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಯಮರಾಜನು ವೈತರಣಿ ಮೊದಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ನರಕಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ, ಕಳ್ಳತನ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ, ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷ್ಯ, ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದ ಪಾಪಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಉಪದೇಶವು ದಂಡವರ್ಣನೆಯಿಂದ ನೀತಿಧರ್ಮದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ದೇವಪೂಜೆ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ, ಅನ್ನ-ನೀರು-ಆಶ್ರಯ ದಾನ, ಸಂಯಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳು (ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ) ರಕ್ಷಣಕಾರಿ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಮನು ‘ಗುಪ್ತ’ ಮೋಕ್ಷೋಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆನರ್ತ ಪ್ರದೇಶದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಅಲ್ಪಕಾಲವಾದರೂ ಮಹಾಪಾಪಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ಗೋಕರ್ಣರು ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ಸು ನಡೆಸಿ ದಿವ್ಯಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚತುರ್ದಶಿಯ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣವು ಸಂತಾನ, ಧನ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷವರೆಗೆ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಕೃಷಿ, ಸ್ನಾನ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮರಣವೂ ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು, ಧರ್ಮವಿರೋಧಿಗಳು ಪುನಃಪುನಃ ಶುಭಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಪ್ರಮಾಣ (ಕಾಲಮಾನ), ಸ್ವರೂಪ (ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ಧರ್ಮ-ನೀತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ) ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ, ಕಲಿಯುಗಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿ ಎಂದು. ಸೂತನು ಪುರಾತನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ) ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಯುಗಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಾನದಂಡಗಳ ಕುರಿತು ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಚತುಷ್ಪಾದವಾಗಿ ಪೂರ್ಣ, ಆಯು ದೀರ್ಘ, ಯಜ್ಞ-ಆಚಾರಗಳು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ; ರೋಗ, ನರಕಭಯ, ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ದುಃಖಗಳು ಇಲ್ಲ, ಜನರು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ತ್ರಿಪಾದವಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯಧರ್ಮ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಗ್ರಂಥದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಿಶ್ರಸಂಯೋಗಗಳಿಂದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಂಕರ-ಗುಂಪುಗಳ ಉದ್ಭವದ ವರ್ಗೀಕರಣವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಪಾಪ ಸಮ (ಎರಡು-ಎರಡು), ಸಂಶಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಫಲವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಕಲ್ಪ/ಭಾವದಂತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಏಕಪಾದ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ, ಆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ-ನೈತಿಕ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಯುಗೋಪದೇಶವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೂ ಶ್ರವಿಸಿದರೂ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಸೂತರು ಋಷಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸಾದಿ ದೇಹಧಾರಿ ತೀರ್ಥಗಳು ಕಲಿಯುಗದ ಆಗಮನದಿಂದ ಆತಂಕಗೊಂಡು—ಅಶುಚಿ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ತಮ್ಮ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವ ಕ್ಷೀಣಿಸಬಾರದೆಂದು—ಕಲಿದೋಷಕ್ಕೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯವಾದ ರಕ್ಷಿತ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತವೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ತೀರ್ಥಗಳ ಸಮೂಹಾಶ್ರಯಕ್ಕೆ ‘ಕಲಿಯಿಂದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ’ ಸ್ಥಳ ಯಾವುದು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಅನುತ್ತಮ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶೂಲಧಾರಿ ಶಿವನ ಲಿಂಗದ ‘ಪತನ’ದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದುದಾಗಿ, ಹಾಗೆಯೇ ತ್ರಿಶಂಕು ರಾಜನಿಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಕಲಂಕಿತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೇಹಸಹಿತ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೈತಿಕ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಕರ್ಮದ ಪರಿವರ್ತನೆ/ಉದ್ಧಾರದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ಷಣೋಪಾಯವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಇಂದ್ರಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಂವರ್ತಕ ಗಾಳಿಯು ತೀರ್ಥವನ್ನು ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಿತು; ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರನು, ಮೇಲೆಗೆ ಅಚಲೇಶ್ವರನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಐದು ಕ್ರೋಶ ಪ್ರಮಾಣದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಕಲಿ ತಲುಪದಂತೆ ಘೋಷಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ತೀರ್ಥಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ‘ಅಂಶ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಹೆಸರು-ಸ್ಥಳ-ಫಲಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ಧ್ಯಾನ, ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಸ್ಪರ್ಶಗಳಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
ಅಧ್ಯಾಯ 29ರಲ್ಲಿ ಸೂತನು ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಋಷಿಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ರಾಜರು ಸೇರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ-ಲಿಂಗವು ಸ್ಮರಣೆ, ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದೆಂದು ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ-ಸಂದರ್ಭದೊಂದಿಗೆ ಶೈವ ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಜಪಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಆಯುಷ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಋಷಿಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ವತ್ಸ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ಅಪಾರ ವರ್ಷಗಳವನಾಗಿದ್ದರೂ ಯುವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಷಡಕ್ಷರ-ಜಪ ಮಾಡಿದ ಫಲವಾಗಿ ಯೌವನ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು, ಜ್ಞಾನ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು, ಆರೋಗ್ಯ ಉಳಿಯಿತು ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಂತಃಕಥೆ: ಒಬ್ಬ ಧನಿಕ ಯುವಕ ಶಿವೋತ್ಸವವನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿ, ಶಿಷ್ಯನ ವಚನಶಾಪದಿಂದ ಸರ್ಪರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರವು ಭಾರೀ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವತ್ಸನು ಜಲಸರ್ಪವನ್ನು ಹೊಡೆದಾಗ ದಿವ್ಯರೂಪ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡು ಶಾಪಮೋಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ—ಸರ್ಪಹತ್ಯೆ ತ್ಯಾಗ, ಅಹಿಂಸೆಯೇ ಪರಮಧರ್ಮ ಎಂಬ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಮಾಂಸಾಹಾರದ ಸಮರ್ಥನೆಗಳ ಖಂಡನೆ, ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗಾರಿಕೆಯ ವಿಧಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಜಪವನ್ನು ರಕ್ಷಕ, ಪುಣ್ಯಪ್ರದ, ಪಾಪಕ್ಷಯಕರ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
ಅಧ್ಯಾಯ 30ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು—ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಹಂಸ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧನು ಸಂತಾನಹೀನತೆ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಉಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಂಗಿರಸಪುತ್ರ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಚಮತ್ಕಾರಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡು; ಅದೇ ವಂಶವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಯೋಗ್ಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀಡುವ ಶುಭೋಪಾಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಂಸ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪುಷ್ಪ, ನೈವೇದ್ಯ, ಗೀತ-ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ. ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ/ಪರಾಕ ವಿಧದ ವ್ರತಗಳು ಹಾಗೂ ತಿಂಗಳ ಉಪವಾಸಗಳನ್ನೂ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮಹಾದೇವನು ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಂಸ ವಂಶಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಆ ಲಿಂಗದ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು ಇಷ್ಟಫಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಲಿಂಗದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಿಂದ ಜಪ ಮಾಡುವವನು ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದು ದೀರ್ಘಾಯು, ಪುತ್ರಲಾಭ ಮೊದಲಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಹಂಸ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭ ಗುರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶ, ಪೂಜೆ, ಪ್ರಣಾಮ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಷಡಕ್ಷರ-ಜಪವನ್ನು ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
ಅಧ್ಯಾಯ 31ರಲ್ಲಿ ನಾಗತೀರ್ಥ ‘ನಾಗಹೃದ’ದ ಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸರ್ಪಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿಯೂ ಸರ್ಪದಂಶಾದಿ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾಲವಿಶೇಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಷಾದಿ ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರು ಮಾತೃಶಾಪದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಅವರ ಸಂತತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಾನವರಿಗೆ ಉಪದ್ರವವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೀಡಿತರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಂಬತ್ತು ನಾಗನಾಯಕರಿಗೆ ಸಂತತಿನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಫಲಿಸದಾಗ ಪಾತಾಳನಿವಾಸದ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಪಂಚಮಿಯನ್ನು ನಿಗದಿತ ಕಾಲವಾಗಿ ವಿಧಿಸುವ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ನಿರಪರಾಧ ಮಾನವರನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಂತ್ರ-ಔಷಧಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತರನ್ನು, ಹಾನಿ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಧರ್ಮನಿಯಮವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ-ಫಲ—ಶ್ರಾವಣ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ; ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದ, ಸಂತಾನಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಸರ್ಪದಂಶಮೃತರಿಗೂ. ಸರಿಯಾದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಗುವವರೆಗೆ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಸೇನ ರಾಜನು ಸರ್ಪದಂಶದಿಂದ ಮೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪುತ್ರನು ಬೇರೆಡೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲ, ಸ್ವಪ್ನಾದೇಶದಿಂದ ಚಮತ್ಕಾರಪುರ/ನಾಗಹೃದದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರಾದ್ಧಭೋಜಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೂ ದೇವಶರ್ಮ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆಕಾಶವಾಣಿ ತಂದೆಯ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಸರ್ಪಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಭಕ್ಷಣಜನ್ಯಾದಿ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಿ, ಗಯಾಶ್ರಾದ್ಧಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಿದರೆ ದ್ರವ್ಯ, ವ್ರತ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃ/ಪೌರೋಹಿತ್ಯದ ದೋಷಗಳೂ ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ।
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
ಸೂತನು ಶುಭ ಕ್ಷೇತ್ರದೊಳಗಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಆಶ್ರಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರಾವಣ ಪೂರ್ಣಿಮೆ/ಪದಿನೈದನೇ ದಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅರಣ್ಯದ ಸರಳ ಫಲ‑ಮೂಲಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವೂ ಮಹಾಸೋಮಯಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಪೂಜೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ—ಅತ್ರಿ, ವಸಿಷ್ಠ, ಕಶ್ಯಪ, ಭರದ್ವಾಜ, ಗೌತಮ, ಕೌಶಿಕ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ), ಜಮದಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಅರುಂಧತಿ ಇವರ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ದುರ್ಭಿಕ್ಷದ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಮಳೆಯಿಲ್ಲದೆ ಲೋಕಧರ್ಮಗಳು ಕುಸಿದರೂ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಋಷಿಗಳೂ ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ. ವೃಷಾದರ್ಭಿ ರಾಜನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಗ್ರಹ (ರಾಜದಾನ ಸ್ವೀಕಾರ) ಮಾಡಲು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದು ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಪಾಯಕರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಚಿನ್ನ ತುಂಬಿದ ಉದುಂಬರಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದಾಗ, ಋಷಿಗಳು ಗುಪ್ತಧನವನ್ನು ತಳ್ಳಿ, ಅಪರಿಗ್ರಹ, ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಗುವ ಆಸೆಯ ಸ್ವಭಾವ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಮತ್ಕಾರಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ನಾಯಿಮುಖ ಭಿಕ್ಷುಕನು ಸಿಗುತ್ತಾನೆ (ನಂತರ ಅವನು ಇಂದ್ರ/ಪುರಂದರನೆಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ). ಅವನು ಅವರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪದ್ಮನಾಳಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವ್ರತ‑ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಕ ಇಂದ್ರನು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿ ಅವರ ನಿರ್ಲೋಭತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಪಾಪನಾಶಕತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಇಂದ್ರನು—ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತದೆ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳು ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅಮರತ್ವಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ದರ್ಶನ‑ಪೂಜೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಈ ಆಶ್ರಮಕಥನ ಆಯುರ್ವರ್ಧಕ ಮತ್ತು ಪಾಪಹಾರಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯ ಪವಿತ್ರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಆರಾಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ದಿವಾಕರ (ಸೂರ್ಯ) ಅಲ್ಲಿ ಬಂದು ಶಂಕರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ದಿವ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಯಥಾವಿಧಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಪಿತೃಕರ್ಮದಂತೆ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು—ಸೂರ್ಯನು ಏಕೆ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ವಿಂಧ್ಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸುಮೇರು ಜೊತೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ವಿಂಧ್ಯನು ಸೂರ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆದು, ಕಾಲಗಣನೆ, ಋತುಚಕ್ರ, ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಚಕ್ರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗುವ ಅಪಾಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಗಸ್ತ್ಯನು ವಿಂಧ್ಯನಿಗೆ—ನನ್ನ ದಕ್ಷಿಣಯಾತ್ರೆ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಎತ್ತರ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಲ್ಲು—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಅದೇ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಿಯಮ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಮಾನವನು ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪುನಃಪುನಃ ಆಗಮನವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
ಅಧ್ಯಾಯ ೩೪ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ವೃತ್ತಾಂತ—ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೀರಸಾಗರ (ಪಯಸಾಂ-ನಿಧಿ)—ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಆಗ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಕಾಲೇಯ/ಕಾಲಿಕೇಯ ಎಂಬ ಬಲಿಷ್ಠ ದಾನವರು ಉದ್ಭವಿಸಿ ದೇವರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ತ್ರಿಲೋಕದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕದಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವರ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಕಂಡ ವಿಷ್ಣು ಮಹೇಶ್ವರನ ಶರಣು ಪಡೆದು, ತಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿರೋಧ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಮಾವೇಶಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವ ಸಮರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ದಾನವ ಕಾಲಪ್ರಭನೊಂದಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವನ್ನು ಕಸಿದು, ಭೀಕರ ಗದಾಘಾತದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭಯದಿಂದ ದೇವಸೇನೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಗರುಡಾರೂಢ ವಿಷ್ಣು ಅಸ್ತ್ರಜಾಲಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ದಾನವರನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕಾಲಖಂಜ ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ ಗರುಡನನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ, ದಾನವ ಅದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಎದುರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಶೂಲಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ದಾನವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಕಾಲಪ್ರಭ ಸೇರಿದಂತೆ ‘ಕಾಲ’ ಉಪನಾಮಧಾರಿಗಳಾದ ಪ್ರಮುಖ ದಾನವ ನಾಯಕರನ್ನು ಪರಾಭವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರು ನಾಯಕತ್ವ ಮುರಿದ ತಕ್ಷಣ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದು ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವರು ಉಳಿದ ದಾನವರನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಾಯಗೊಂಡು ನಾಯಕವಿಹೀನರಾದ ದಾನವರು ವರుణನ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂದೇಶ—ದೇವರ ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಂಭುವಿನ ರಕ್ಷಣೆ ತ್ರಿಲೋಕಕ್ಕೆ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ನೀಡುತ್ತದೆ।
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳೇಯ ದೈತ್ಯರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಯಜ್ಞಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಧರ್ಮ-ಯಜ್ಞಾಚಾರವನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳು ದೊರೆಯದೆ ದೇವತೆಗಳು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸಮುದ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಬಲ ಹಾಗೂ ಯೋಗಿನೀಶಕ್ತಿಯ ಆಧಾರದಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಶೋಷಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪೀಠಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಯೋಗಿನೀಗಣಗಳನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕನ್ಯಾರೂಪಿಣಿಗಳನ್ನು—ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜಿಸಿ, ದಿಕ್ಪಾಲರು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲರನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ, ‘ಶೋಷಿಣೀ’ ವಿದ್ಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಕಾಶಗಾಮಿನೀ ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಭೂಮಿಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ಬಹಿರಂಗವಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಉಳಿದವರು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಜಲವನ್ನು ಮರಳಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ತೋಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಭಗೀರಥನಿಂದ ಗಂಗಾವತರಣ; ಗಂಗಾಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಪುನಃ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದಲ್ಲಿ ಪೀಠಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ಕೋರಿ, ಅಷ್ಟಮಿ-ಚತುರ್ದಶಿ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳು ‘ಚಿತ್ರೇಶ್ವರ’ ಪೀಠವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿ, ಪಾಪಭಾರವಿರುವವರಿಗೂ ಶೀಘ್ರ ಫಲಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
ಅಧ್ಯಾಯ 36ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಚಿತ್ರೇಶ್ವರ ಪೀಠದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಮಂತ್ರಜಪದ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ, ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ರಕ್ಷಣೆ, ದುಃಖನಿವಾರಣೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಅನುಕೂಲ, ಧನ-ಸಮೃದ್ಧಿ, ಪ್ರಯಾಣಸಫಲತೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರೋಗ, ಗ್ರಹಪೀಡೆ, ಭೂತಬಾಧೆ, ವಿಷ, ಸರ್ಪ, ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕಳ್ಳತನ, ವಿವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಭಯಗಳ ಶಮನ. ನಂತರ ಜಪ ಹೇಗೆ ಫಲಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಸೂತನು ತಂದೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ದುರ್ವಾಸರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೊದಲು ಲಕ್ಷಜಪ, ನಂತರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಜಪಸಂಖ್ಯೆ, ಜಪದ ದಶಾಂಶ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೋಮ; ಶಾಂತಿ-ಪೌಷ್ಟಿಕ ಮುಂತಾದ ಸೌಮ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಆಹುತಿಗಳು. ಕೃತ-ತ್ರೇತಾ-ದ್ವಾಪರ-ಕಲಿ ಯುಗಾನುಸಾರ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನ ಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಸಾಧಕನ ಕಾರ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಇದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಅದ್ಭುತವಲ್ಲ, ನಿಯಮಾಧೀನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಭೆ ವೇದವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ವಾದವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನವಾಗಿರುವುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬಂದ ಋಷಿ ದುರ್ವಾಸರು ಶಂಭುವಿನ ಆಯತನ/ಪ್ರಾಸಾದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ವಿದ್ಯಾಗರ್ವ ಮತ್ತು ವಾದಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಭೆ ಉತ್ತರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ದುರ್ವಾಸರು ಜ್ಞಾನ, ಧನ, ಕುಲ—ಈ ಮೂರು ಮದಗಳ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕಂಡು, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲಹ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸುಶೀಲರು ಋಷಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿ, ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ವಾಸರು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಶಿವಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸುಶೀಲರ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ದಾನಕ್ಕೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿ, ದೇವಾಲಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ‘ಕೀರ್ತಿ-ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ದುಃಶೀಲ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಪಖ್ಯಾತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ—ಅದರ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಲಿಂಗದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ನರಕಲೋಕಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಾಯವು ವಿನಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಗರ್ವ-ಗುಂಪುಗಾರಿಕೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದರ್ಶನದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ–ಋಷಿ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಧುಂಧುಮಾರೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ ಧುಂಧುಮಾರನು ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ರತ್ನಾಲಂಕೃತ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸಮೀಪದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತಿರವೇ ಒಂದು ವಾಪಿ/ಕುಂಡ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಶುದ್ಧ, ಮಂಗಳಕರ ಮತ್ತು ಸರ್ವತೀರ್ಥಸಮವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಧುಂಧುಮಾರೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದವನು ಯಮಲೋಕದ ನರಕಕಷ್ಟಗಳು ಹಾಗೂ ‘ದುರ್ಗ’ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೂತನು ರಾಜನು ಸೂರ್ಯವಂಶೀಯನೆಂದು, ‘ಕುವಲಯಾಶ್ವ’ ಎಂಬ ಉಪನಾಮದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು, ಮರುಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಧುಂಧು ಎಂಬ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಕೀರ್ತಿ ಪಡೆದನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯೂ ಗಣಗಳೂ ಸಹಿತ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ದಿವ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯಕಾಲವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಶಾಶ್ವತ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಹಾಗೂ ರಾಜನು ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಧುಂಧುಮಾರೇಶ್ವರದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಚಮತ್ಕಾರಪುರವೆಂಬ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ರಾಜ ಯಯಾತಿಯು ತನ್ನ ರಾಣಿಗಳಾದ ದೇವಯಾನಿ ಮತ್ತು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯರೊಂದಿಗೆ “ಉತ್ತಮ ಲಿಂಗ”ವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಆ ಲಿಂಗವು ಸರ್ವಕಾಮಫಲಪ್ರದವೆಂದು, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದವರಿಗೆ ಇಷ್ಟಫಲ ನೀಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾದ ಯಯಾತಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ವಿನಯದಿಂದ ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಶರಣಾದನು. ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥ-ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನವೂ ಪಾವನವೂ ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿದನು. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಚಮತ್ಕಾರಪುರವನ್ನು “ಸರ್ವತೀರ್ಥಾಲಂಕೃತ” ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪದೀ ಗಂಗೆಯು ಪಾಪಹಾರಿಣಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದು ದೈವಸಾನ್ನಿಧ್ಯಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹನು ದ್ವಿಜರ ಆನಂದಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ಐವತ್ತೆರಡು ಹಸ್ತ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಿಲಾಖಂಡವು ಪವಿತ್ರ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ—ಇತರತ್ರ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿಯೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಯಾತಿ ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಶೂಲಧಾರಿ ಶಿವನ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದನು; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರ-ಚಾರಣರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹನ್ನೆರಡು ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣವನ್ನು ಪಡೆದನು—ಇದೇ ಫಲಶ್ರುತಿ।
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೂ ಪಾಪನಾಶಿನಿಯೂ ಆದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ-ಶಿಲೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು? ಅದರ ಮಹಿಮೆ ಏನು? ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಾ ಆಚರಣೆ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಂದು ಮಹಾಶಿಲೆಯನ್ನು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಜಲ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಾನವಸ್ಪರ್ಶದ ಭಯದಿಂದ ಅವಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಹರಿಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವಳ ನಿವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಹಾಹ್ರದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಮಾನವಸ್ಪರ್ಶ ತಡೆಯಲು ನಾಗರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಙ್ಕಣಕ ಋಷಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸರ್ಪಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನಬಲದಿಂದ ವಿಷಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಸ್ನಾನ, ಪಿತೃತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕೈಗೆ ಗಾಯವಾದಾಗ ಸಸ್ಯರಸ ಹರಿಯುವುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ ಆನಂದೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಲೋಕವೇ ಅಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಶಿವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಭಸ್ಮ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ನೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ‘ಆನಂದೇಶ್ವರ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಆನಂದ’ವೆಂದು ಹೆಸರಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಜಲಸರ್ಪಗಳು ನಿರ್ವಿಷವಾಗುವ ಕಾರಣ, ಸರಸ್ವತ-ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಶಿಲಾಸ್ಪರ್ಶದ ತಾರಕ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಯಮನ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಸುಲಭ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಇಂದ್ರನು ಹ್ರದವನ್ನು ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಘಟನೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಮಙ್ಕಣಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ—ಪೂಜೆಯ ಮಹಾಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸೂತನು “ಜಲಶಾಯೀ” (ಜಲದಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸುವ) ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉತ್ತರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಪಾಪ-ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಯ ಶಯನ–ಬೋಧನ (ನಿದ್ರೆ–ಜಾಗರಣೆ) ವಿಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ದ್ವಿತೀಯ ತಿಥಿಯನ್ನು “ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಜಲಶಾಯೀ ಜನಾರ್ದನನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾಕಥೆಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರಾಜ ಬಾಷ್ಕಲಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಶ್ವೇತದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಶೇಷನಾಗದ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಮಧ್ಯೆ ಶಯನಿಸಿರುವಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಇಂದ್ರನಿಗೆ “ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರ” ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಶ್ವೇತದ್ವೀಪಸಮಾನ ವಿಶಾಲ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶೂನ್ಯಶಯನಾ ದ್ವಿತೀಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತೇಜಸ್ಸು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣು ಸುದರ್ಶನವನ್ನು ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಬಾಷ್ಕಲಿಯನ್ನು ಪರಾಭವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮಕ್ರಮ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುವನು; ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ, ಜಲಶಾಯಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವವರು ಉನ್ನತ ಗತಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಕಥಾಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ದ್ವಾರಕೆಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸೂತನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಶುಭ ಕುಂಡದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಕರ, ಪಾಪಶೋಧಕ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯದಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವೃದ್ಧಿಯ ವಿಶೇಷ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರ್ವದಿಂದಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಉಗಮದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯು ಸ್ವಯಂಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಿಸಿದವರಿಗೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪಿತೃತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕ್ಷಯಫಲದಾಯಕ; ದಾನ, ಹೋಮ, ಅರ್ಪಣೆ, ಜಪ-ಪಾಠಗಳಿಂದ ಅನಂತ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉದಾಹರಣೆ—ಬೇಟೆಗಾರನ ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಜಿಂಕೆ ನೀರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಮರಣಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಜಲಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದು ಮೆನಕಾ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಅಪ್ಸರೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಿಥಿ-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಅಧ್ಯಾಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ಮೆನಕಾ ಋಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶ ದಾಂಪತ್ಯಾಚರಣೆ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪತಿಭಕ್ತಿ, ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಸೇವಾನಿಯಮಗಳು, ಶೌಚಾಚಾರ, ಮಿತಾಹಾರ, ಆಶ್ರಿತರ ಪಾಲನೆ, ಗುರುಸತ್ಕಾರ, ಶಾಸ್ತ್ರಪರಂಪರೆಯ ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ವಿವೇಕ—ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ತೀರ್ಥಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ಗಂಭೀರವಾದ ತತ್ತ್ವ-ನೈತಿಕ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೇನಕಾ ತಾನು ದಿವ್ಯಲೋಕದ ವೇಶ್ಯಾ/ಅಪ್ಸರಾ ಗಣದವಳೆಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಮನೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವನನ್ನು ಕಾಮದೇವನಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿ, ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೇಹ-ಮನದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ ತಾನು ನಾಶವಾಗುತ್ತೇನೆ, ಆಗ ಸ್ತ್ರೀಹಿಂಸೆಯ ಪಾಪದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ದೋಷ-ನಿಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒತ್ತಡ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ತಪಸ್ವಿ ಶಿವಾಜ್ಞೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳ ಮೂಲ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವಭಕ್ತರಿಗೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪಾಶುಪತ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಕಾಮಸ್ಪರ್ಶವಾದರೂ ಬಹು ತಪಸ್ಸು ನಾಶವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತ್ರೀಸಂಗ—ಸ್ಪರ್ಶ, ದೀರ್ಘ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಮಾತುಕತೆ ಕೂಡ—ವ್ರತಭಂಗದ ಅಪಾಯವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿನಿಂದೆಯಲ್ಲ; ವ್ರತಶುದ್ಧಿಯ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆಯೇ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇನಕಾ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೊರಟು ಬೇರೆಡೆ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಯ ನಿಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾತಾವರಣ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹೇಳುವ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಸಂವಾದ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೆನಕಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ನಿಲುವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವ್ರತಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮಸಂಗದ ಅಪಾಯಕರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪದ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಮೆನಕಾ ಅವರಿಗೆ ಅಕಾಲ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಬರುವಂತೆ ಶಪಿಸಿದರೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಶಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ: ಆ ಕುಂಡದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ನೀರಿನ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ಹಾಗೂ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಕ ಶಕ್ತಿ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅರಿತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಿಂದ ಶಿವಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿ, ದೇವಲೋಕಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಖಾನುಭವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥದ ಕೀರ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿ, ಪಾಪನಾಶಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು “ಪುಷ್ಕರ-ತ್ರಯ” ಎಂಬ ಮೂರು ಪುಷ್ಕರ ಜಲಗಳ ತೀರ್ಥ-ಗುರುತು ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕೃತ್ತಿಕಾ-ಯೋಗದ ಶುಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದೂರದ ಪ್ರಧಾನ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಾಗದೆ, ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಆಕಾಶವಾಣಿ ಮೂರು ಪುಷ್ಕರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿತು—ಮೇಲ್ಮುಖ ಕಮಲಗಳು ಜ್ಯೇಷ್ಠ-ಪುಷ್ಕರ, ಬದಿಗೆ/ತಿರಚಾಗಿ ಮುಖಿಸಿದವು ಮಧ್ಯಮ-ಪುಷ್ಕರ, ಕೆಳಮುಖ ಕಮಲಗಳು ಕನಿಷ್ಠ-ಪುಷ್ಕರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಬೆಳಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಸಂಜೆ ಮೂರು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ-ಸ್ಪರ್ಶಗಳ ಮಹಾಶುದ್ಧಿಕಾರಿತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಬೃಹದ್ಬಲ ರಾಜನ ಕಥೆ. ಬೇಟೆಯ ವೇಳೆ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿದ ರಾಜನು ಯೋಗಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರकटವಾದ ಅದ್ಭುತ ಕಮಲವನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ತಕ್ಷಣ ದಿವ್ಯನಾದ ಉಂಟಾಗಿ ಕಮಲ ಅಂತರಧಾನವಾಯಿತು, ರಾಜನಿಗೆ ಕುಷ್ಠರೋಗ ಬಂತು. ಇದು ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ/ಅಶುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ದೋಷಫಲವೆಂದು ತಿಳಿದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ವಿಧಿಸಿದನು. ರಾಜನು ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾನುವಾರ ನಿಯಮದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ರೋಗಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರಸ್ನಾನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರದ, ಸ್ಥಾಪಿತ ಸೂರ್ಯಮೂರ್ತಿ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ/ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ವೃಷೋತ್ಸರ್ಗ ಮಹಾಯಜ್ಞಫಲ, ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಅಭೀಷ್ಟಪೂರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ತೀರ್ಥಗಳ ಕುರಿತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರಜ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾರಸ್ವತ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಕ್ದೋಷ, ಮೂಕತ್ವ ಮುಂತಾದವು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ವಿವೇಕಿ ವಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇಷ್ಟಫಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉನ್ನತ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿವರೆಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರಾಜಕಥೆ. ರಾಜ ಬಲವರ್ಧನನ ಪುತ್ರ ಅಂಬುವೀಚಿ ಜನ್ಮತಃ ಮೂಕ. ತಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದ ಬಳಿಕ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆ ಮೂಕ ಬಾಲಕನನ್ನೇ ರಾಜನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು; ಪರಿಣಾಮ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಾಜಕತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಲಿಷ್ಠರು ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಶಿಷ್ಠರನ್ನು ಶರಣಾದಾಗ, ಅವರು ಸಾರಸ್ವತ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರಾಜನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಾಕ್ಶಕ್ತಿ ಲಭಿಸಿತು. ನದಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತ ರಾಜನು ತೀರದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಚತುರ್ಭುಜ ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಶಿಲಾಪೀಠದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಧೂಪ-ಗಂಧ-ಅನುಲೇಪನಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ವಾಣಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ದೇವಿಯನ್ನು ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ವೇತಪುಷ್ಪಗಳು ಹಾಗೂ ನಿಯಮಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಭಕ್ತರು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಗ್ಮಿಗಳು, ಮೇಧಾವಿಗಳು ಆಗುತ್ತಾರೆ; ಕುಲವು ಮೂಢತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶ್ರವಣ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗಫಲದಾಯಕ, ಹಾಗೂ ಗ್ರಂಥದಾನ/ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಅವಳ ಮುಂದೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನವು ಅಶ್ವಮೇಧ-ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಮಹಾಯಜ್ಞಫಲಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವೈಶಾಖೀ ರಾತ್ರಿಯ ಮಹಾಕಾಲ ಜಾಗರಣದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಮಹಾಕಾಲನ ಮಹತ್ತನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೇಳಲು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶೀಯ ರಾಜ ರುದ್ರಸೇನನ ಆದರ್ಶ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರಾಜನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಅಲ್ಪ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ಚಮತ್ಕಾರಪುರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಹಾಕಾಲ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಉಪವಾಸ, ಭಕ್ತಿ ಗಾನ-ನೃತ್ಯ, ಜಪ, ವೇದಾಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಸ್ನಾನ-ಶೌಚಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ದೀನ-ದುಃಖಿತರಿಗೆ ಮಹಾದಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ವ್ರತದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ ಶತ್ರುಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥವು ಹೇಳಿ, ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನೈತಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಶಿಸ್ತಿನ ಆಧಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಭೆ ರಾಜನಿಗೆ ಜಾಗರಣದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ವಿದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಬರಗಾಲದ ವೇಳೆ ಅವನು ದರಿದ್ರ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟು ಚಮತ್ಕಾರಪುರ ಸಮೀಪದ ಕಮಲಭರಿತ ಸರೋವರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಮಾರಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುರಿದ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಾಗ ಪೂಜಾಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಕಾಲ ಜಾಗರಣವನ್ನು ತಿಳಿದು, ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಮಲಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಜಾಗೃತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅವನು ಮೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಆತ್ಮದಹನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಅವನು ಕಾಂತೀ ದೇಶದ ರಾಜನಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವಳು ಪೂರ್ವಸ್ಮೃತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅನುಮೋದನೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾಗರಣ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ, ಇದು ಪಾಪನಾಶಕ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಸನ್ನಿಹಿತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಾಜ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮರಗಳ ನೆರಳಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಇಷ್ಟದ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಪೋಷಿಸಿದನು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಆದರ್ಶ ರಾಜ; ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಸೌಖ್ಯ, ನಾಗರಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಇದ್ದರೂ, ಒಂದೇ ಕೊರತೆ—ಪುತ್ರಾಭಾವ. ವಂಶಧರನಿಗಾಗಿ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಶಿವನು ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ದೇವಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಕಲಹ ಉಂಟಾಗಿ, ದೇವಿ ಶಾಪ ನೀಡಿದಳು—ಪುತ್ರನು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಮರಣಜನ್ಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವನು. ಆದರೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ-ನಿಯಮ, ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದರು; ದೇವಿ ತಿಳಿಸಿದಳು—ನನ್ನ ವಾಕ್ಯ ಅಚಲ: ಮಗು ಸಾಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರವೇ ಜೀವ ಪಡೆದು ದೀರ್ಘಾಯು, ವಿಜಯಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ವಂಶಧರನಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಉಮಾ-ಮಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವವರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಚಮಿಯಂದು, ಇಷ್ಟಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ನಿರ್ವಿಘ್ನ ರಾಜಸೂಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬೇಡಿದನು; ಶಿವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು. ರಾಜನು ಮರಳಿ ಹೋಗಿ, ಆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
ಸೂತನು ನಾಗರ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸರೋವರತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಕಲೆಶೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ‘ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕ’; ಇದರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಹಿಮೆಗೆ ಕಾರಣಕಥೆಯಾಗಿ ಯದುವಂಶದ ಕಲಶನೆಂಬ ರಾಜನ ವೃತ್ತಾಂತ ಬರುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ, ದಾನಶೀಲ, ಪ್ರಜಾಹಿತಪರನಾದ ಕಲಶನು, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತ ಮುಗಿಸಿ ಬಂದ ಮಹರ್ಷಿ ದುರ್ವಾಸರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ, ಪಾದ್ಯ-ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಋಷಿಗೆ ಬೇಕಾದುದೇನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ವಾಸರು ಪಾರಣಾರ್ಥ ಭೋಜನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ವೈಭವಯುತ ಭೋಜನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮಾಂಸವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಭೋಜನಾನಂತರ ದುರ್ವಾಸರಿಗೆ ಮಾಂಸದ ರುಚಿ/ಗಂಧ ತಿಳಿದು, ವ್ರತನಿಯಮಭಂಗವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಶಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾಜನು ಭಯಂಕರ ಹುಲಿಯಾಗುವನು. ರಾಜನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅನಾಯಾಸ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಶಮನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ದುರ್ವಾಸರು ಧರ್ಮನಿಯಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶ್ರಾದ್ಧ, ಯಜ್ಞ ಮುಂತಾದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ವ್ರತಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಾಂಸ ಭಕ್ಷಿಸಬಾರದು; ಭಕ್ಷಿಸಿದರೆ ವ್ರತಫಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶಾಪವಿಮೋಚನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ—ರಾಜನ ನಂದಿನೀ ಎಂಬ ಹಸು ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ವಾರ್ಚಿತ ‘ಬಾಣಾರ್ಚಿತ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ ಶೀಘ್ರ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಋಷಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಹುಲಿಯಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಮೃತಿ ಕಳೆದು ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ಶಾಪಾಂತವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ, ಅತಿಥಿಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ವ್ರತಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದರ್ಶನದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ವಿಮೋಚನೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗೋಕೂಲದ ಸಮೀಪದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕ ಘಟನೆಯು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ನಂದಿನೀ ಎಂಬ ಹಸು ಅರಣ್ಯಾಂತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹನ್ನೆರಡು ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಿಂಗದ ಬಳಿ ನಿಂತು ಅಪಾರ ಹಾಲನ್ನು ಸುರಿದು ಲಿಂಗ-ಸ್ನಾಪನ (ಅಭಿಷೇಕ) ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭಯಾನಕ ಹುಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ದೈವಯೋಗದಿಂದ ನಂದಿನೀ ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ನಂದಿನೀ ತನ್ನ ಜೀವಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಗೋಕೂಲದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ತನ್ನ ಕರುಗಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಅದರ ಪೋಷಣೆ ತನ್ನ ಮರಳುವಿಕೆಗೆ ಅವಲಂಬಿತ. “ನಾನು ಹೋಗಿ ಕರುಗೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಸಿ/ಒಪ್ಪಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಹುಲಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹುಲಿ “ಮರಣಮುಖದಿಂದ ಯಾರು ಮರಳುತ್ತಾರೆ?” ಎಂದು ಸಂಶಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅಾಗ ನಂದಿನೀ ಸತ್ಯವ್ರತವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ—ನಾನು ಮರಳಿ ಬರದಿದ್ದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸುವುದು, ಅಶುದ್ಧ/ಅನುಚಿತ ಕರ್ಮ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ, ಕೃತಘ್ನತೆ, ಗೋ-ಕನ್ಯಾ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಿಂಸೆ, ವ್ಯರ್ಥ ಅಡುಗೆ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮರೂಪ ಮಾಂಸಾಹಾರ, ವ್ರತಭಂಗ, ಅಸತ್ಯ, ದುಷ್ಟ ವಾಣಿ—ಇಂತಹ ಮಹಾಪಾಪಗಳ ದೋಷ ನನಗೆ ತಗಲಲಿ ಎಂದು. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ: ಶಿವಸೇವೆ ಸತ್ಯದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾರದು; ತೀವ್ರ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿಯೂ ನೈತಿಕ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣ.
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
ಸೂತನು ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಧರ್ಮ-ನೀತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುಲಿ ನಂದಿನೀ ಗೋಮಾತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ; ಕರುವನ್ನು ಹಾಲು ಕುಡಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸತ್ಯಶಪಥದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಬಿಡುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂದಿನೀ ಕರು ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಂಕಟವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮಾತೃಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಅರಣ್ಯನೀತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಲೋಭ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಅತಿವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ದೂರವಿರಲು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಕರು ತಾಯಿಯನ್ನು ಪರಮಾಶ್ರಯವೆಂದು ಹೊಗಳಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಕೇಳಿದರೂ, ನಂದಿನೀ ಅದನ್ನು ಗೋಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಇತರ ಹಸುಗಳಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿ, ತನ್ನ ಅನಾಥವಾಗುವ ಕರುವಿನ ಸಮೂಹಪಾಲನೆಗೆ ನಿಯೋಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಗೋಸಮೂಹವು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶಪಥಭಂಗವನ್ನು ‘ನಿರ್ದೋಷ ಅಸತ್ಯ’ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ನಂದಿನೀ ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹುಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಹುಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು, ಹಿಂಸಾಧಾರಿತ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮಹಿತದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ನಂದಿನೀ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ದಾನ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬಾಣ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಲಶೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಹುಲಿ ರೂಪಮುಕ್ತಿಯಾಗಿ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಹೈಹಯವಂಶೀಯ ರಾಜ ಕಲಾಶನೆಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಸ್ಥಳವನ್ನು ಚಮತ್ಕಾರಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರ—ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯ, ಕಾಮದ—ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಗೀತ-ನೃತ್ಯಾದಿ ಲಿಂಗಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಶಿವಲೋಕ; ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪಠಣವೂ ಸಮಫಲದಾಯಕ.
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಕ್ಷೇತ್ರಕೇಂದ್ರಿತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ-ಭೂಗೋಳವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಉಮಾ–ಮಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಮುಂದೆ ಶುದ್ಧವಾದ ಕೆರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯಕುಂಡದ ಸಮೀಪ ಅತ್ಯಂತ ಪಾವನ ವಾಪಿ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾ ನದಿ (ಕಪಿಲ ಮುನಿಯ ಸಾಂಖ್ಯಜನ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧ), ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧರು ಸಾಧನೆ ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರ. ನಾಲ್ಕು ಬದಿಯ ವೈಷ್ಣವೀ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಪಾಪನಾಶಿನಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಂಗಾ–ಯಮುನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ಇರುವುದೂ, ಮುಂದೆ ಹರಿಯುವ ತ್ರಿವೇಣಿಯ ಸಂಗಮತತ್ತ್ವವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದು ಲೋಕಹಿತ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ತ್ರಿವೇಣಿಯಲ್ಲಿ ದಹನಾದಿ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿ ಮಾಡಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಗೋಶ್ಪದದಂತ ಗುರುತು ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರಕೋಟಿ/ರುದ್ರಾವರ್ತ ಕಥೆ—ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಆದ್ಯತೆ ಬಯಸಿದ ದಕ್ಷಿಣದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮುಂದೆ ಮಹೇಶ್ವರನು ‘ಕೋಟಿ’ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಸ್ಥಳನಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚತುರ್ದಶಿ (ಆಷಾಢ, ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾಘ, ಚೈತ್ರ) ದರ್ಶನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಉಪವಾಸ-ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕಪಿಲಾ ಗೋ ದಾನ, ಷಡಕ್ಷರ ಜಪ ಮತ್ತು ಶತರುದ್ರೀಯ ಪಠಣ, ಹಾಗೆಯೇ ಗೀತ-ನೃತ್ಯಾದಿ ಭಕ್ತಿಯ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಪುಣ್ಯವರ್ಧಕವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ಧಾರಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧರು ಸೇವಿಸುವ ಪೀಠವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಮಹಾಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ, ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ-ಭಾವದಿಂದ ಪೂಜೆ, ಯೋಗಿನೀ ಆರಾಧನೆ, ಉಪವಾಸ, ಪೌರ್ಣಮಿಯ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಇವು ಮಹಾಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು, ಇದರಿಂದ ಪಿತೃಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಜರಾ-ಮರಣಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ವಿಶಾಲ ಪಾಪನಾಶಕ ಭೃೂಣಗರ್ಥ ತೀರ್ಥದ ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ರಾಜ ಸೌದಾಸನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತನಾದ ರಾಜನ ದೀರ್ಘ ಯಾಗವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ಹಾಳುಮಾಡಿ, ನಿಷಿದ್ಧ ಮಾಂಸದ ಮೋಸಭರಿತ ಅರ್ಪಣೆಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಶಾಪ ಬಿದ್ದು ರಾಜನು ರಾಕ್ಷಸನಾದನು. ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಂಸೆ ನಡೆಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಕ್ರೂರಬುದ್ಧಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮಾನವರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದರೂ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಸಂಬಂಧ ಮಲಿನತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ದುರ್ಗಂಧ, ತೇಜೋಹಾನಿ, ಜನಪರಿಹಾರ—ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿದವು. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮಸಂಯಮದ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗರ್ತದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಹೊರಬಂದನು; ಆಕಾಶವಾಣಿ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ನಂತರ ಭೃೂಣಗರ್ಥದ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಶಿವನ ಗುಪ್ತನಿವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಚತುರ್ದಶಿಯ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಮಹಾಫಲವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ನಾನ-ದಾನ ಸಹಿತ ಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಪಿತೃವಿಮೋಚನೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಹೇಳುವಂತೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವಿ ಚರ್ಮಮುಂಡೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆಕೆಯನ್ನು ಭಕ್ತರಾಜ ನಲನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನೆಂದು ಪರಂಪರೆ. ನಿಷಧದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ರಾಜ ನಲನ ಗುಣಗಳು, ದಮಯಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ, ಮತ್ತು ಕಲಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯನಷ್ಟ—ಇವು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದಮಯಂತಿಯಿಂದ ವಿಯೋಗಗೊಂಡ ನಲನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅಲೆದು ಕೊನೆಗೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾನವಮಿಯ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಧನಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ದೇವಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ನಾಮವಿಶೇಷಗಳಿರುವ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ದೇವಿಯ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಹಾಗೂ ಉಗ್ರ-ರಕ್ಷಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ನಲನು ನಿರ್ದೋಷಿಣಿ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ—ಈ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವವನು ಅದೇ ದಿನ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ನಾಗರಖಂಡದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಅಂಗವೆಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಬರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
ಅಧ್ಯಾಯ 55ರಲ್ಲಿ ನಲೇಶ್ವರದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂತನು—ರಾಜ ನಲನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಈ ಶಿವಸ್ವರೂಪ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ಕುಂಡವಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಕುಷ್ಠಾದಿ ಚರ್ಮರೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಅನೇಕ ಕಷ್ಟಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ; ಕುಂಡವು ಕಮಲಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಚರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಮುಂದೆ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ನಲನಿಗೆ ವರ ನೀಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ರೋಗನಿವಾರಣವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೋಮವಾರ ಪ್ರಾತ್ಯೂಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಲಭಪ್ರಾಪ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕುಂಡಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದರ್ಶನ, ಸೋಮವಾರ ರಾತ್ರಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಮಣ್ಣನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಲೇಪಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಪುಷ್ಪ-ಧೂಪ-ಗಂಧಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ. ಅಂತದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ನಲನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಾಶ್ವತ ಕಲ್ಯಾಣ ಬಯಸುವವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೋಮವಾರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ತೀರ್ಥಮಹಾತ್ಮ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಂಬಾದಿತ್ಯ/ಸುರೇಶ್ವರ ದರ್ಶನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವದರ್ಶನ ಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿಯು ಭಾನುವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ದಿನ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದವನು ನರಕಗತಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಗಾಲವ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಋಷಿಯ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯನಿಷ್ಠ, ಶಾಂತಾಚಾರ, ಕರ್ಮಕುಶಲ ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞ; ಆದರೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವರೆಗೆ ಪುತ್ರರಹಿತನಾಗಿ ದುಃಖಪಟ್ಟನು. ಗೃಹಚಿಂತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಪಾಂಚರಾತ್ರ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಋತು ನಿಯಮಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ವಟವೃಕ್ಷದ ಸಮೀಪ ಸೂರ್ಯದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿ, ಸಪ್ತಮೀವ್ರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಂಶವರ್ಧಕ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು. ವಟದ ಬಳಿ ಜನಿಸಿದ ಕಾರಣ ಮಗನಿಗೆ ‘ವಟೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಅವನು ಸುಂದರ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ದೇವರು ‘ವಟಾದಿತ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಸಂತಾನದಾತನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಸಪ್ತಮಿ/ಭಾನುವಾರ ಉಪವಾಸಪೂರ್ವಕ ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪುತ್ರಲಾಭ; ನಿಷ್ಕಾಮ ಉಪಾಸನೆ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ನಾರದೋಕ್ತ ಗಾಥೆಯೂ ಸಂತಾನಫಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಗಳಿ, ಆ ಗುರಿಗೆ ಈ ಭಕ್ತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
ಸೂತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಆದಿತ್ಯನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಭೀಷ್ಮನ ಹಿಂದಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಅಂಬೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತನ್ನ ಮಾತು–ಕರ್ಮಗಳ ಧರ್ಮಫಲಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಆತಂಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾಕ್ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪ ಯಾರಿಗೆ?’ ಎಂದು ಅವನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಾರ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀ ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳು ಜೀವತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ದೋಷ ಪ್ರಚೋದಿಸಿದವನಿಗೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂಥವರನ್ನು ಕೋಪಗೊಳಿಸಬಾರದು. ಮುಂದೆ ಸ್ತ್ರೀವಧದ ಪಾಪವನ್ನು ಭಾರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಿಂಸೆಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ದಾನ–ತಪ–ವ್ರತಗಳಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪಾಯಗಳು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ತೀರ್ಥಸೇವೆಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮನು ಗಯಾಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಆಕಾಶವಾಣಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯಾ-ಸಂಬಂಧ ದೋಷದಿಂದ ನೀನು ಅನರ್ಹ; ವರುಣದಿಕ್ಕಿನ ಸಮೀಪದ ಶರ್ಮಿಷ್ಠಾ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣಾಂಗಾರಕ-ಷಷ್ಠಿ (ಮಂಗಳವಾರಯುಕ್ತ ಷಷ್ಠಿ) ದಿನ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಪಾಪದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ನೆರವೇರಿಸಿದಾಗ, ಆ ವಾಣಿ ತಾನು ಶಾಂತನುವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಶುದ್ಧನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಲೋಕಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳಲು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭೀಷ್ಮನು ಆದಿತ್ಯ, ವಿಷ್ಣು-ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರತಿಮೆ, ಶಿವಲಿಂಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಸಮೂಹವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಸಪ್ತಮಿ, ಶಿವಾಷ್ಟಮಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯನ–ಪ್ರಬೋಧ ದಿನಗಳು, ದುರ್ಗಾನವಮಿ ಮುಂತಾದ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತನೆ–ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ನಿಯತ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಫಲವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿವಗಂಗೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥನೀತಿಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ದೇವಚತುಷ್ಟಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ನಂತರ ಶಿವಲಿಂಗದ ಸಮೀಪ ‘ತ್ರಿಪಥಗಾಮಿನಿ’ ಗಂಗೆಯನ್ನು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭೀಷ್ಮನು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು (ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ವಕ್ತಾರನನ್ನು) ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದವನು ಪಾಪಮುಕ್ತನಾಗಿ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿದವನು ಶೀಘ್ರ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತೀರ್ಥವು ಸತ್ಯ–ಅಸತ್ಯಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ದೃಷ್ಠಾಂತ—ಶೂದ್ರಜನ್ಮದ ಪೌಂಡ್ರಕ ಎಂಬ ಯುವಕನು ಹಾಸ್ಯವಾಗಿ ಸ್ನೇಹಿತನ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು, ಬಳಿಕ ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಭಾಗೀರಥಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಾಸ್ತ್ರಚೌರ್ಯ’ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ ವಾಕ್ಯದ ಫಲವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಶೀಘ್ರ ಕುಷ್ಠ, ಸಮಾಜತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ದೇಹವೈಕಲ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಉಪದೇಶ—ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಾದರೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಮುಂದೆ, ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಬಾರದು; ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ವಾಕ್ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರ.
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
ಸೂತನು ಒಂದು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿದುರು, ಅಪುತ್ರನಾದವನ ಪರಲೋಕಸ್ಥಿತಿಯ ಕುರಿತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗಾಲವ ಋಷಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕೃತ ‘ಪುತ್ರ’ದ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಪುತ್ರಸಂತತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುಃಖಕರ ಫಲಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿದುರು ಶೋಕಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗಾಲವನು ರಕ್ತಶೃಂಗ–ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮೀಪದ ಮಹಾಪುಣ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಸ್ವರೂಪ ಅಶ್ವತ್ಥವನ್ನು ‘ಪುತ್ರವೃಕ್ಷ’ವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿದುರು ಅಶ್ವತ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪುತ್ರಪ್ರತಿನಿಧಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾವಿಧಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ವಟವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು, ಅಶ್ವತ್ಥದ ಕೆಳಗೆ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸೂರ್ಯ–ಶಿವ–ವಿಷ್ಣು ತ್ರಯದೇವ ಸಮುಚ್ಚಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯ ಹೊಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿಯ ಭಾನುವಾರ ಸೂರ್ಯಪೂಜೆ, ಸೋಮವಾರ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯನ–ಪ್ರಬೋಧನ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕ ಆರಾಧನೆ. ನಂತರ ಇಂದ್ರ (ಪಾಕಶಾಸನ) ಕಾರಣದಿಂದ ಲಿಂಗ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅಶರೀರವಾಣಿ ಅದರ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದುರು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪುನರುದ್ಧರಿಸಿ ಪ್ರಾಸಾದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಧನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವೃತ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
ಈ ಅರವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ‘ಮಹಿತ್ಥಾ/ಮಹಿತ್ಥ’ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉದ್ಭವಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಪುರಾತನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಗಸ್ತ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಅಥರ್ವಣ ಮಂತ್ರಾಧಿಕಾರಯುಕ್ತ ‘ಶೋಷಣೀ ವಿದ್ಯೆ’ಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ‘ಚಮತ್ಕಾರಪುರ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವರಪ್ರದಾಯಿನಿ ಮಹಿತ್ಥಾ ದೇವತೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಂತೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಫಲಗಳನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತದೆ—ಸೂರ್ಯನು ‘ನರಾದಿತ್ಯ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರೋಗಶಮನ ಮತ್ತು ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಜನಾರ್ದನನು ‘ಗೋವರ್ಧನಧರ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಗೋಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ನರಸಿಂಹ, ವಿಘ್ನಹರ ವಿನಾಯಕ, ಹಾಗೆಯೇ ನರ-ನಾರಾಯಣರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ದ್ವಾದಶಿ, ಚತುರ್ಥಿ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಸಂಬಂಧಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯಾದಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸುಂದರ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನದಾನ ಮಾಡಿ, ನಿತ್ಯ ಸ್ಮರಣ-ಪೂಜೆಯ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಶ್ರವಣವು ಪಾಪಕ್ಷಯಕರವೆಂದೂ, ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಮೋದಕಾದಿ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲ ಮತ್ತು ವಿಘ್ನನಿವೃತ್ತಿ ದೊರೆಯುವುದೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ‘ಶರ್ಮಿಷ್ಠಾ-ತೀರ್ಥ’ದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಫಲಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಸೋಮವಂಶೀಯ ವೃಕ ರಾಜನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಪ್ರಜಾಹಿತಪರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನ ಪತ್ನಿಗೆ ಅಶುಭ ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕನ್ಯೆ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಆ ಬಾಲಿಕೆಯನ್ನು ‘ವಿಷಕನ್ಯೆ’ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ—ಅವಳ ಭವಿಷ್ಯ ಪತಿ ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಮೃತನಾಗುವನು, ಅವಳು ವಾಸಿಸುವ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಬಂದು ಮನೆ ಕುಸಿಯುವುದು; ಪಿತೃಕುಲ ಮತ್ತು ಪತಿಗೃಹ ಎರಡೂ ನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮವು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ; ಬಲ, ಬುದ್ಧಿ, ಮಂತ್ರ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ತೀರ್ಥಸೇವೆ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಸಂಯಮದಿಂದ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗದು. ಅನೇಕ ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ಕರು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕರ್ಮಫಲವೂ ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಎಣ್ಣೆ ಮುಗಿದಾಗ ದೀಪವು ತಾನೇ ನಂದುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ದುಃಖವೂ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿ–ಪುರುಷಕಾರ ಕುರಿತು ಲೋಕೋಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಬಂಧದ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಹೊಣೆ ಹೊರುವುದೇ ನೀತಿ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
ಅಧ್ಯಾಯ 62 ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶರ್ಮಿಷ್ಠಾ-ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ತಾರಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಲಹೆ ಇದ್ದರೂ ರಾಜನು “ವಿಷಕನ್ಯೆ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಶತ್ರುಗಳು ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಗರದಲ್ಲಿ ಭೀತಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಜನರು ಆ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ ಆಕೆಯೇ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ಆಕೆಯ ವಧ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಸನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಲೋಕನಿಂದೆ ಕೇಳಿ ಆಕೆ ವೈರಾಗ್ಯಸಮಾನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಸಂಬಂಧಿತ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿ ಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಿಳೆ; ಕಡು ಬೇಸಿಗದ ದಾಹದಲ್ಲಿ ದಯೆಯಿಂದ ದಾಹಾರ್ತ ಹಸುವಿಗೆ ತನ್ನ ಅಲ್ಪ ನೀರನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಳು—ಅದೇ ಪುಣ್ಯಬೀಜವಾಯಿತು. ಆದರೆ “ವಿಷಕನ್ಯೆ” ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕರ್ಮಸೂತ್ರವೂ ಇದೆ—ಒಮ್ಮೆ ಆಕೆ ಗೌರೀ/ಪಾರ್ವತಿಯ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಮಾರಾಟಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಡುಮಾಡಿ ಭಂಗಗೊಳಿಸಿದ್ದಳು; ಅದರ ದುಷ್ಕರ್ಮಫಲ ಪಕ್ವವಾಯಿತು. ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಆಕೆ ಋತುಋತುವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು, ನಿಯಮಿತ ಉಪವಾಸ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ ಶಚೀ (ಇಂದ್ರಾಣಿ) ವರ ನೀಡಲು ಬಂದಾಗಲೂ ಆಕೆ ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಪರಮ ದೇವಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಶರಣನ್ನೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಪಾರ್ವತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವರ ನೀಡಿ, ಆಕೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಇಷ್ಟಫಲ; ಸ್ನಾನ-ದಾನಗಳಿಂದ ಭಾರೀ ಪಾಪವೂ ಶುದ್ಧಿ; ಅಧ್ಯಾಯ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶಿವಲೋಕಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸೋಮೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ರತಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು—ಸೋಮ (ಚಂದ್ರ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲ ಪ್ರತೀ ಸೋಮವಾರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಯಕ್ಷ್ಮಾ (ಕ್ಷಯರೋಗ) ಸೇರಿದಂತೆ ಭೀಕರ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ರೋಗಗಳಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಸೋಮನ ವ್ಯಾಧಿಗೆ ಕಾರಣ ಹೀಗಿದೆ—ದಕ್ಷನ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು (ನಕ್ಷತ್ರಗಳು) ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೂ ಸೋಮನು ರೋಹಿಣಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿದನು. ಇತರ ಪತ್ನಿಯರು ದೂರು ನೀಡಿದಾಗ ದಕ್ಷನು ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೋಮನನ್ನು ಗದರಿಸಿದನು; ಸೋಮನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ವರ್ತನೆ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ದಕ್ಷನು ಅವನಿಗೆ ಕ್ಷಯರೋಗದ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು. ಸೋಮನು ಅನೇಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು, ವೈದ್ಯರನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲ; ವೈರಾಗ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಭಾಸಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಋಷಿ ರೋಮಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ರೋಮಕನು—ಶಾಪ ನೇರವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗದು, ಆದರೆ ಶಿವಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ; ಸೋಮನು ಅರವತ್ತೆಂಟು ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ದಕ್ಷನೊಂದಿಗೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ಮಾಡಿ, ಶಾಪಸತ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಚಂದ್ರನು ಪಕ್ಷಗಳಂತೆ ಅರ್ಧಾರ್ಧವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿ-ಕ್ಷಯಗೊಳ್ಳುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೋಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಶಿವನು ಸೋಮವಾರ ವಿಶೇಷ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಗಳ ದೃಢೀಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
ಅಧ್ಯಾಯ 64ರಲ್ಲಿ ಸೂತರು ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ದೇವೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಚಮತ್ಕಾರೀ ದೇವಿ’ಯನ್ನು ಒಂದು “ಚಮತ್ಕಾರ-ನರೇಂದ್ರ”ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನಗರ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಕ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ರಕ್ಷಣೆಗೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾನವಮಿಯ ದಿನ ದೇವೀಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಅಭಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ—ದುಷ್ಟ ಸತ್ತ್ವಗಳು, ಶತ್ರುಗಳು, ರೋಗ, ಕಳ್ಳರು ಮುಂತಾದ ಹಾನಿಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಿಷ್ಕಾಮ ಸಾಧಕನು ದೇವಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸುಖ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ದಶಾರ್ಣದ ರಾಜ ಚಿತ್ರರಥನು ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಬಹಳ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ದೇವಿಸ್ಥಾನದ ಬಳಿಯೇ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಗಿಳಿಯಾಗಿದ್ದ; ಗೂಡಿಗೆ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬರುವಾಗ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅಲ್ಲಿ ಮರಣಿಸಿ ಜಾತಿಸ್ಮರ ರಾಜನಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆದನು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದಾದರೂ ಫಲಪ್ರದ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಇನ್ನೂ ಮಹಾಫಲಪ್ರದ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದು ವರ್ಷ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡವನು ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
ಸೂತನು ದೇವನಿರ್ಮಿತವಾದ ಒಂದು ಕೆರೆಯನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿ ಆನರ್ತರಾಜನು (ಸುಹಯ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ) ‘ಆನರ್ತೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗಾರಕ-ಷಷ್ಠಿಯಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ದೊರೆತಂತೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತ—ಸಿದ್ಧಸೇನ ಎಂಬ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಕಾರವಾನ್, ದಣಿದ ಶೂದ್ರ ಸೇವಕನನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ಆ ಶೂದ್ರನು ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ‘ಪ್ರೇತ-ರಾಜ’ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಅವನು ಅನ್ನ-ನೀರು ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಇದೇ ಕ್ರಮ ಪ್ರತಿರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇತ-ರಾಜ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ವಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನನಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿ; ಆ ತಪಸ್ವಿ ಕಪಾಲಪಾತ್ರದಿಂದ ರಾತ್ರಿಶುದ್ಧಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಆ ಕಪಾಲವನ್ನು ಪುಡಿಮಾಡಿ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಹಾಕಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಗಯಾಶಿರ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರುಗಳಂತೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂದ್ರನಿಗೆ ಗುಪ್ತಧನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕಪಾಲವಿಧಿ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರೇತರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಪರಲೋಕಗತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶೂದ್ರನು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ‘ಶೂದ್ರಕೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ದಾನ ಮತ್ತು ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘ ತೃಪ್ತಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವರ್ಣದಾನವೂ ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸಮರಣವು ಪುನರ್ಜನ್ಮಬಂಧದಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
ಅಧ್ಯಾಯ 66ರಲ್ಲಿ ಸೂತನು ‘ರಾಮಹ್ರದ’ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಸರೋವರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ರುಧಿರ (ರಕ್ತ) ಸಂಬಂಧಿತ ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾದರು ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ಇದೆ. ಋಷಿಗಳು ಇದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪಿತೃತರ್ಪಣವು ಶುದ್ಧ ಜಲ, ತಿಲ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು; ರಕ್ತವು ಬೇರೆ, ಅನೌಚಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಹಾಗಾದರೆ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ (ಪರಶುರಾಮ) ಏಕೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದನು? ಸೂತನು ಕಾರಣವನ್ನು ವ್ರತ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೈಹಯ ರಾಜ ಸಹಸ್ರಾರ್ಜುನ (ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಅರ್ಜುನ) ಮಹರ್ಷಿ ಜಮದಗ್ನಿಯನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಧಿಸಿದ ಘಟನೆ ಇದರ ಮೂಲ. ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿದು—ಜಮದಗ್ನಿ ರಾಜನನ್ನು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಅದ್ಭುತ ‘ಹೋಮಧೇನು/ಕಾಮಧೇನು-ಸದೃಶ’ ಗೋವಿನ ಮೂಲಕ ರಾಜನಿಗೂ ಅವನ ಸೇನೆಗೂ ಅಪಾರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ರಾಜ್ಯ-ಸೈನಿಕ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಗೋವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಲಾಲಸೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಜಮದಗ್ನಿ ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೋವೂ ಅವಧ್ಯ, ಗೋವನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಘೋರ ಅಧರ್ಮ ಎಂದು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜನ ಜನರು ಜಮದಗ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ; ಗೋವಿನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುಲಿಂದ ರಕ್ಷಕರು ಪ್ರकटವಾಗಿ ರಾಜಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಗೋವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ‘ಜಮದಗ್ನಿಪುತ್ರ ರಾಮ ಬರುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ—ಇಂತೆ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ ಧರ್ಮ, ಆತಿಥ್ಯ, ತಪಸ್ವಿಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ರಾಜಾಧಿಕಾರದ ಮಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪರಶುರಾಮನು ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಆಶ್ರಮವು ಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನೂ, ಕುಲಧೇನು ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಮುನಿಗಳಿಂದ ತನ್ನ ತಂದೆ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತಾಯಿ ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರವ್ರಣಗಳಿಂದ ಭಾರೀ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಶೋಕದಿಂದ ವೇದವಿಧಿಯಂತೆ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಮುನಿಗಳು ಪಿತೃತರ್ಪಣಕ್ಕಾಗಿ ಜಲಾಂಜಲಿ ನೀಡಲು ಹೇಳಿದಾಗ, ಪರಶುರಾಮನು ಪ್ರತೀಕಾರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು—ನಿರಪರಾಧ ತಂದೆಯ ವಧಕ್ಕೂ ತಾಯಿಯ ಘೋರ ಗಾಯಗಳಿಗೂ ಪ್ರತಿಕಾರವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯಶೂನ್ಯ’ ಮಾಡದೆ ಹೋದರೆ ನನಗೆ ದೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದಲ್ಲ, ಅಪರಾಧಿಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ನಂತರ ಹೈಹಯ ಸೇನೆ ಹಾಗೂ ಅರಣ್ಯಗಣ ಸಹಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ದೈವವಶಾತ್ ಹೈಹಯ ರಾಜನು ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ, ಗದೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಚಲಾಯಿಸಲಾರದೆ ಹೋದನು; ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳೂ ವಿಫಲವಾದವು. ಪರಶುರಾಮನು ಅವನ ಭುಜಗಳನ್ನು ಕಡಿದು ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಗುಂಡಿಗೆ ಅದನ್ನು ಸುರಿಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು—ಇದರಿಂದ ತೀರ್ಥಸಂಬಂಧಿತ ಪಿತೃತರ್ಪಣದ ಕಾರಣವೂ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಬದ್ಧ ಕರ್ಮಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶವೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಾಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೂಲಕ ಕ್ಷೇತ್ರಜ ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿ, ಅವರೇ ಹೊಸ ರಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬಲವರ್ಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಅಂಚಿಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪೀಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಭಾರ್ಗವ ರಾಮ (ಪರಶುರಾಮ)ನ ಶರಣು ಹೋಗಿ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದತ್ತವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಹಾಗೂ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಹಾರ ಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರೋಧಿತ ರಾಮ ಶಬರ, ಪುಲಿಂದ, ಮೇದ ಮೊದಲಾದ ಸಹಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಪಾರ ರಕ್ತವನ್ನು ಒಂದು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಸಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮರಳಿ ನೀಡಿ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ (ಏಳು-ಏಳು ಎಂದು ಮೂರು ಸುತ್ತು) ಕ್ಷತ್ರಿಯಶೂನ್ಯವಾದುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ತರ್ಪಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಅಶರೀರ ಪಿತೃವಾಣಿ ನಿಂದಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ವರ ನೀಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನು—ಈ ತೀರ್ಥ ನನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ, ರಕ್ತದೋಷರಹಿತವಾಗಲಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಲಿ—ಎಂದು ವರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃಗಳು—ಈ ತರ್ಪಣಕುಂಡ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಹ್ರದ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಫಲ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹತರಿಗಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವರೂ ನರಕಸ್ಥರೂ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ಪದಂಶ, ಅಗ್ನಿ, ವಿಷ, ಬಂಧನ ಮೊದಲಾದ ಅಕಾಲಮೃತರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವೂ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ಫಲ ಗಯಾಶ್ರಾದ್ಧ, ಪಿತೃಮೇಧ, ಸೌತ್ರಾಮಣಿ ಫಲಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಾಪನಾಶಿನಿ ‘ಶಕ್ತಿ’ಯನ್ನೂ, ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು ಎನ್ನಲಾದ ವಿಶಾಲವಾದ, ನಿರ್ಮಲ ಜಲದ ಕುಂಡವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ನಾಶವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಕಾಲ, ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸೂತನು ತಾರಕಾಸುರನ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ವಂಶೋದ್ಭವ ದಾನವ ತಾರಕನು ಗೋಕರಣದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬಹುತೇಕ ಅಜೇಯತ್ವದ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶಿವನೇ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ನಿಯಮ ಇರುತ್ತದೆ. ವರಬಲದಿಂದ ತಾರಕನು ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ಹೇರಿದಾಗ, ಅವರ ಉಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಗಳು ಫಲಿಸದು. ಇಂದ್ರನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ತತ್ತ್ವನ್ಯಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ—ಶಿವನು ತನ್ನ ವರಪ್ರಾಪ್ತನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿವಪುತ್ರನೇ ಸೇನಾನಿಯಾಗಿ ತಾರಕನನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳು ಭಯದಿಂದ ವಾಯುವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ತೇಜಸ್ವಿ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಸಂಯಮಿಸಿ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಿ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅಗ್ನಿ ಅದನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಶರಸ್ತಂಬದಲ್ಲಿ (ಕಬ್ಬಿನ/ನಾರುಗಳ ಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ) ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಆರು ಕೃತ್ತಿಕೆಗಳು ಆ ಬೀಜದ ರಕ್ಷಕರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಸ್ಕಂದ/ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ ಜನನ ಮತ್ತು ತಾರಕವಧದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಕುಂಡದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ-ಸ್ಥಾನಾಂತರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನ ರಕ್ಷಕಕಾರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
ಸೂತನು ನಾಗರಖಂಡದಲ್ಲಿ ಕೌಮಾರ-ತತ್ತ್ವಕೇಂದ್ರಿತ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದನು ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೃತ್ತಿಕೆಯರು ಬಂದು ಸ್ತನ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಅವನ ರೂಪ ಬಹುಮುಖ-ಬಹುಭುಜ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಸೇರಿ ಗಾನ-ವಾದ್ಯ-ನೃತ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಸವ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ದೇವರುಗಳು ಅವನಿಗೆ “ಸ್ಕಂದ” ಎಂಬ ನಾಮ ನೀಡಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಶಿವನು ಅವನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದನಿಗೆ ಅಚ್ಯುತ ವಿಜಯಶಕ್ತಿ, ಮಯೂರವಾಹನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಸ್ಕಂದನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ತಾರಕನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಭೀಕರ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನು ಬಿಡುವ ಶಕ್ತಿ ತಾರಕನ ಹೃದಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ದೈತ್ಯಭಯವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಜಯಾನಂತರ ರಕ್ತಚಿಹ್ನಿತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಪುರೋತ್ತಮ’ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ರಕ್ತಶೃಂಗ ಪರ್ವತವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪರ್ವತ ಚಲನೆಯಿಂದ ಚಮತ್ಕಾರಪುರಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಪಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವರು ಶಾಪದ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಇದು ಸರ್ವಹಿತಾರ್ಥವೆಂದು ನೀತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಮೃತದಿಂದ ಮೃತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದೇವಿಯರನ್ನು—ಆಂಬವೃದ್ಧಾ, ಆಮ್ರಾ, ಮಾಹಿತ್ಥಾ, ಚಮತ್ಕರೀ—ನಿಯೋಜಿಸಿ ಪರ್ವತವನ್ನು ಅಚಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವರ ನೀಡುತ್ತಾರೆ: ಆ ವಸತಿ ಸ್ಕಂದಪುರ (ಚಮತ್ಕಾರಪುರ ಎಂದೂ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ; ಸ್ಕಂದ, ನಾಲ್ಕು ದೇವಿಯರು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗೆ ನಿತ್ಯಪೂಜೆ ನಡೆಯಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಷಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಂತೆ ಆ ದಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸ್ಕಂದನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಧಿವತ ಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಬೆನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ/ಒರೆಸಿದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ರೋಗಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು ಎಂಬುದು. ಮೊದಲಿಗೆ ವಂಶ-ವಿವಾಹ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ—ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಸದ್ಗುಣಗಳೂಳ್ಳ ಬಾನುಮತಿಯ ವಿವಾಹ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರವಂಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಯಾದವ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಸ್ಮರಣವೂ ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಐದು ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವಾರಾವತಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಸಮೃದ್ಧ ಆನರ್ತ ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ದೇವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಾಪನಾಶಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಭೀಷ್ಮನು ಆ ಸ್ಥಳದ ಅಪೂರ್ವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಐದು ದಿನ ಅಲ್ಲೇ ತಂಗಲು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಘೋರ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆಯ ಉದಾಹರಣೆ ನೀಡಿ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಆಯತನಗಳ ದರ್ಶನದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕರ್ಣ, ಶಕುನಿ, ಕೃಪಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಸೇನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಅಶಾಂತಿ ಆಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ವೇದಪಠನದ ನಾದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಧೂಮದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಆಚಾರಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ—ನಿಯಮಸ್ನಾನ, ದೀನರು-ಸಾಧುಗಳಿಗೆ ದಾನ, ತಿಲಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣ, ಹೋಮ-ಜಪ-ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಧ್ವಜಗಳು, ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಮಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವಾಲಯಪೂಜೆ; ಪಶು, ವಾಹನ, ಗೋವು, ವಸ್ತ್ರ, ಸ್ವರ್ಣದಾನಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮನಿಷ್ಠ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆರಂಭವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಲಿಂಗದರ್ಶನವು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೂ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮಾಡಿ ಮೋಕ್ಷಹೇತುವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಾವತಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನ–ಭಾನುಮತಿಯ ರಾಜವಿವಾಹದ ಮಹೋತ್ಸವ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ—ವಾದ್ಯ, ಗಾನ-ನೃತ್ಯ, ವೇದಪಠಣ ಮತ್ತು ಜನೋತ್ಸವದಿಂದ ನಗರವು ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತನೇ ದಿನ ಕುರು–ಪಾಂಡವರ ಹಿರಿಯರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು (ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ/ಮಾಧವ) ಸ्नेಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ, ಹೊರಡಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಒಂದು ತುರ್ತು ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನರ್ತ ಪ್ರದೇಶದ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಪೂರ್ವ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅಲ್ಲಿ ಕಿರಣಮಯ, ವಿಭಿನ್ನ ಶಿಲ್ಪರೂಪಗಳ ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾನ್ ವಂಶಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸತ್ತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಆ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಬೇಡಿ, ಮತ್ತೆ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಾಧವನು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪರಮ ಪುಣ್ಯದಾಯಕವೆಂದು ಒಪ್ಪಿ, ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದ ಕುರು, ಪಾಂಡವ ಮತ್ತು ಯಾದವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಭೂಮಿಯ ಅನುಮತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯತ್ವವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ಥಳದ ಸೀಮಿತತೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ದಿವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರೂ, ಧರ್ಮಾರ್ಥ ಮಹಾಪುರುಷರು ಕೇಳಿದುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಅಯೋಗ್ಯವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೂ ವಿಭಿನ್ನ, ಮನೋಹರ ಪ್ರಾಸಾದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಾದಿಗಳು ನಿಗದಿತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನೂರು ಪುತ್ರರಿರುವ ರಾಜ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅಲ್ಲಿ 101 ಶಿವಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ಪಾಂಡವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಐದು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು; ದ್ರೌಪದಿ, ಕುಂತಿ, ಗಾಂಧಾರಿ, ಭಾನುಮತಿ ಇವರಿಂದಲೂ ಲಿಂಗಸ್ಥಾಪನೆ ನಡೆದದ್ದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ರಾಜಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಭಕ್ತಿಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ-ಪರಿಸರದ ಪ್ರಮುಖರು—ವಿದುರ, ಶಲ್ಯ, ಯುಯುತ್ಸು, ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಕರ್ಣ, ಶಕುನಿ, ದ್ರೋಣ, ಕೃಪ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ—ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ‘ಪರಮ ಭಕ್ತಿ’ಯಿಂದ ‘ವರ-ಪ್ರಾಸಾದ’ ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಂದಿರರಚನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ವಿಷ್ಣುವೂ ಶಿಖರಯುಕ್ತ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಸಾತ್ವತ/ಯಾದವರು—ಸಾಂಬ, ಬಲಭದ್ರ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಅನಿರುದ್ಧ ಮೊದಲಾದವರು—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೃಪ್ತರಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ಧನ, ಗ್ರಾಮ, ಕ್ಷೇತ್ರ, ಗೋವು, ವಸ್ತ್ರ, ಸೇವಕರಾದಿ ದಾನವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿದಾಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಂಗವು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
ಸೂತನು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಪುಣ್ಯಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರುದ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಅನುತ್ತಮ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ‘ಹಾಟಕೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಲಿಂಗದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಡೆಯಿತು. ಬಳಿಕ ಕಲಿಯುಗದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶಂಭುವು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಷಣ್ಮುಖ (ಸ್ಕಂದ/ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ)ನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿನಂತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಪಿತೃಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಗಾಂಗೇಯ (ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ) ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವನ್ನೂ ಕೈಗೊಂಡನು. ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕೃತ್ತಿಕಾ-ಯೋಗದ ವೇಳೆ ಭಗವದ್ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದವನು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆದು, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಹಾಗೂ ಸಮೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕಾಲವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಹಾಸೇನನ ಭವ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದ/ದೇವಾಲಯವು ಎತ್ತರವಾಗಿ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಬಂದು ಪವಿತ್ರ ನಗರವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಯಥಾವಿಧಿ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿದರು. ಆ ಯಜ್ಞಸ್ಥಳ ‘ದೇವಯಜನ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ವಿಧಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಯಜ್ಞದ ಫಲವು ಬೇರೆಡೆ ಮಾಡಿದ ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ‘ಭಾಸ್ಕರ-ತ್ರಯ’—ಮುಂಡೀರ, ಕಾಲಪ್ರಿಯ, ಮೂಲಸ್ಥಾನ—ಎಂಬ ಮೂರು ಶುಭ ಸೂರ್ಯರೂಪಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ಫಲವೂ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂರು ರೂಪಗಳಿಗೆ ಕಾಲಸಂಧಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಿದೆ: ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಂಡೀರ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಕಾಲಪ್ರಿಯ, ಸಂಧ್ಯಾ/ರಾತ್ರಿಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂಲಸ್ಥಾನ. ಹಾಟಕೇಶ್ವರಜ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರ ಸ್ಥಾನವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಉದ್ಭವವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಭೀಕರ ಕುಷ್ಠದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪತಿವ್ರತಾ ಪತ್ನಿ ಅನೇಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಮಾಡಿದರೂ ಫಲವಿಲ್ಲ. ಆಗ ಒಬ್ಬ ಪಥಿಕ ಅತಿಥಿ ತನ್ನ ಅನುಭವ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ಮೂರು ಭಾಸ್ಕರರನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ—ಉಪವಾಸ, ನಿಯಮ, ಭಾನುವಾರ ವ್ರತ, ಜಾಗರಣೆ, ಸ್ತೋತ್ರ—ಮಾಡಿದರಿಂದ ತಾನು ಗುಣಮುಖನಾದೆನು. ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕರ್ಮಕಾರಣ (ಚಿನ್ನದ ಕಳವು) ತಿಳಿಸಿ, ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಕಳವು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ನೀತಿಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಂಪತಿ ಮುಂಡೀರದ ಕಡೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದುರ್ಬಲನಾಗಿ ಮರಣವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದರೂ ಪತ್ನಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿತೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ವೇಳೆ ಮೂರು ತೇಜೋಮಯ ಪುರುಷರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಅವರೇ ಮೂರು ಭಾಸ್ಕರರು—ರೋಗವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತನು ಮೂರು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆ ನಾವು ಅಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕಾಲ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಅವರು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಭಾನುವಾರ (ಹಸ್ತಾರ್ಕ ಸಂದರ್ಭ) ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಪುಷ್ಪ-ಧೂಪಗಳಿಂದ ಮೂರು ಸಂಧಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಜೀವನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಯೋಚಿತ ತ್ರಯದರ್ಶನದಿಂದ ಕಠಿಣ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಥೆ ನೀತಿಸಂಸ್ಕಾರ—ಕಳವುತ್ಯಾಗ, ದಾನ—ವನ್ನು ಪ್ರಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಿವ-ಉಮೆಯರು ವೇದಿಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದಾಗ, ಅವರ ವಿವಾಹವು ಹಿಂದೆ ಓಷಧಿಪ್ರಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದು ಹೇಗೆ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ಸೂತನು ಪೂರ್ವ ಮನ್ವಂತರಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ನಂತರ ದಕ್ಷನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಾಹಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಈ ತೋರುವ ವಿರೋಧವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನು ಮಹಾ ವೈಭವದಿಂದ ವಿವಾಹ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತ್ರಯೋದಶಿ, ಭಗ ನಕ್ಷತ್ರ, ಭಾನುವಾರ ಎಂಬ ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸಾದಿ ವಿಶಾಲ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೀತಿ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ—ಕಾಮಾವಿಷ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸತಿಯ ಮುಸುಕಿದ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಯತ್ನಿಸಿ, ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯ ಧೂಮದ ಮೂಲಕ ನೋಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಶಿವನು ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿದ್ದ ಬೀಜದಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಟಮಾತ್ರ ‘ವಾಲಖಿಲ್ಯ’ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅವರು ಶುದ್ಧ ತಪಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬೇಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಸತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೀವಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ವೇದಿಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವು ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಮಂಗಳವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರ ವಿವಾಹಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳ ಯಾವುದು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ದಿಕ್ಕಿನ ಸೂಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ, ‘ರುದ್ರಶೀರ್ಷ’ ಎಂಬ ಪೀಠ/ಆಸನ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಕುಂಡವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ತೀರ್ಥಶಕ್ತಿಯೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ನೀತಿ-ವಿಧಿಪರ ಘಟನೆಯೊಂದು: ಅಕ್ರಮ ಸಂಬಂಧದ ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸ್ತ್ರೀ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷಿತ್ವವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ “ದಿವ್ಯ-ಗ್ರಹ” (ಜನಸಮ್ಮುಖ ಪರೀಕ್ಷೆ) ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಗ್ನಿದೇವನು—ಶುದ್ಧಿ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದಲ್ಲ, ರುದ್ರಶೀರ್ಷ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಕುಂಡಜಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮಾಜ ಪತಿಯ ಅತಿಕಠೋರತೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರೂ, ಮುಂದಿನ ಪದ್ಯಗಳು ಕಾಮಮೋಹದಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯಧರ್ಮ ಭಂಗ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತವೆ; ನಿಯಮಶೀಲತೆ ಇಲ್ಲದೆ ತೀರ್ಥಶಕ್ತಿಯೂ ಅಪಾಯಕರವಾಗಿ ಸಡಿಲತೆ ನೀಡಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾಜ ವಿದೂರಥನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕುಂಡವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಶಾಪವಾಗಿ—ಕುಂಡ ಮತ್ತು ಮಂದಿರವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುವವನು ಅಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾಮದೋಷಗಳ ಕರ್ಮಭಾರವನ್ನೂ ಹೊರುವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ನೈತಿಕ ತಡೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳದ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪದ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಘೋಷಣೆ. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು “ರುದ್ರಶೀರ್ಷ” ನಾಮಜಪ 108 ಬಾರಿ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ನಿತ್ಯಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಸೂತನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅದು ಪಾಪಶುದ್ಧಿಕರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಲಿಂಗದ ಸಮೀಪದ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ವಿಶೇಷ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷನ ಸುಸಂಯೋಜಿತ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವಾಗಿ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಸಮಿಧೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಳಿತು ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರೂ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಗರ್ವ–ಕೌತುಕದಿಂದ ಆ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಜಿಗಿದು ದಾಟಿ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿಗಳು ಅಥರ್ವಣ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ, ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪವಿತ್ರ ಕಲಶದ ಮೂಲಕ, ‘ಶಕ್ರ’ಸಮಾನ ಪ್ರತಿರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ತಕ್ಷಣ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಭಯಂಕರ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಇವು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಅವಜ್ಞೆಯ ಫಲವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರ ದಕ್ಷನ ಶರಣು ಬೇಡಿದಾಗ, ದಕ್ಷ ಮುನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡಿ ಮಂತ್ರಜನ್ಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸದೆ ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಹುಟ್ಟುವ ಸತ್ತ್ವ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗದೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನವಾದ ಗರುಡನಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಕುಂಡಹೋಮವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದಲೂ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲ ಹಾಗೂ ದುರ್ಲಭ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
ಅಧ್ಯಾಯ ೮೦ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಪೂರ್ವ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಗರುಡನು ಋಷಿಗಳ ಹೋಮದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದನೆಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದು ಹೇಗೆ? ಸೂತನು ವಿಧಿಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅಥರ್ವಣ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತವಾಗಿಯೂ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಪವಿತ್ರ ಕಲಶವನ್ನು ಕಶ್ಯಪನು ತಂದು ವಿನತೆಯಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಮಂತ್ರಶುದ್ಧ ಜಲವನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮಹಾಬಲ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸುವನು. ವಿನತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಕುಡಿದು ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಭಯಂಕರನಾದ ಗರುಡನು ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಅವನು ವೈಷ್ಣವ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ—ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನವೂ ರಥಧ್ವಜಚಿಹ್ನೆಯೂ ಆಗಿ। ಮುಂದೆ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ—ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು, ಹೇಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದವು, ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು? ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಭೃಗು ವಂಶದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಿತ್ರನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಮಾಧವಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ವರನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಗರುಡನು ಅವರನ್ನು ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ದೀರ್ಘ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ರೂಪ, ಕುಲ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಭಜಿತ ಮಾನದಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಆಯ್ಕೆಯ ದೋಷ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಸದುಗುಣದ ಅಗತ್ಯ ಬೋಧನೆಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ। ಯಾತ್ರೆ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ವೈಷ್ಣವ ಪ್ರಭಾವವಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜನಾರ್ದನನು ನಿಶ್ಚಿತ ಕಾಲ ಜಲಶಾಯೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಪಾರ ವೈಷ್ಣವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸಮೀಪ ಗರುಡ ಮತ್ತು ನಾರದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದೂರವಿರಲು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ನಮಸ್ಕಾರಾದಿ ಮಾಡಿ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಾರದನು ಭೂಮಿಯ ಅಳಲನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಂಸಾದಿ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳ ದಂಡಸಮಾನ ಭಾರದಿಂದ ಭೂಮಿ ಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಒಪ್ಪಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗರುಡನ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದಿನ ಕಥೆಗೆ ಇದು ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
ಅಧ್ಯಾಯ 81 ಸಂವಾದಗಳ ಪದರಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಗರುಡನು ಭೃಗು ವಂಶದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಅವನ ಪುತ್ರಿ ಮಾಧವಿಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ವರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ರೂಪ‑ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವೇ ಸಮಾನನು ಎಂದು ಗರುಡನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕುರಿತು ಇರುವ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರತ्यक्ष ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವಂತೆ ವಿಷ್ಣು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗೃಹ್ಯ‑ಕರ್ಮಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಿ ಕನ್ಯೆಯ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧೆಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ಅವಳು ‘ಅಶ್ವಮುಖಿ’ (ಕುದುರೆಮುಖಿ) ಆಗಲಿ ಎಂದು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಜನರು ಭೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ—ಕೇವಲ ವಾಚಿಕ ವಿನಂತಿ ವಿವಾಹವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪದ ಅನ್ವಯಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಇದೆ, ಅದರ ಫಲ ಭವಿಷ್ಯ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಗರುಡನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ವೃದ್ಧೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಆಕೆಯನ್ನು ಶಾಂಡಿಲೀ ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಯೌವನಕಾಮನೆ ಕುರಿತು ಗರುಡನು ಸಂಶಯಭರಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಅವನು ಅಶಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದು ವಾಕ್ಸಂಯಮ, ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದ ನೀತಿಬೋಧವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಗರುಡನಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತೀಕ್ಷಿತ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಅವನ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಉದುರಿವೆ—ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕೇವಲ ಶಾರೀರಿಕವಲ್ಲ, ಧರ್ಮ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕಾರಣವೆಂದು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ವಿನಿ ಶಾಂಡಿಲಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದ ನಿಂದೆಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಅವಳು ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇಹಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ಮನೋಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಗರುಡನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷ್ಣು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಶಾಂಡಿಲಿ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಶಂಕರಾರಾಧನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಶಿವಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪಾಶುಪತ ಭಾವದಿಂದ ವ್ರತ-ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೃಚ್ಛ್ರಗಳು, ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ಭಸ್ಮಾಚರಣ ನಿಯಮ, ರುದ್ರಮಂತ್ರ ಜಪ, ನೈವೇದ್ಯসহ ವಿಧಿವತ ಪೂಜೆ. ಕೊನೆಗೆ ಮಹೇಶ್ವರನು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಲಿಂಗಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ, ರೆಕ್ಕೆಗಳ ತಕ್ಷಣ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ, ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಚಾರಿಯೂ ಸ್ಥಿರ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಉನ್ನತಿಗೇರುತ್ತಾನೆ; ಸೋಮವಾರದ ದರ್ಶನ ಮಾತ್ರವೂ ಪುಣ್ಯ; ಮತ್ತು ಸುಪರ್ಣಾಖ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಮಾಡಿದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನಿವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
ಸೂತನು ಪುರಾಣಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜ ವೇಣು ನಿರಂತರ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು—ಯಜ್ಞ-ಪೂಜೆಗೆ ಅಡ್ಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಾನಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದು, ಕಳ್ಳರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ನ್ಯಾಯವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸುವುದು, ತಾನೇ ಪರಮನೆಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನದೇ ಆರಾಧನೆ ಬೇಡುವುದು. ಕರ್ಮಫಲವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಭೀಕರ ಕುಷ್ಠರೋಗ ಬಂದು ವಂಶ ಕ್ಷಯವಾಯಿತು; ಸಂತಾನವೂ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲೆದನು. ಕೊನೆಗೆ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸುಪರ್ಣಾಖ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದ/ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅತಿಶಯ ದಣಿವಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಅದು ಅನಾಯಾಸ ಉಪವಾಸಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಯಿತು. ಆ ಸ್ಥಳಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಅವನು ದಿವ್ಯದೇಹ ಪಡೆದು ವಿಮಾನಾರೂಢನಾಗಿ ಶಿವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಪ್ಸರೆ, ಗಂಧರ್ವ, ಕಿನ್ನರರಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನನ್ನು—ಈ ಹೊಸವನು ಯಾರು, ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಇಂತಹ ಗತಿ?—ಎಂದು ಕೇಳಿದಳು. ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ಮಂಗಳ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ/ಆಹಾರತ್ಯಾಗಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಾಫಲಪ್ರದ; ಇಲ್ಲಿ ಕೀಟ, ಪಕ್ಷಿ, ಮೃಗಗಳೂ ಮರಣಿಸಿದರೆ ಉದ್ಧಾರ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಾರ್ವತಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟಳು; ನಂತರ ಮೋಕ್ಷಕಾಮಿಗಳು ದೂರದಿಂದಲೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಬಂದು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ ಮಾಡಿ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿನ ‘ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಿನಿ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಹೋದರೀಭಾವದಿಂದ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾಧವಿಯ ಕುರಿತು ಋಷಿಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅವಳಿಗೆ ಅಶ್ವಮುಖ ರೂಪ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು, ಅವಳು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸಿದಳು ಎಂದು. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ನಾರದಸಂಬಂಧಿತ ದಿವ್ಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ವಿಷ್ಣು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ, ಭೂಮಿಯ ಭಾರವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ ದಮನಕಾರಿ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಅವತರಣೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ವಸುದೇವನ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತ—ದೇವಕಿಗೆ ಭಗವಾನ್, ರೋಹಿಣಿಗೆ ಬಲಭದ್ರ, ಸುಪ್ರಭೆಗೆ ಮಾಧವಿ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಅವಳು ವಿಕೃತ ಅಶ್ವಮುಖ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದುದರಿಂದ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೂ ಜನಪದಕ್ಕೂ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗಿ, ಯಾರೂ ವರನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷ್ಣು ಅವಳ ವೇದನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಲದೇವನೊಂದಿಗೆ ಮಾಧವಿಯನ್ನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಪೂಜೆ-ವ್ರತಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಪಣೆಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ವರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಮಾಧವಿ ಶುಭಮುಖಿಯಾಗಿ ‘ಸುಭದ್ರಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ, ಪತಿಪ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ವೀರರ ಜನನಿಯಾಗುವಳು. ಮಾಘಮಾಸದ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಲೇಪನಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುವ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೆಯರು ಅಥವಾ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯರು ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಶುಭಫಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಓದಿದರೂ ಕೇಳಿದರೂ, ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪಾಪವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪದ್ಮಾ ಮಾಧವಿಗೆ ನೀಡಿದ ಶಾಪದ ಫಲವೇನು, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರುದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಶಾಪದಿಂದ ಕಮಲಾ/ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಹೇಗೆ ಗಜವಕ್ತ್ರ (ಆನೆಮುಖ) ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಳು ಮತ್ತು ನಂತರ ಹೇಗೆ ಮಂಗಳಮುಖವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದಳು ಎಂದು. ಸೂತನು ಶಾಪದ ತಕ್ಷಣದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಹರಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ದ್ವಾಪರಯುಗಾಂತದವರೆಗೆ ಆ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರಬೇಕು; ನಂತರ ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕಾಲಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ವರ ನೀಡಲು, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ತನ್ನ ಪೂರ್ವ ಮಂಗಳರೂಪದ ಮರಳಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಆ ರೂಪವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುವುದು—ಗಜವಕ್ತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಐಶ್ವರ್ಯ ಪಡೆದು ಗಜಾಧಿಪತಿಯಂತೆ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯಾ ದಿನ ‘ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ’ ಎಂದು ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಶ್ರೀಸೂಕ್ತದಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದವರಿಗೆ ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಕೇಶವನ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಿ, ವೈಷ್ಣವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾತೃತ್ವವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಕಾ ದೇವಿಯ ತೀರ್ಥ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ—ದಕ್ಷನ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಪುತ್ರಿಯರು ನಕ್ಷತ್ರರೂಪಗಳೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು; ಅವರು ಸೋಮಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರು. ಆದರೆ ರೋಹಿಣಿಯ ಮೇಲೆ ಸೋಮನ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರೀತಿ ಕಂಡು ಉಳಿದವರು ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ಸೌಭಾಗ್ಯ ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಪತಿ-ಪರಿತ್ಯಾಗದ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದರು. ಅವರು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದುರ್ಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ನಿರಂತರ ನೈವೇದ್ಯ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದರು. ದೇವಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದಳು—ದಾಂಪತ್ಯ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪುನಃ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು, ಪರಿತ್ಯಾಗ/ವಿಯೋಗದ ದುಃಖ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದು. ಮುಂದೆ ವ್ರತವಿಧಾನ—ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಉಪವಾಸ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ, ಒಂದು ವರ್ಷ ಏಕಾಗ್ರ ಸಾಧನೆ, ಮತ್ತು ವ್ರತದ ಗಂಭೀರತೆಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಕ್ಷಾರ/ಲವಣಾದಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿಯ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ತೀವ್ರ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಸೌಭಾಗ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ನಂತರ ಚಂದ್ರಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಶೂಲಪಾಣಿ ಸೋಮನ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮ ಕುರಿತು ದಕ್ಷನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಕ್ಷ ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಸಮತೋಲನಕ್ಕಾಗಿ ಸೋಮನು ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಸಮವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದರಿಂದ ಶುಕ್ಲ-ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷಗಳ ವೃದ್ಧಿ-ಕ್ಷಯ ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಿದ್ದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪಠಿಸಿದರೆ ಸೌಭಾಗ್ಯಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬ ವಿಧಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಸೋಮ (ಚಂದ್ರ)ನ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ ಪ್ರಾಸಾದ/ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಪಾತಕಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು—ಚಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಆಶ್ರಯ (ಸಮಾಶ್ರಯ) ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು—ಜಗತ್ತು ‘ಸೋಮಮಯ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಔಷಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಗಳು ಸೋಮಸಾರದಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ದೇವತೆಗಳು ಸೋಮದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಸೋಮ-ಸಂಬಂಧ ಯಜ್ಞಗಳು ಈ ತತ್ತ್ವದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಸೋಮಪ್ರಾಸಾದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಧರ್ಮನೀತಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ—ಸೋಮವಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಧಿವಿರುದ್ಧ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರೆ ಅನಿಷ್ಟ ಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಬರೀಷ, ಧಂಧುಮಾರ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೆಲವೇ ಸೋಮಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ವಿರಳತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶ್ರವಣ-ಪಠನದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಳೀಯ ರಕ್ಷಕ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾದ ಅಂಬಾ‑ವೃದ್ಧೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಅವಳ ಯಾತ್ರಾ‑ವ್ರತದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ರಾಜ ಚಮತ್ಕಾರನು ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಾಗ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ‑ಕ್ಷೇತ್ರದ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ನಾಲ್ಕು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು. ಆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಅಂಬಾ ಮತ್ತು ‘ವೃದ್ಧಾ’ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ವೇದವಿಧಿಯಿಂದ ಕಾಶೀ ರಾಜನನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲಯವನರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಹತನಾದ ಬಳಿಕ, ಪತಿಯ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಿಧವೆಯರು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ‑ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ದೇವೀ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹೋಮಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಉಗ್ರ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅನೇಕ ಮುಖ‑ಭುಜಗಳು, ವಿಭಿನ್ನ ಆಯುಧ‑ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಪಾರ ‘ಮಾತೃ’ ಗಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಓಡಿಸಿ ಸಂಹರಿಸಿ ಭಕ್ಷಿಸಿ ಅವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಮಾತೃಗಣಗಳು ನಿವಾಸ ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ ಅಂಬಾ‑ವೃದ್ಧೆ ಧರ್ಮನಿಯಮ‑ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಧರ್ಮಾಚಾರಿಗಳು, ಪಾಪಿಗಳು, ದೇವ‑ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ್ರೋಹಿಗಳು ‘ಭಕ್ಷ್ಯ’ರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಎಂದು ಮಾನವಾಚರಣೆಗೆ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ದೇವಿಯರಿಗೆ ಭವ್ಯ ನಿವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಮುಖದರ್ಶನ, ಕಾರ್ಯಾರಂಭ‑ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣೆ ರಕ್ಷೆ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕಂಟಕರಹಿತ (ಅವಿಘ್ನ) ಜೀವನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಕಟ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಧಿ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಮಕ್ಕಳ ಕಾಣೆಯಾಗುವುದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಹಾನಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡುವ “ಛಿದ್ರ” (ಭೇದ)ವನ್ನು ದೇವಗಣ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಂಬೆಯನ್ನು ಶರಣಾಗಿ, ರಾತ್ರಿಯ ಅಪಹರಣಗಳ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಅಂಬೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಡೆದು ಒಂದು ಗುಹೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಪಾದುಕಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಗಡಿ-ನಿಯಮ ವಿಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಪರಿಚಾರಕ ದೇವತೆಗಳು ಒಳಗೇ ಇರಬೇಕು; ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ ಗಡಿ ದಾಟಿದರೆ ದೇವತ್ವದಿಂದ ಪತನ. ದೇವತೆಗಳು ಪೂಜೆ ಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ನೈವೇದ್ಯ ಏನು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಕ್ತರು ಪೂಜೆ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪಾದುಕಗಳಿಗೆ ಮಾಂಸ-ಮದ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ದುರ್ಲಭ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಉಪಾಸನೆ ಹರಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ವೈದಿಕ ಯಾಗಗಳು ಕುಗ್ಗುತ್ತವೆ; ಹವಿಭಾಗ ಕಡಿಮೆಯಾದುದರಿಂದ ದೇವರುಗಳು ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಅಂಬೆಯ ಅವಧ್ಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿ “ಸುಲಭೋಪಾಯ” ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಒಂದು ತೇಜಸ್ವಿನಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಮಂತ್ರ-ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಪಾದುಕಾ-ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕನ್ಯಾಹಸ್ತ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿ, ಅಷ್ಟಮಿ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಇಹಸೌಖ್ಯ, ಪರಲೋಕ ಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಪದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮತೀರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ವಿನಂತಿಸಿದರು. ಸೂತನು ಶಾಂತನು ರಾಜನ ಕಾಲದ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರಾಜ್ಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮವಿದೆ ಎಂದು ಇಂದ್ರನು ಭಾವಿಸಿ ಮಳೆಯನ್ನು ತಡೆದನು; ಪರಿಣಾಮ ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳು ಕುಂಠಿತವಾದವು. ಹಸಿವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಾಯಿಮಾಂಸವನ್ನು ಬೇಯಿಸಿದಾಗ, ನಿಷಿದ್ಧ ಭಕ್ಷಣದ ಸಂಪರ್ಕದ ಭಯದಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಲೋಕದಿಂದ ಅಂತರಧಾನವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದಾಗ ಆನೆ, ಗಿಳಿ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪೆ ಅವನು ಅಡಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಶಾಪ ಬಿದ್ದು ವಾಣಿ/ಜಿಹ್ವೆಯಲ್ಲಿ ವೈಪರಿತ್ಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಅಗ್ನಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆಳವಾದ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದನು; ಅವನ ತಾಪದಿಂದ ಜಲಚರಗಳು ನಾಶವಾಗತೊಡಗಿದವು. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಅಗ್ನಿಯು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿದನು—ಯಜ್ಞದಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಮಳೆ, ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನ, ಅನ್ನದಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಧಾರಣೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿ ಮಳೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಳಿಸಿ, ಆ ಜಲಾಶಯವು ‘ವಹ್ನಿತೀರ್ಥ/ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ ಎಂದು ಅಗ್ನಿಗೆ ವರ ನೀಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ, ಅಗ್ನಿಸೂಕ್ತ ಜಪ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನವು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ‘ವಸೋಃಧಾರಾ’ (ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಘೃತಾಹುತಿ) ಶಾಂತಿ‑ಪೌಷ್ಟಿಕ‑ವೈಶ್ವದೇವ ಕರ್ಮಗಳ ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ಅಗತ್ಯ, ಅಗ್ನಿತೋಷಕರ ಮತ್ತು ದಾತನ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿದಾಯಕವೆಂದು ಮಹಿಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ)ನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ನಂತರ ಸ್ವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶಕ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧಾಮಗಳಿಗೆ ಮರಳಿದರು. ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಿಜರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು. ಈ ತೀರ್ಥಫಲ—ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವನು ದಿನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ (ದಿನಜ) ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ದೇವತೆಗಳು ಹೊರಟಾಗ ಗಜೇಂದ್ರ, ಶುಕ ಮತ್ತು ಮಂಡೂಕ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಬಂದು—“ನಿಮ್ಮ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿ ನಮಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ; ನಮ್ಮ ಜಿಹ್ವೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರ ಹೇಳಿರಿ” ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ದೇವತೆಗಳು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ—ಜಿಹ್ವೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಇದ್ದರೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕಳೆದುಹೋಗದು, ರಾಜಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದರು. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ‘ವಿಜಿಹ್ವ’ನಾದ ಮಂಡೂಕನಿಗೂ ವಿಶೇಷ ಧ್ವನಿ-ವಿಧಾನ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ಕರುಣೆ ನೀಡಿ ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ಗಮಿಸಿದರು।
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಅಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಯೋನಿ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪವಿತ್ರ ಕುಂಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ವ್ರತವಿಧಾನ—ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಕೃತ್ತಿಕಾ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿರುವಾಗ (ಕೃತ್ತಿಕಾ-ಯೋಗ) ಭೀಷ್ಮವ್ರತ/ಭೀಷ್ಮಪಂಚಕ ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಆ ಶುಭಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ನಂತರ ಜನಾರ್ದನ/ಪುರುಷೋತ್ತಮ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಲೋಕಫಲಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಶೂದ್ರನಿಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನ್ಮ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಈ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪಶುಪಾಲನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ರತ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಮರಣಿಸಿ ಜಾತಿಸ್ಮರನಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹಿಂದಿನ ತಂದೆಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಬಂಧುಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮವನ್ನೂ ವ್ರತಪ್ರಭಾವದಿಂದಾದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಧಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ಉನ್ನತ ಜನ್ಮ/ವಿಪ್ರತ್ವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರದೊಳಗಿನ ಗೋಮುಖತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವ, ಗುಪ್ತತೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟನೆ ಕಾರಣಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶುಭ ತಿಥಿ-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ದಾಹದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಹಸು ಹುಲ್ಲಿನ ಗುಚ್ಚವನ್ನು ಎಳೆದು ಹಾಕಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಜಲಧಾರೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ಕುಂಡವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಹಸುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುತ್ತವೆ. ರೋಗಪೀಡಿತ ಗೋಪಾಲಕನು ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ರೋಗಮುಕ್ತನಾಗಿ ದೇಹಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಈ ಅದ್ಭುತವು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಳ “ಗೋಮುಖ”ವೆಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸೂತನು ಅಂಬರೀಷ ರಾಜನ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಕುಷ್ಠವಿತ್ತು; ಅದು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧ (ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಫಲವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅನಧಿಕಾರ ಪ್ರವೇಶಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ಘಟನೆ ಕಾರಣವೆಂದು. ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ಪಾತಾಳಸ್ಥ ಜಾಹ್ನವಿ (ಗಂಗಾ) ಜಲವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಂದು ಸ್ನಾನದ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಪುತ್ರನು ಗುಣಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗೋಮುಖ ಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಅದೇ ಜಲ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸ್ನಾನ ಪಾಪನಾಶಕ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ರೋಗನಿವಾರಕವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ. ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಋಣ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾನುವಾರದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಚಿಕಿತ್ಸಾಫಲವಿದೆ ಎಂದು, ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸ್ನಾನ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಲೋಹಯಷ್ಟಿ (ಕಬ್ಬಿಣದ ದಂಡ)ಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿತೃತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಸಮುದ್ರಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ (ರಾಮ ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ) ಅಲ್ಲಿನ ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕುಠಾರ (ಪರಶು) ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವಿರುವವರೆಗೆ ಕ್ರೋಧದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ವ್ರತಪೂರ್ಣನಿಗೆ ಅದು ಅಯೋಗ್ಯವೆಂದು. ಪರಶುರಾಮನು, ಕುಠಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಬಹುದು; ಆಗ ಅವನು ದಂಡನೀಯನಾಗುವನು, ನಾನು ಅಪರಾಧವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿನಂತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕುಠಾರವನ್ನು ಮುರಿದು ಕಬ್ಬಿಣದ ಯಷ್ಟಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಜರು ಪುನಃ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉನ್ನತ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವವನ್ನೂ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಸಂತಾನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಮಾಸ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ಉಪವಾಸ ಸಹಿತ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯ. ಪರಶುರಾಮನು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಅವರು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿಯತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕುಠಾರವನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಅಕ್ಷಯ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ, ರುದ್ರನ ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
ಅಧ್ಯಾಯ 95ರಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಅಜಾಪಾಲೇಶ್ವರಿ ಪೂಜೆಯ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಫಲಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ತೀರ್ಥಕಥೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ ಅಜಾಪಾಲನು ದಮನಕಾರಿ ತೆರಿಗೆಯಿಂದ ಪ್ರಜೆಗೆ ಆಗುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾನಿಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಗೆ ರಾಜಸ್ವ ಅಗತ್ಯವೆಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತೆರಿಗೆಪೀಡನೆಯ ಬದಲು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ “ಕಂಟಕರಹಿತ” (ಅಪರಾಧರಹಿತ) ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ಮಹಾದೇವನೂ ದೇವರೂ ಶೀಘ್ರ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುವ ತ್ವರಿತಫಲದ ತೀರ್ಥ ಯಾವುದು ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನನ್ನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಚಂಡಿಕಾ ಬೇಗ ತೃಪ್ತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಶೌಚ, ನಿಯತ ಆಹಾರ, ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರ್ನೆ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅಪರಾಧಗಳು ನಿಯಂತ್ರಣವಾಗುತ್ತವೆ, ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನದಂತಹ ಘೋರ ಅಧರ್ಮಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ರೋಗಗಳೂ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ—ಹೀಗಾಗಿ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಪಾಪ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ, ಜನಕಲ್ಯಾಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪಾಪ-ರೋಗ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಯಮನ ಅಧಿಕಾರವೇ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾದಂತೆ ಆಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅಾಗ ಶಿವನು ಹುಲಿರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಾಜನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದಾಗ ಶಿವನು ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ರಾಜನ ಅಪೂರ್ವ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿರುವ ಹಾಟಕೇಶ್ವರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವೀಕುಂಡದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಶಸ್ತ್ರ-ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಜಾಪಾಲನು ಅಲ್ಲಿ ಜರಾ-ಮರಣರಹಿತನಾಗಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನೆಂದು, ದೇವಿಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಶಾಶ್ವತ ತೀರ್ಥಾಧಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಕುಂಡಸ್ನಾನವು ವಿಶೇಷ ರಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ರೋಗನಿವಾರಕ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾಲವಿಧಾನವೂ ಇದೆ.
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ರಾಜವಂಶವರ್ಣನೆ, ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಖಗೋಳ-ನೈತಿಕ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಜಪಾಲನು ರಸಾತಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದ ನಂತರ ಅವನ ಪುತ್ರನು ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯ ವಿಶೇಷದಿಂದಲೂ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಅವನು ಪ್ರಶಂಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಶನೈಶ್ಚರನನ್ನು ‘ಜಯಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಸತ್ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು/ನಾರಾಯಣನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಭವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ರಾಜವಾಪಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಪಿ/ಬಾವಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜವಾಪಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೇತಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗೌರವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಋಷಿಗಳು ರೋಹಿಣಿಯ ಶಕಟಭೇದ (ಆಕಾಶೀಯ ಸ್ಥಿತಿಭಂಗ) ಸಂಭವಿಸದಂತೆ ಶನೈಶ್ಚರನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಡೆದರು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ರೋಹಿಣಿ ಮಾರ್ಗ ಭಂಗವಾದರೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಭೀಕರ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ-ದುರ್ಭಿಕ್ಷ, ಸಮಾಜವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಚಕ್ರದ ವ್ಯತ್ಯಯ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದಿದ್ದರು. ಆಗ ಸೂರ್ಯವಂಶೀಯ ದಶರಥ (ಅಜನ ಪುತ್ರ) ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿತ ದಿವ್ಯ ಬಾಣದಿಂದ ಶನೈಶ್ಚರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜನಹಿತದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿ ಪಥವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶನಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯ ಉಗ್ರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಳಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ದಶರಥನು ಶನಿವಾರ ತೈಲಾಭ್ಯಂಗ ಮಾಡುವವರು, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣ ದಾನ ಮಾಡುವವರು, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ದಿನ ಎಳ್ಳಿನ ಹೋಮ, ಸಮಿಧೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಕಣಗಳಿಂದ ಶಾಂತಿಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ಶನಿಪೀಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಲಿ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಿತ್ಯ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶನೈಶ್ಚರಜನಿತ ಕಷ್ಟ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಾಡಿದ ಅಪೂರ್ವ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ) ಸ್ವತಃ ಬಂದು ರಾಜನ ಅಪ್ರತಿಮ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವರ ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಧನವಾಗಲಿ ವಿಜಯವಾಗಲಿ ಬೇಡದೆ, ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವಂತೆ ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ನೇಹಬಂಧವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಅದನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಹಾಜರಾಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಸಂಧ್ಯಾಕರ್ಮಗಳ ನಂತರ ಪ್ರತಿದಿನ ದೇವಸಭೆಗೆ ಹೋಗಿ ದಿವ್ಯ ಸಂಗೀತ-ನೃತ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿ, ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೊರಟಾಗಲೆಲ್ಲ ಅವನ ಆಸನಕ್ಕೆ ಜಲಾಭ್ಯುಕ್ತ್ಷಣ (ನೀರು ಛಿಟುಕಿಸುವುದು) ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನಾರದನು ಕಾರಣ ತಿಳಿಸಿದಾಗ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂಶಯ—ಇದು ಯಾವುದೋ ಗುಪ್ತ ಪಾಪದ ಸೂಚನೆಯೇ? ಎಂದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಾನಿ, ಅನ್ಯಾಯ ತೀರ್ಪು, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ಶರಣಾಗತರ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳ ಲೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅವನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಿನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ವಂಶದಲ್ಲಾಗಲಿ ಗೃಹದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸೇವಕರಲ್ಲಾಗಲಿ ಈಗ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪುತ್ರರಹಿತತೆ ಪಿತೃಋಣರೂಪವಾದ ಮುಂದಿನ ದೋಷ, ಅದು ಉನ್ನತ ಗತಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಲಾಭ್ಯುಕ್ತ್ಷಣ ಪಿತೃಸಂಬಂಧಿತ ನಿರೋಧಕ ವಿಧಿ. ಇಂದ್ರನು ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಪಿತೃಋಣ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಶರಥನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪುತ್ರಾರ್ಥ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಲಹೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ತಂದೆ ಹಿಂದೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದನು.
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ವಿಸರ್ಜಿತನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಿಕ್ರಮೆ ಮಾಡಿದನು. ತಂದೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಪುಣ್ಯಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಚಕ್ರಧಾರಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು; ಸಾಧುಗಳು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ ನಿರ್ಮಲಜಲದ ಸುಂದರ ವಾಪಿ/ಬಾವಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಆ ಜಲಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ದಶರಥನು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಿದನು. ಆಗ ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಪರಿವೃತನಾದ ಜನಾರ್ದನನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದನು. ದಶರಥನು ವಂಶವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪುತ್ರರನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ವಿಷ್ಣು ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಿಸುವೆನೆಂದು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಆ ವಾಪಿಗೆ ‘ರಾಜವಾಪಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಪಂಚಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಒಂದು ವರ್ಷ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆ ಸಂತಾನಹೀನನಿಗೂ ಪುತ್ರಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವ್ರತವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ವರಫಲದಿಂದ ದಶರಥನಿಗೆ ರಾಮ, ಭರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು; ಒಂದು ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಲೋಮಪಾದನಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು; ರಾಮೇಶ್ವರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಸೀತಾಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ರಾಮಸ್ಮೃತಿಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಒಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿರೋಧದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಹಿಂದೆ ರಾಮ, ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಿಗೇ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು ಎಂದಿದೆ; ಆದರೆ “ಅಲ್ಲಿಯೇ” ರಾಮನು ರಾಮೇಶ್ವರಾದಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೂತನು ವಿಭಿನ್ನ ದಿನ/ಅವಸರಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಶಾಶ್ವತ, ಅದರ ಮಹಿಮೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ರಾಜಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಜನಾಪವಾದದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸಂಯಮಯುಕ್ತವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆಗ ಇಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಒಂದು ದೇವದೂತನು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಬಂದು—ರಾವಣವಧ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ದಿವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಬೇಕೆಂದು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವ್ರತದಿಂದ ಹಸಿದ ದುರ್ವಾಸ ಮುನಿಯು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಧರ್ಮಸಂಕಟ—ರಾಜನ ಗೌಪ್ಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೋ, ಅಥವಾ ಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ವಂಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೋ? ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಮುನಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಕೊಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ದೇವದೂತನಿಗೆ ನಂತರ ಉತ್ತರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿ ವಿದಾಯ ಮಾಡಿಸಿ, ದುರ್ವಾಸನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ-ಪಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ವಿವಿಧ ಭೋಜನಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮ, ದೇವಾಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಯ ಹಕ್ಕುಗಳು ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಸಮತೋಲನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ವಾಸ ಮಹರ್ಷಿ ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು—ರಾಮನ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯೂ ಉಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ನನಗೆ ದಂಡ ನೀಡಿ ವಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತನ್ನ ಸ್ವಕೃತ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಒಳಗಿಂದ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತೀರ್ಮಾನ—ನೇರ ವಧವಲ್ಲ, ತ್ಯಾಗ/ನಿರ್ವಾಸನೆಯೇ ದಂಡ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಧುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮರಣಸಮಾನವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ರಾಜ್ಯ ತೊರೆದು ಹೋಗಲು ಮತ್ತು ಮತ್ತೆ ಭೇಟಿಯಾಗಬಾರದೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕುಟುಂಬದವರೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾಡದೆ ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮದ್ವಾರ’ದಿಂದ ಯೋಗಿಕವಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸು/ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೇಹ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅರಣ್ಯವಾಸದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದಾಗ ಆಕಾಶವಾಣಿ—ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಹೋಮ-ದಹನ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯೋಗನಿರ್ಗಮನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕುಶನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನೀಡುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಸೇರಿದಂತೆ ಮಿತ್ರರಾಜರೊಂದಿಗೆ ಸಲಹೆ ಮಾಡಿ ಮುಂದಿನ ಅಶಾಂತಿ ತಪ್ಪಿಸುವ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರಯೂ ತೀರ್ಥ, ರಾಜಸತ್ಯವ್ರತ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ವಿಧಿನಿಯಮಗಳು ಒಂದೇ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಬೆಸೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ।
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವ, ಸುಷೇಣ, ತಾರಾ, ಕುಮುದ, ಅಂಗದ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ತಲುಪಿ, ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪುನಃ ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಅರಿತ ವಿಭೀಷಣನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಚಾರಕರೊಂದಿಗೆ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅವನು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಗೃಹವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ವಿಯೋಗದ ಶೋಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತನಾಗಿ, ದಿವ್ಯಲೋಕಗಮನದ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾಜಧರ್ಮ-ನೀತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದನು—ರಾಜೈಶ್ವರ್ಯ ಮದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರು, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸು; ಹಾಗೆಯೇ ಗಡಿ-ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸು—ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮಸೇತುವನ್ನು ದಾಟಿ ಮಾನವರಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಬಾರದು; ಮಾನವರು ರಾಮರಕ್ಷಣೆಯೊಳಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥ ಬರುವ ಯಾತ್ರಿಕರು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣಲೋಭದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರ ಅತಿಕ್ರಮಣದಿಂದ ದೋಷ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೇತುವಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಭೂರಚನೆಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ದಾಟಲಾಗದ ಮಾರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಗುರುತಿನ ಶಿಖರ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಧಾರಿತ ಉನ್ನತಭಾಗ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಯುದ್ಧಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ನಗರತ್ತ ಹೊರಟನು; ಸೇತುವಿನ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸೇತುವಿನ ಆದಿ-ಮಧ್ಯ-ಅಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಾಮೇಶ್ವರತ್ರಯ’ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಶಾಶ್ವತ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ-ಪೂಜಾಚಾರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದನು.
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಮನು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿವಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಚಾನಕವಾಗಿ ವಿಮಾನ ನಿಶ್ಚಲವಾಯಿತು. ಕಾರಣವೇನು ಎಂದು ರಾಮನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ವಾಯುಸುತ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಹನುಮಂತನು ತಿಳಿಸಿದನು—ಕೆಳಗೆ ಪುಣ್ಯಮಯ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸನ್ನಿಧಿ ಇದೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ, ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಿದ್ಧಗಣಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ದಿವ್ಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಘನತೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಪಕವು ಅದನ್ನು ದಾಟಲಾರದು. ರಾಮನು ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಇಳಿದು ತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಚ್ಛಾಪೂರಕ ಕುಂಡದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಸಾಧಾರಣ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿ (ಕೇಶವಸಂಬಂಧಿತ) ಕ್ರಮದಂತೆ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ, ಸ್ವರ್ಗಾರೂಢ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಶ್ವರ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಶುಭ, ದೃಶ್ಯರೂಪವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಐದು ಪ್ರಸಾದಗಳು/ಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇತರರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ದರ್ಶನದಿಂದ ರಾಮಾಯಣ-ಶ್ರವಣಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಚರಿತ ಪಠಿಸಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದ ಲಿಂಗಗಳ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಫಲವೇನು ಎಂದು. ಸೂತನು ದಿಕ್ಕುಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಬಾಲಮಂಡನಕದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮುಖ-ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇತರ ವಾನರಗಣಗಳೂ ಮುಖ-ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಚತುರ್ಮುಖ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಐದು ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಮೇತ ಪಾಪನಾಶಕ ಪುಣ್ಯಧಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಆನರ್ತ್ತೀಯ ತಡಾಗದ ಸಮೀಪ ವಿಷ್ಣು-ಕೂಪಿಕಾ ಶುದ್ಧಿದಾಯಕ; ಅಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿ ಪಿತೃಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನ ನರಕಪಾತವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ಅಂಧತ್ವಾದಿ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸೂತನು ಆನರ್ತ್ತೀಯ ತಡಾಗದ ಅಪಾರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾಮ-ಅಗಸ್ತ್ಯ ಭೇಟಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ತನ್ನ ರಾತ್ರಿದರ್ಶನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆನರ್ತ್ತ ದೇಶದ ಪೂರ್ವರಾಜ ಶ್ವೇತನು ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ದೀಪೋತ್ಸವ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ತಡಾಗದಿಂದ ತನ್ನ ಕುಳಿತ ದೇಹವನ್ನು ಮರುಮರು ಭಕ್ಷಿಸಿ, ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಕರ್ಮಫಲದ ದೃಶ್ಯರೂಪಕ. ರಾಜನು ತನ್ನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ—ದಾನ ಮಾಡದಿರುವುದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನ್ನದಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು; ರತ್ನಗಳನ್ನು ಲೋಭದಿಂದ ಅಪಹರಿಸುವುದು; ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇವುಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಅಂಧತ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ರತ್ನಕಂಠಾಭರಣವನ್ನು ‘ಅನ್ನ-ನಿಷ್ಕ್ರಯ’ವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ದಾಮೋದರನಿಗೆ ಕಾರ್ತ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ರತ್ನದೀಪ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಯಮ/ಧರ್ಮರಾಜ ಪೂಜೆ, ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಉದ್ದಿನ ದಾನ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತರ್ಪಣ. ಇದರಿಂದ ರಾಜನು ಕ್ಷುಧಾಮುಕ್ತನಾಗಿ ಶುದ್ಧ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ಕಾರ್ತ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಈ ತಡಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೀಪದಾನ ಮಾಡುವವರು ಪಾಪಮುಕ್ತರಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಈ ಸ್ಥಳವು ಆನರ್ತ್ತೀಯ ತಡಾಗ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು-ಕೂಪಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
ಅಧ್ಯಾಯ 104 ತೀರ್ಥಕಥನದೊಳಗೆ ಆಡಳಿತ–ಯಾತ್ರೆಯ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ರಾಕ್ಷಸರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಲಿಂಗಗಳ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮವೇನು? ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಟಕೇಶ್ವರರಾಜ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮರುಮರು ಬಂದು ಯಾತ್ರಿಕರು ಹಾಗೂ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ ಭೀತಿಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಾರೆ. ಶರಣಾರ್ಥಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಕುಶನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಚತುರ್ಮುಖ ಲಿಂಗಗಳು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೂ ತಕ್ಷಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಯ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕುಶನನ್ನು ಗದರಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಕಠಿಣ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂತನು ಸೇತು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸೇತು ಮುರಿದಿರುವುದರಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಲು ಅಡ್ಡಿಯಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿನವರು ವಿಭೀಷಣನ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಭಕ್ತಿನಿಯಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅವನು ದಿನದ ಮೂರು ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮೇಶ್ವರನ ಮೂರು ಪ್ರಕಟನೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ಪ್ರಾತಃ ದ್ವಾರ-ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಜಲಮಧ್ಯದ ಸೇತುಖಂಡದ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ. ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದು ಶಿವನ ಗಂಭೀರ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನು ಸರ್ವದೇವಮಯ, ಸರ್ವಭೂತಾಂತರವ್ಯಾಪಿ; ಮರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಮೊಸರಿನಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದಂತೆ. ಪುಷ್ಪ, ಆಭರಣ, ವಾದ್ಯ-ಗಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಕುಶನ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹಾನಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ದೋಷಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ಶಪಿಸಿ ಹಸಿವು–ದೀನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಂಯಮದ ವಚನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೂತನು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ, ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಮಾಡಿದ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಯಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಲಿಂಗವು ಶುಭ–ಅಶುಭ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬಾರದು. ಕುಶನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ‘ಸರಿಸದೆ’ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತುಂಬಿ/ಮುಚ್ಚಬೇಕು, ಹೀಗಾಗಿ ಹಾನಿ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಾಂತರ-ನಿಷೇಧವೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶಪಿತ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧಲೋಪ, ದಾನದೋಷ, ಅನుచಿತ ಭಕ್ಷಣದೋಷಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೈತಿಕ ಫಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿ, ಕಠಿಣ ಮಾತಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಬಳಿ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನ, ಸಂಧಾನ ಮತ್ತು ನಿಯತ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ತುಲಾ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿರುವ ಸಂಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ ಲಿಂಗ-ಪ್ರಾಕಟ್ಯಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಧೂಳು ಮತ್ತು ಜಮಾವಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ಲಿಂಗಗಳು ಅಡಗಿಹೋದ ಕಾರಣ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಿಧದ ‘ಕ್ಷೇಮ’ (ಸುರಕ್ಷತೆ) ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದಂತೆ, ದೃಶ್ಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಲೋಪವಾದುದರಿಂದ ಇತರ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಶಾಂತಿ ದೊರಕಿದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ಯುಗಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಶಾಲ್ವದೇಶದಿಂದ ರಾಜ ಬೃಹದಶ್ವನು ಬಂದು, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಲ್ಲದ ವಿಶಾಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿ ಆಳವಾದ ತೋಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು. ತೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅನೇಕ ಚತುರ್ಮುಖ ಲಿಂಗಗಳು ಹೊರಬಂದವು; ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ರಾಜನೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳೂ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮೃತರಾದರು. ಆಮೇಲೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಪ್ರಾಸಾದ ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಕೆರೆ ಅಥವಾ ಬಾವಿಯನ್ನೂ ತೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ—ಭಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ನಿಷೇಧವು ಪವಿತ್ರ ಅಪಾಯದ ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು.
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇತಗಳ ಉಪದ್ರವದಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ತೀರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಲಿಂಗಗಳು ‘ಲುಪ್ತ’ (ಗುಪ್ತ/ಆವರಿತ)ವಾಗಿವೆ? ಸೂತನು ಉತ್ತರಿಸಿ ಅನೇಕ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಚಕ್ರತೀರ್ಥ (ವಿಷ್ಣು ಚಕ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳ) ಮತ್ತು ಮಾತೃತೀರ್ಥ (ಸ್ಕಂದ/ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನು ದಿವ್ಯ ಮಾತೃಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳ)ಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜವಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಪರಂಪರೆಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳು, ಲಿಂಗಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾದವು ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭೂದೃಶ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಂಕಟ—ಪ್ರೇತಗಳು ಧೂಳಿವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ತುಂಬಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮಾತೃಗಳ ರಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿ ಧೂಳನ್ನು ಚದುರಿಸಿ ನೆಲ ತುಂಬದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇತಗಳು ಕುಶರಾಜನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ; ರಾಜನು ರುದ್ರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರನು—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಾತೃಗಣದಿಂದ ರಕ್ಷಿತ; ಕೆಲವು ಲಿಂಗಗಳು ರಾಕ್ಷಸಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದ್ದು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದೂ ನೋಡುವುದೂ ಅಪಾಯಕರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ನಿಷಿದ್ಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ತೆಗೆದುಹಾಕಬಾರದು; ಲಿಂಗವು ಸ್ಥಿರಸ್ವರೂಪವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ರುದ್ರನು ಮಾತೃಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ತೆರಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತೃಗಳು ಸ್ಕಂದಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದೇ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪವಿತ್ರ ನಿವಾಸವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತವೆ. ರುದ್ರನು ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟಾಷಷ್ಟಿ (68) ರುದ್ರಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಉನ್ನತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತೃಗಳು ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಪ್ರೇತಗಳು ನಿರಂತರ ಧೂಳಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತವೆ; ರುದ್ರನು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ನಾಗರಖಂಡದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಅಧ್ಯಾಯ 106ರ ಸಾರಾಂಶ.
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಿವಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಅಷ್ಟಾಷಷ್ಟಿ’ (ಅರವತ್ತೆಂಟು) ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೆಲೆಗೊಂಡವು? ಸೂತನು ಚಮತ್ಕಾರಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ವತ್ಸವಂಶೀಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಚಿತ್ರಶರ್ಮನ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾಕಟ್ಯಗೊಳಿಸಲು/ತರುವಂತೆ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರ ನೀಡಿ ಲಿಂಗಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಚಿತ್ರಶರ್ಮನು ಭವ್ಯ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯಪೂಜೆ ನಡೆಸುವುದರಿಂದ ಲಿಂಗದ ಖ್ಯಾತಿ ಹರಡುತ್ತದೆ, ಯಾತ್ರಿಕರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಚಿತ್ರಶರ್ಮನ ಅಚಾನಕ್ ಗೌರವವನ್ನು ನೋಡಿ ಇತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸಮಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ನಿರಾಶೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ (ಆತ್ಮದಹನ) ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶಿವನು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ತಡೆದು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಲಿಂಗಗಳ ಸಮೂಹವೂ ಅಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿಧಿಯಾಗಲಿ ಎಂದು ವರ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, যাতে ಅವರ ಅಸಮಾಧಾನ ಶಮನವಾಗಲಿ. ಚಿತ್ರಶರ್ಮನು ವಿರೋಧಿಸಿದರೂ ಶಿವನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯ ಬರುವುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ; ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಗೌರವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಶರ್ಮನಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಮೋಚ್ಚಾರಣ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ವಂಶಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಇತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಗೋತ್ರಗೋತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಾಸಾದಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಇದರಿಂದ ಅರವತ್ತೆಂಟು ದಿವ್ಯಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಸಂತೋಷ ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸ್ಥಿರ ಆಶ್ರಯವೂ ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಶ್ರಾದ್ಧಫಲ ನೀಡುವ ತೀರ್ಥವೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
ಅಧ್ಯಾಯ 108ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಕುತೂಹಲದಿಂದಲೂ, ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವ ಸೂಚಿಪಟ್ಟಿಗಾಗಿ ಕೂಡ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅಷ್ಟಷಷ್ಟಿ’ ಕ್ಷೇತ್ರ-ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ತೀರ್ಥಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವಂತೆ ಸೂತನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿನ ಶಿವ–ಪಾರ್ವತಿ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ವ್ಯಾಪಕವಾದಾಗ ತೀರ್ಥಗಳು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ‘ತೀರ್ಥ’ಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮೀರಿದ ವಿಶಾಲ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ತಾಯಿ-ತಂದೆ, ಸತ್ಸಂಗ, ಧರ್ಮಚಿಂತನೆ, ಯಮ-ನಿಯಮಗಳು, ಪುಣ್ಯಕಥೆಗಳ ಶ್ರವಣ-ಸ್ಮರಣೆ ಇವುಗಳೂ ತೀರ್ಥಗಳೇ. ದರ್ಶನ, ಸ್ಮರಣೆ, ಸ್ನಾನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಮಹಾಪಾಪಗಳ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸ್ನಾನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ, ಮಹೇಶ್ವರಾರಾಧನೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಥ-ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಮುಂದಿನ ವಿವರವಾದ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶೈವ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ. ಈಶ್ವರನು ‘ತೀರ್ಥಸಮುಚ್ಚಯ’ದ ಸಾರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ದೇವರುಗಳೂ ಭಕ್ತರ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ತಾನು ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸನ್ನಿಧನಾಗಿರುವುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವದರ್ಶನ ಮಾಡಿ, ಆ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಿವನಾಮವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀದೇವಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಾಮವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈಶ್ವರನು ಅನೇಕ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಶಿವನ ವಿಶೇಷ ನಾಮ-ರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಾರಾಣಸಿ—ಮಹಾದೇವ, ಪ್ರಯಾಗ—ಮಹೇಶ್ವರ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ—ಮಹಾಕಾಲ, ಕೇದಾರ—ಈಶಾನ, ನೇಪಾಳ—ಪಶುಪಾಲಕ, ಶ್ರೀಶೈಲ—ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಇತ್ಯಾದಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು/ಪಠಿಸುವುದು ಪಾಪನಾಶಕ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪ್ರಾತಃ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಸಾಯಂಕಾಲ—ತ್ರಿಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪಠಿಸಬೇಕು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವದೀಕ್ಷಿತರು. ಮನೆಗೆ ಬರೆಯಿಟ್ಟು ಇಟ್ಟರೂ ಭೂತ-ಪ್ರೇತ ಉಪದ್ರವ, ರೋಗ, ಸರ್ಪಭಯ, ಕಳ್ಳಭಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಾನಿಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವಿದ್ದರೂ ಮಾನವರಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವುದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ತೀರ್ಥಗಳ ‘ಸಾರ’ವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈಶ್ವರನು ‘ಅನುತ್ತಮ’ ತೀರ್ಥಾಷ್ಟಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ನೈಮಿಷ, ಕೇದಾರ, ಪುಷ್ಕರ, ಕೃಮಿಜಂಗಳ, ವಾರಾಣಸಿ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಪ್ರಭಾಸ ಮತ್ತು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಲಿಯುಗಕ್ಕೆ ಯಾವುದು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ದೇವಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಈಶ್ವರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಈ ಎಂಟರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಉನ್ನತಗೊಳಿಸಿ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಾನುಶಾಸನದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ತೀರ್ಥಗಳು ‘ಸನ್ನಿಹಿತ’ವಾಗಿವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿ, ಈ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಅಥವಾ ಪಠಿಸುವುದು ಸ್ನಾನಜನ್ಯ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಗ್ರಂಥಶ್ರವಣ-ಪಠನವೂ ತೀರ್ಥಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮಾಂತರವಾದ ಪುಣ್ಯಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಮಾಪನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗೋತ್ರಪರಂಪರೆಗಳು, ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು. ಸೂತನು ಪೂರ್ವೋಪದೇಶವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಆನರ್ತದೇಶದ ರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರಾಜನು ಕುಷ್ಠರೋಗದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಶಿವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಪರಿಹಾರ ಪಡೆದನು. ಕೃತಜ್ಞ ರಾಜನು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವರು ಅಪರಿಗ್ರಹವ್ರತಸ್ಥರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಭೌತಿಕ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ನೀತಿವಾಕ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಕೃತಘ್ನತೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರೀ ದೋಷ; ಅದಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲ. ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಫಲ ಹೇಗೆ ನೀಡುವುದು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಇರುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ತ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಪುಷ್ಕರಯಾತ್ರೆಗೆ ಹೋದಾಗ, ಋಷಿಪತ್ನಿಗಳಿಗೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ದಮಯಂತಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತಪಸ್ವಿಗಳ ನಿಯಮಭಂಗವಾಗದಂತೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ. ಕೆಲವು ತಪಸ್ವಿನಿಯರು ಸ್ಪರ್ಧಾಭಾವದಿಂದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಾಲ್ವರು ಮಾತ್ರ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಗಳು ಮರಳಿ ಬಂದು ಆಶ್ರಮವು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ‘ವಿಕೃತ’ವಾಗಿ ಕಂಡುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ದಮಯಂತಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಶಿಲೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರದ ಮಾರ್ಗ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಪಾಠ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ದಾನವೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪರ್ಧೆ ಅಥವಾ ವ್ರತಭಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೆ ಅದು ಧರ್ಮಸೀಮೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಅಧರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಮೂಲಕ ನೀತಿ–ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಗಳ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಉಪದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮರಳಿದ ಅರವತ್ತೆಂಟು ದಣಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮನೆಗೆ ಬಂದು, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯರು ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಚ್ಚರಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಆತಂಕದಿಂದ ‘ತಪೋವ್ರತಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಈ ಅಲಂಕಾರ ಹೇಗೆ?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ರಾಣಿ ದಮಯಂತಿ ರಾಜದಾತೆಯಂತೆ ಬಂದು ಆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಿದಳು ಎಂದು ಪತ್ನಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳು ‘ರಾಜ-ಪ್ರತಿಗ್ರಹ’ವನ್ನು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ದೋಷವೆಂದು ನಿಂದಿಸಿ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಹಿಡಿದು ರಾಜನಿಗೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಶಾಪ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಪತ್ನಿಯರು ಪ್ರತಿವಾದ ಮಾಡಿ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವೂ ‘ಉತ್ತಮ’ ಮಾರ್ಗ; ಇಹ–ಪರಲೋಕ ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದಾರಿದ್ರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ರಾಜನಿಂದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆತ್ಮಹಾನಿಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿ, ಅದರ ಪಾಪಫಲ ಋಷಿಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಗಳು ಶಾಪಜಲವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆ ನೀರು ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ದಹಿಸಿ ಶಾಶ್ವತ ಲವಣಯುಕ್ತ ‘ಊಷರ’ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯದು, ಜನನವೂ ಆಗದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಭಾನುವಾರಕ್ಕೆ ಬರುವ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು, ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದೋಷದಿಂದ ಘೋರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಪಿತೃಗಳನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಬಹು-ದೃಶ್ಯಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಯಂತೆ ಕೋಟೆಯುಳ್ಳ ವಸತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಮನೆಗಳು, ದಾನ-ಭೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೆ-ಪೋಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ ಸಮಾಜಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಆನರ್ತದೇಶದ ಪ್ರಭಂಜನ ರಾಜನ ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಕುಮಾರನ ಜನನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳು ಅಶುಭ ಗ್ರಹದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹದಿನಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ರೋಗ, ಪಶುನಾಶ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಭೀತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಪುರುಷರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿಜಾತ’ (ವಿವಾದಿತ/ಇತರ ಜನ್ಮ) ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೇರ ಆರೋಪ ತಪ್ಪಿಸಲು ಅಗ್ನಿ ತನ್ನ ಸ್ವೇದಜಲದಿಂದ ಒಂದು ಕುಂಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಹದಿನಾರೂ ಜನರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಶುದ್ಧನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಫೋಟಕದಂತೆ ಗುರುತುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಬಳಿಕ ಒಪ್ಪಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ—ಈ ಅಗ್ನಿಕುಂಡವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶುದ್ಧಿ-ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಸ್ಥಾಯಿ ತೀರ್ಥ; ಅಯೋಗ್ಯ ಸ್ನಾನಕರ್ತರು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವರು; ಸ್ನಾನದಿಂದ ದೊರಕುವ ದೃಶ್ಯಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಾಜ್ಞಿಕ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾಗುವುದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸಮ್ಯಕ್ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಆರೋಗ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ನಾನಾದಿಗಳಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದೋಷವಿಮೋಚನೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಮಾತೃದೋಷದಿಂದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೊಳಗಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿ ತ್ರಿಜಾತನು ತನ್ನ ಗೌರವ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಜಲಸ್ರೋತದ ಸಮೀಪ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಂಕರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುವನೆಂದು ವರ ನೀಡಿದನು. ನಂತರ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದಲ್ಲಿ ದೇವರಾತನ ಪುತ್ರ ಕ್ರಥನು ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಆವೇಶದಿಂದ ಶ್ರಾವಣ ಕೃಷ್ಣ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗತೀರ್ಥದ ಬಳಿ ರುದ್ರಮಾಲಾ ಎಂಬ ನಾಗಶಿಶುವನ್ನು ಹೊಡೆದು ಕೊಂದನು. ನಾಗಶಿಶುವಿನ ತಂದೆತಾಯಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ನಾಗಸಮುದಾಯ ಸೇರಿ, ಶೇಷನಾಗನ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಿ ಕ್ರಥನನ್ನು ನುಂಗಿ ನಗರವನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದರು. ಪ್ರದೇಶ ಜನಶೂನ್ಯವಾಗಿ ನಾಗಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಯಿತು; ಮಾನವರ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಭೀತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತ್ರಿಜಾತನ ಶರಣಾದರು. ತ್ರಿಜಾತನು ಶಿವನಿಗೆ ನಾಗನಾಶವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಶಿವನು ನಿರಪರಾಧ ನಾಗಶಿಶುವಿನ ಹತ್ಯೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಾವಣ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗಪೂಜೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅಂಧಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಬದಲಾಗಿ “ನ ಗರಂ ನ ಗರಂ” ಎಂಬ ತ್ರ್ಯಕ್ಷರ ಸಿದ್ಧಮಂತ್ರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು; ಅದರ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ವಿಷ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ, ಸರ್ಪಗಳು ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತವೆ; ಉಳಿದವು ದುರ್ಬಲವಾಗಿ ವಶವಾಗುತ್ತವೆ. ತ್ರಿಜಾತನು ಉಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಮಂತ್ರಘೋಷ ಮಾಡಿದಾಗ ನಾಗಗಳು ಓಡಿಹೋದವು ಅಥವಾ ದಮನಗೊಂಡವು. ಆಗ ಆ ವಸತಿ “ನಗರ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವವರಿಗೆ ಸರ್ಪಜನ್ಯ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ತ್ರಿಜಾತನ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅವನ ಹೆಸರು, ಮೂಲ, ಗೋತ್ರ, ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಜಾತ’ ಎಂಬ ಜನ್ಮಚಿಹ್ನೆ ಇದ್ದರೂ ಅವನು ಏಕೆ ಆದರ್ಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ಸೂತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ: ಅವನು ಸಾಂಕೃತ್ಯ ಋಷಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು; ‘ಪ್ರಭಾವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ‘ದತ್ತ’ ಎಂಬ ಉಪನಾಮವೂ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ನಿಮಿಯ ವಂಶರೇಖೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತ್ರಿಜಾತನು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಉದ್ದರಿಸಿ ಶಿವನಿಗೆ ‘ತ್ರಿಜಾತೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಮಂಗಳಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ನಿರಂತರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ದೇಹಸಹಿತವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವದರ್ಶನ ಮಾಡಿ, ವಿಷುವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ವಂಶದಲ್ಲಿ ‘ತ್ರಿಜಾತ’ ಜನ್ಮ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಾಗದಂತೆ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ನಷ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಗೋತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕೌಶಿಕ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ಕೌಂಡಿನ್ಯ, ಗರ್ಗ, ಹಾರೀತ, ಗೌತಮ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಗೋತ್ರಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಿ, ನಾಗಜ ಭಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವ್ಯತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಗಮವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ಗೋತ್ರವಿವರಣೆ ಹಾಗೂ ಋಷಿನಾಮಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು/ಶ್ರವಣಿಸುವುದು ವಂಶಚ್ಛೇದವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಿಯೋಗವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಿ ಅಂಬರೇವತಿಯ ಉದ್ಭವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪೂಜಾಫಲ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ನಾಗರಿಗೆ ನಗರವಿನಾಶದ ಆಜ್ಞೆ ಬಂದ ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಶೇಷನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ರೇವತಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರವಧದ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ರೇವತಿ ಒಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮನೆಯನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆಗ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸಹೋದರಿ ಭಾಟ್ಟಿಕಾ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ರೇವತಿಗೆ ನಿಂದಿತ ಮಾನವಜನ್ಮ, ಪತಿ ಮತ್ತು ವಂಶಜನ್ಯ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕೆಂದು. ರೇವತಿ ತಪಸ್ವಿನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಷದಂಶಗಳೂ ಚುಚ್ಚಲಾರವು—ತಪೋಬಲ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇತರ ನಾಗರೂ ವಿಫಲರಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ನಾಗರೂಪ ನಷ್ಟದ ಭೀತಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಳಾದ ರೇವತಿ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ಅಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪ, ನೈವೇದ್ಯ, ಗೀತ-ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೇವಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ರೇವತಿಯ ಮಾನವಜನ್ಮ ದಿವ್ಯ ಕಾರ್ಯಾರ್ಥವಾಗುವುದು, ಅವಳು ಮತ್ತೆ ರಾಮರೂಪ ಶೇಷನ ಪತ್ನಿಯಾಗುವುದು, ದಂಶಗಳು ಮರಳಿ ಬರುವುದು, ಮತ್ತು ಅವಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪೂಜೆ ಕಲ್ಯಾಣಕರವಾಗುವುದು. ರೇವತಿ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಶಾಶ್ವತ ನೆಲೆ ಕೋರಿ, ನಾಗಸಂಬಂಧಿತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಮಹಾನವಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಂಬರೇವತಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕುಲಜನ್ಯ ವಿಪತ್ತು ತಪ್ಪಿ, ಗ್ರಹ-ಭೂತ-ಪಿಶಾಚಾದಿ ಬಾಧೆಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಭಟ್ಟಿಕಾಳ ದೇಹದಿಂದ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪಗಳ ದಂಷ್ಟ್ರೆಗಳು ಏಕೆ ಉದುರಿದವು, ಕಾರಣ ತಪಸ್ಸೇ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರವೇ? ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಭಟ್ಟಿಕಾ ಅಲ್ಪವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಕೇದಾರಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಪ್ರತಿದಿನ ದೇವರ ಮುಂದೆ ಮಧುರಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆ ಗಾನದ ಸೌಂದರ್ಯ-ಭಕ್ತಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿ ತಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ವಾಸುಕೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದರು; ನಂತರ ತಕ್ಷಕನು ಭಯಾನಕ ನಾಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಭಟ್ಟಿಕಾ ನೀತಿಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಬಲವಂತಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದೆ, ಷರತ್ತುಸಹಿತ ಶಾಪವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದಾಗ ತಕ್ಷಕನು ಸಮಾಧಾನಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ನಾಗಪತ್ನಿಗಳಿಂದ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು; ರಕ್ಷಾವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಜಪಿಸಲಾಯಿತು, ಒಂದು ನಾಗಿನಿಯ ಕಚ್ಚಿನಿಂದ ದಂಷ್ಟ್ರೆಗಳು ಉದುರಿದವು—ಇದೇ ಆರಂಭದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕಾರಣ. ಭಟ್ಟಿಕಾ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಣಿಯನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಮಾನವಳಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮುಂದಿನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ: ತಕ್ಷಕನು ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವನು; ಭಟ್ಟಿಕಾ ನಂತರ ‘ಕ್ಷೇಮಂಕರೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾನವಜನ್ಮ ಪಡೆದು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನಗೊಳ್ಳುವಳು. ಕೇದಾರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಸಮಾಜವು ಅವಳ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸಂಶಯಿಸಿತು. ಭಟ್ಟಿಕಾ ಸ್ವಯಂ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು; ಅಗ್ನಿ ನೀರಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಯಿತು, ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಆಯಿತು, ದಿವ್ಯದೂತನು ಅವಳನ್ನು ನಿರ್ಮಲಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯನ/ಬೋಧನ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಟ್ಟಿಕಾ ತಪೋಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮಹೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಮಂದಿರಸಹಿತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು—ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ/ಆನರ್ತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ರಾಜಕಥೆಯ ಮೂಲವೇನು? ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕೇದಾರಸಮಾನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು? ಸೂತನು ಕ್ಷೇಮಂಕರಿಯ ಜನನ ಹಾಗೂ ನಾಮಕರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಲಹ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಸನಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇಮ’ ಅಂದರೆ ಮಂಗಳವು ಉದಯಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮಂಕರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಮುಂದೆ ರಾಜ ರೈವತ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮಂಕರಿಯ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನ—ಸಮೃದ್ಧಿ ಇದ್ದರೂ ಸಂತಾನಾಭಾವದಿಂದ ವಂಶಚಿಂತೆ, ಅಸ್ತಿತ್ವಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಒಪ್ಪಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನಿ (ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ಧಿನಿ) ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದರು; ದೇವಿ ವರ ನೀಡಿ ಕ್ಷೇಮಜಿತ್ ಎಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸಿದಳು—ವಂಶವರ್ಧಕ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹಕ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಪುತ্ৰನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ ರೈವತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಮಂದಿರಸಮೂಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಆ ಲಿಂಗ ‘ರೈವತೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ‘ಸರ್ವಪಾತಕನಾಶನ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಕ್ಷೇಮಂಕರಿಯು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ದುರ್ಗೆಗೆ ಮಂದಿರ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ದೇವಿ ಕ್ಷೇಮಂಕರಿ ನಾಮದಿಂದ ಖ್ಯಾತಳಾದಳು. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಿದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವ್ರತವಿಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಧರ್ಮೋಪದೇಶದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವೀ ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಏಕೆ ಸಂಹರಿಸಿದಳು? ಆ ಅಸುರನು ಹೇಗೆ ಮಹಿಷರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು? ಸೂತನು ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಚಿತ್ರಸಮ’ ಎಂಬ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ದೈತ್ಯನು ಮಹಿಷದ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುವ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಇತರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಾಹ್ನವೀ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾರೂಢನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ಅವನ ಮಹಿಷ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಮುನಿಯನ್ನು ತುಳಿದು, ಮುನಿಯ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರುದ್ಧ ಮುನಿ ಶಾಪ ನೀಡಿ—ಅವನು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಮಹಿಷನಾಗಿಯೇ ಇರಲಿ ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪನಿವಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ಏಕನಿಷ್ಠ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ದುಷ್ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಳಿಕ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಶಾಪ ರದ್ದಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಯಮವಿಟ್ಟು ‘ಸukhoಪಾಯ’ವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ವಿವಿಧ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳು ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮಿಸುವಂತೆ. ಅಜೇಯತ್ವದ ವರವನ್ನು ಶಿವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಗೆ ದೈತ್ಯನು “ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಧ್ಯನಾಗಲಿ” ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ-ದರ್ಶನದ ಫಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರೆ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ವಿಘ್ನನಾಶ, ತೇಜೋವೃದ್ಧಿ; ಜ್ವರ-ವ್ಯಾಧಿಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ದೈತ್ಯನು ದಾನವರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ದಿವ್ಯಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಇಂದ್ರಸೇನೆ ಹಿಂಜರಿದು, ಅಮರಾವತಿ ಕೆಲಕಾಲ ಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದಾನವರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಉತ್ಸವ ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಮಹಾಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಕೈಲಾಸಸದೃಶ ದೇವಾಲಯ-ರಚನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನ ನೇತೃತ್ವದ ದೇವಗಣ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು, ಅಸುರ ಮಹಿಷನು ತ್ರಿಲೋಕಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಕಂಡ ವಾಹನ, ಧನ, ರತ್ನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಲೋಕಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸಿದನು. ದೇವತೆಗಳು ಅವನ ವಧೋಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲು ಸಭೆ ಸೇರಿದರು; ಆಗ ನಾರದನು ಬಂದು ಮಹಿಷನ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಪ್ರಜಾಪೀಡನೆ ಮತ್ತು ಪರಧನಾಪಹರಣವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ಅವರ ಕೋಪವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ಕೋಪದಿಂದ ದಹಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸು ಉಂಟಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ (ಸ್ಕಂದ) ಬಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ನಾರದನು ಅಸುರರ ಅತಿಮಾನದ ಸ್ವೈರಾಚಾರ ಮತ್ತು ಲೂಟಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ದೇವರುಗಳೂ ಸ್ಕಂದನೂ ಹೊಂದಿದ ಸಂಯುಕ್ತ ಕೋಪ-ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪರಿಪಾಕದಿಂದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಯುತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಕನ್ಯೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದಳು; ಕಾರಣವಶಾತ್ ಅವಳು ‘ಕಾತ್ಯಾಯನಿ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ದೇವತೆಗಳು ಅವಳಿಗೆ ವಜ್ರ, ಶಕ್ತಿ, ಧನುಸ್ಸು, ತ್ರಿಶೂಲ, ಪಾಶ, ಬಾಣ, ಕವಚ, ಖಡ್ಗ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷೋಪಕರಣಗಳನ್ನೂ ನೀಡಿದರು. ಅವಳು ದ್ವಾದಶ ಭುಜಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿ, ದೇವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವೆನೆಂದು ಅಭಯ ನೀಡಿದಳು. ಮಹಿಷನು ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದಲೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುರುಷರಿಂದಲೂ, ಅಜೇಯ; ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅವನ ವಧ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ದೇವರುಗಳು ತಿಳಿಸಿ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ದೇವಿಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವೆಂದರು. ನಂತರ ತೇಜೋವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ತದನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮಹಿಷಸಂಹಾರದಿಂದ ದೇವಾಧಿಪತ್ಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದರು.
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ವಿಂಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದೇವೀಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ತಪಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಅವಳ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಅದ್ಭುತ ತಪಸ್ವಿನಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಗುಪ್ತಚರರು ಸುದ್ದಿ ತರುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದ ಮಹಿಷಾಸುರ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ರಾಜ್ಯದ ಆಮಿಷ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಪ್ರಸ್ತಾವದಿಂದ ಮನವೊಲಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ದೇವಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಧ್ಯೇಯ—ಅವನ ಉಪದ್ರವ ನಿವಾರಣೆ—ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಸುರಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸಿ, ಮಹಿಷನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಭಯಾನಕ ನಗೆಯಿಂದ ಸಹಾಯಕ ಯೋಧಗಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವರು ದೈತ್ಯಬಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಷಾಸುರ ನೇರ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ ದೇವಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆರೂಢಳಾಗಿ ಸಿಂಹದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಂಭಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ; ದೇವತೆಗಳು ತಕ್ಷಣ ವಧವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅವನ ದಪ್ಪ ಕಂಠವನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಮೇಲೆ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಕ್ಷಣ ಬರುತ್ತದೆ—ಮಹಿಷನು ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಶಾಪವಿಮೋಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರುಣೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಲೋಕವಿಪತ್ತಿನ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೊಲ್ಲದೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ದೇವತೆಗಳು ದೇವಿಯ ‘ವಿಂಧ್ಯವಾಸಿನಿ/ಕಾತ್ಯಾಯನಿ’ ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪೂಜಾವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಮ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ, ಮುಂದಿನ ರಾಜಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ದರ್ಶನೋತ್ಸವದ ಫಲಶ್ರುತಿಯೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
ಅಧ್ಯಾಯ 122 ಸೂತ–ಋಷಿ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ದೈತ್ಯವಧ ವಿಷಯದಿಂದ ತಿರುಗಿ ಕೇದಾರಕೇಂದ್ರಿತ ಪಾಪನಾಶಿನೀ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾದ್ವಾರದ ಸಮೀಪ ಕೇಳಿಬರುವ ಕೇದಾರ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಶಿವನ ಋತುಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶಿವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಹಿಮಾವೃತ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಳ ಅಪ್ರಾಪ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ, ಬೇರೆಡೆಗೂ ಅವನ ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗೆ ಪೂರಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ದೈತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹಚರರಿಂದ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತನಾದ ಇಂದ್ರನು ಗಂಗಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಮಹಿಷ (ಎಮ್ಮೆ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಪ್ರಮುಖ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಆಯುಧಗಳು ಶಿವನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲಾರವು. ಇಂದ್ರನ ವಿನಂತಿಯಿಂದ ಶಿವನು ಲೋಕರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಒಂದು ಕುಂಡವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತನು ಕುಂಡದರ್ಶನ ಮಾಡಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕೈ/ದಿಕ್ಕು ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಜಲಪಾನ ಮಾಡಿ, ಮಾತೃ–ಪಿತೃ ವಂಶ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂಸಂಬಂಧಿತ ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಹಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ದೈವವಿಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ದೇವರಿಗೆ ‘ಕೇದಾರ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ (ಛೇದಕ/ವಿದಾರಕ ಅರ್ಥದಿಂದ) ಮತ್ತು ಭವ್ಯ ಮಂದಿರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಪ್ರವೇಶ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ—ಸೂರ್ಯ ವೃಶ್ಚಿಕದಿಂದ ಕುಂಭವರೆಗೆ ಇರುವ ವೇಳೆ—ಶಿವನು ಆನರ್ತದೇಶದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ರೂಪಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಮಂದಿರನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಋತುಬಾಹ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೂ ಪಾಪನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಪಂಡಿತರು ಗೀತ-ನೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾರದೋಕ್ತ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇದಾರಜಲಪಾನ ಮತ್ತು ಗಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಿಂಡದಾನ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕೇಳುವುದು/ಓದುವುದು/ಓದಿಸುವುದೂ ಪಾಪರಾಶಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಕುಲೋದ್ದಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಶ್ವೇತ ದರ್ಭ-ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಗುರುತಾಗುವ ‘ಅನುತ್ತಮ’ ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಸಮೀಪ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ರಜಕನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಮೂಲ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಲಿಕುಂಡೀ/ನೀಲೀ ಎಂಬ ಬಣ್ಣದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧನ/ಮರಣದ ದಂಡಭಯದಿಂದ ಅವನು ರಾತ್ರಿ ಓಡಿಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಅವನ ಮಗಳು ತನ್ನ ದಾಶ-ಕನ್ಯಾ ಸಖಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ತಪ್ಪನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಸಖಿ ಸಮೀಪದ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಷ್ಟವಾದ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಜಕನು ಅಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಬಿಳಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಕಪ್ಪು ಕೂದಲೂ ಬಿಳಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮರಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ—ಕಪ್ಪು ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಕೂದಲೂ ಬಿಳಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ವೃದ್ಧ-ಯುವಕರಿಗೆ ಬಲ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಮಾನವರ ದುರುಪಯೋಗದ ಭಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ತೀರ್ಥವನ್ನು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವದೆಲ್ಲ ಜಲಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಿಳಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಣ್ಣನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಲೇಪಿಸಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ದರ್ಭ ಮತ್ತು ವನತಿಲಗಳಿಂದ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಮಹಾಯಜ್ಞ/ಶ್ರಾದ್ಧ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯ ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲೂ ಶ್ವೇತತ್ವ ನಾಶವಾಗದಂತೆ ವಿಷ್ಣು ಶ್ವೇತದ್ವೀಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಮುಖರಾ-ತೀರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆಯನ್ನು ಧರ್ಮೋಪದೇಶದೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖರಾ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಬಂದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು (ಮರೀಚಿ ಮೊದಲಾದವರು) ಒಬ್ಬ ದರೋಡೆಗಾರನನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಲೋಹಮಜಂಘ—ಮಾಂಡವ್ಯ ವಂಶದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಗೆ ಭಕ್ತನಾದವನು; ಆದರೆ ದೀರ್ಘ ಬರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ದುರ್ಭಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಳ್ಳತನಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಗ್ರಂಥವು ಹಸಿವಿನ ಭಯವನ್ನು ದುಷ್ಟತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾನಗೊಳಿಸದಿದ್ದರೂ, ಕಳ್ಳತನ ನಿಂದನೀಯ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಅವರನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಋಷಿಗಳು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಫಲದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, “ನಿನ್ನ ಪಾಪದ ಪಾಲನ್ನು ನಿನ್ನ ಕುಟುಂಬ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ?” ಎಂದು ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ—ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಾವೇ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳರು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಗಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಪುಲಹ ಋಷಿ ‘ಜಾಟಘೋಟೇತಿ’ ಎಂಬ ಸರಳ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ನಿರಂತರ ಜಪದಿಂದ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿ, ದೇಹವು ವಲ್ಮೀಕ (ಎರಳಿನ ಗುಡ್ಡೆ)ದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಮರಳಿ ಬಂದು ಅವನ ಸಾಧನಾಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ವಲ್ಮೀಕ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ವಾಲ್ಮೀಕಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥಳ ಮುಖರಾ-ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಕಳ್ಳತನಜನ್ಯ ಪಾಪಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ।
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
ಸೂತನು ಕರ್ಣೋತ್ಪಲಾ-ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಾನವ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಯೋಗ’ (ವಿಚ್ಛೇದ) ಭಯ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶದ ರಾಜ ಸತ್ಯಸಂಧ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಪುತ್ರಿ ಕರ್ಣೋತ್ಪಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯ ಮಾನವ ವರ ಸಿಗದ ಕಾರಣ ರಾಜನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯಲು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾಯ್ದು, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಅತಿದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕಳೆದಿರುವುದರಿಂದ ಈಗ ಪುತ್ರಿಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಬಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳು ಮಾನವ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ರಾಜ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಿಗೆ ಕಾಲವಿಸ್ಥಾಪನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ—ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ಸಮಾಜದಿಂದ ಅಗುರುತು; ಇದರಿಂದ ಪುರಾಣೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಮತ್ತು ಲೋಕಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಗರ್ತಾ-ತೀರ್ಥ/ಪ್ರಾಪ್ತಿಪುರ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೂ ನಂತರದ ರಾಜ ಬೃಹದ್ಬಲನಿಂದಲೂ ವಂಶಪರಿಚಯ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯಸಂಧನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಎತ್ತರದ ವಸತಿ/ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿ ವೃದ್ಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವೃಷಭನಾಥಸಂಬಂಧಿತ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಣೋತ್ಪಲೆಯೂ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಗೌರೀಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾನವಸತಿಯಿಂದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ರಾಜನ ವೈರಾಗ್ಯಮರ್ಯಾದೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿ, ದಾನ-ಪೋಷಣೆ-ತಪೋಧರ್ಮಗಳ ನೈತಿಕ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ ದೃಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಚಮತ್ಕಾರಪುರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಯುದ್ಧಬಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಂಶಯ–ವಿವಾದಗಳ ನಡುವೆ ಸೋಲಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಸ್ಥಾನ-ಹಕ್ಕುಗಳ ದಾವೆಯಿಂದ ಸಮಾಜಕ್ರಮ ಕುಸಿದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಪರಂಪರাগত ಜೀವನವೃತ್ತಿಯ ದಾನ (ವೃತ್ತಿ) ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಿರ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಚಿಂತಿಸಿ ಗರ್ತಾತೀರ್ಥದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಹಾಗೂ ವಂಶಸಂಬಂಧಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿ—ಅವರು ಶಿಸ್ತಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕರೆಂದು ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲಿ, ಸಂಶಯ ನಿವಾರಿಸಲಿ, ವಿವಾದ ಪರಿಹರಿಸಲಿ, ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನ ನೀಡಲಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಮುದಾಯದ ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಈರ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ಪೋಷಣೆಯೂ ಒದಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವರ್ಧಕ ಗಡಿಗಳು/ಮರ್ಯಾದೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರಾಜನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ, ತನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಅದರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಒಪ್ಪಿ—ಇದು ಈಗಾಗಲೇ ಪೂಜಿಸಲಾದ 27 ಲಿಂಗಗಳ ನಂತರದ 28ನೇ ಲಿಂಗ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯ, ಬಲಿ, ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆಚರಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕಪೂರ್ತಿ ಸ್ನಾನ/ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುವವರು, ಅಥವಾ ಒಂದು ವರ್ಷ ಸೋಮವಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜಿಸುವವರು, ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ಋಷಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾದ ಕರ್ಣೋತ್ಪಲೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಗೌರಿಯ ಪಾದಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆಕೆಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ದೇವಿ ಗಿರಿಜಾ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ವರ ಕೇಳು ಎಂದಳು. ಕರ್ಣೋತ್ಪಲೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು—ತಂದೆ ರಾಜಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ಪತನಗೊಂಡು ಶೋಕದಲ್ಲೂ ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲೂ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ತಾನು ವೃದ್ಧಳಾದರೂ ಅವಿವಾಹಿತೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಪತಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಪುನಃ ಯೌವನವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು, ಇದರಿಂದ ತಂದೆಯಿಗೂ ಸಂತೋಷ ಮರಳಲಿ ಎಂದು. ದೇವಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದಳು—ಮಾಘ ಮಾಸದ ತೃತೀಯಾ, ಶನಿವಾರ, ವಾಸುದೇವ-ಸಂಬಂಧಿತ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸೌಂದರ್ಯ-ಯೌವನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಆ ದಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೂ ಅಂತಹ ಸೌಂದರ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣೋತ್ಪಲೆ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿದು, ದಿವ್ಯ ದೇಹ ಮತ್ತು ಯೌವನ ಪಡೆದು ಹೊರಬಂದಳು; ನೋಡಿದವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟರು. ಗೌರಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಕಾಮದೇವ (ಮನೋಭವ) ಅವಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಬೇಡಲು ಬಂದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬಂದ ಕಾರಣ ಅವಳ ಹೆಸರು “ಪ್ರೀತಿ” ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದನು. ಕರ್ಣೋತ್ಪಲೆ ಮೊದಲು ತಂದೆಯನ್ನು ವಿಧಿವತಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿದಳು. ಅವಳು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ, ಗೌರಿಕೃಪೆಯಿಂದ ಯೌವನ ಮರಳಿದುದನ್ನು ಹೇಳಿ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿದಳು. ನಂತರ ಕಾಮದೇವ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ತಂದೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಅವಳು “ಪ್ರೀತಿ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ, ತೀರ್ಥವೂ ಅವಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಯಾಗಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪವಂತನಾಗಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬಂಧುವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತ ಎರಡು ಘಟನಾಕ್ರಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ, ಸತ್ಯಸಂಧನು ಲಿಂಗದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಸಮೀಪ ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಣಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದಾಗ ದೇಹ ಅಚಾನಕ್ ಅಂತರಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು ಲಿಂಗಪೂಜೆಯ ವಿಧಿ-ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನಿತ್ಯ ವರಪ್ರದ, ಪಾಪಮಲಹರ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ವಂಶ ಕ್ಷೀಣಗೊಂಡು ರಾಜರಹಿತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ “ಮತ್ಸ್ಯನ್ಯಾಯ”ದಂತೆ ಅರಾಜಕತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ಯಸಂಧನು ಮತ್ತೆ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಪೂರ್ವದೃಷ್ಟಾಂತಾಧಾರಿತ ಕರ್ಮೋಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪರಶುರಾಮನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರು ಸಂತಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ’ ರಾಜರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ನಂತರ ವಸಿಷ್ಠಕುಂಡ ಎಂಬ ಪುತ್ರಪ್ರದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಯತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಗರ್ಭಸಂಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜ ಅಟ (ಅಟೋನ) ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಮಿಸುವಾಗ ದಿವ್ಯ ಆಕಾಶವಾಣಿಯಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಟ ಅಟೇಶ್ವರಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಾಘ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪುತ್ರಪ್ರದ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ಸಂತಾನಸೌಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
ಸೂತನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಜಲತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅಲ್ಪವಿದ್ಯೆಯವರಿಗೂ ಸಾಧನಫಲ ನೀಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ಪೂರ್ವಗುರು ಯಾರು, ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ವೇದಗಳು ಕಳೆದು ನಂತರ ಹೇಗೆ ಮರಳಿ ದೊರಕಿದವು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಶಾಕಲ್ಯನೆಂಬ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಚಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಜಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ರಾಜಶಾಂತಿಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಅವರನ್ನು ಅನನುಕೂಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ನೀರನ್ನು ಮರದ ಕಂಬದ ಮೇಲೆ ಎರಚಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರದಿಂದ ನೀರನ್ನು ಕ್ಷೇಪಿಸಿದಾಗ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕಂಬಕ್ಕೆ ಎಲೆ-ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳು ಮೂಡುತ್ತವೆ—ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ರಾಜನ ವಿಧಿಜ್ಞಾನಹೀನತೆಯ ಬಹಿರಂಗ. ರಾಜನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಬೇಡಿದರೂ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಯಥಾವಿಧಿ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಕ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಮಂತ್ರಫಲ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗದು ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಾಕಲ್ಯನು ಮತ್ತೆ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಾಗ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಧರ್ಮನ್ಯಾಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಗುರುವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಹುದು. ಕ್ರುದ್ಧ ಶಾಕಲ್ಯನು ಅಥರ್ವಣ ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮೂಲಕ ಕಲಿಸಿದ ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಿಸಿ ಅಧೀತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಿದ್ಧಿಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೋರಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಫಲವು ಅಂತರಂಗಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಾಸ್ಕರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಒಂದು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿಸಮಾನ ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಜಪದಿಂದ ವೇದವಿದ್ಯೆ ತಕ್ಷಣ ಧಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಮಾನವಗುರುಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ಲಘಿಮಾ-ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ‘ವಾಜಿಕರ್ಣ’ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಅಶ್ವರೂಪದ ಮೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ವೇದಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಆ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ‘ನಾದಬಿಂದು’ ಜಪ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಕುಟುಂಬಪರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಅವರ ಎರಡು ಪತ್ನಿಗಳು—ಮೈತ್ರೇಯಿ ಮತ್ತು ಕಾತ್ಯಾಯನಿ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎರಡು ತೀರ್ಥ/ಕುಂಡಗಳನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಶುಭಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೈತ್ರೇಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಕಾತ್ಯಾಯನಿಗೆ ಸಪತ್ನೀದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಸ್ನಾನ, ಆಹಾರ, ನಗು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾಳೆ. ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ದಾಂಪತ್ಯಸೌಹಾರ್ದದ ಆದರ್ಶಳಾದ ಶಾಂಡಿಲಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಪತಿಯ ಸ्नेಹ-ಗೌರವವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ರಹಸ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಶಾಂಡಿಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ನಾರದರು ಬೋಧಿಸಿದ ವ್ರತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗೌರೀಸಂಬಂಧಿತ ಪಂಚಪಿಂಡ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷ ನಿರಂತರ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ. ದೇವಿ-ದೇವ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಶಿವಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಗಂಗಾಧಾರಣೆಯ ಲೋಕಧಾರಣಾರ್ಥ ಕಾರಣವೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ವೃಷ್ಟಿ, ಕೃಷಿ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮತೋಲನ ಉಳಿಯಲು ಇದು ಆಧಾರವೆಂದು.
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ರತಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೈರಿ ಶಕ್ತಿಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತವೆ; ಸಾವಿತ್ರೀಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ಜಲವು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಜಲದಾನದ ಧರ್ಮಯುಕ್ತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ‘ಸಂಧ್ಯಾ’ಯನ್ನು ದೇವಿರೂಪವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ ಶಿವನು ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪಾರ್ವತಿ ವ್ಯಥಿತರಾಗಿ ವ್ರತಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಶಿವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಈಶಾನಮುಖ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಗೌರಿಯ ಪಂಚಪಿಂಡಮಯ (ಐದು ಪಿಂಡ) ರೂಪದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ವರ್ಷವರೆಗೆ. ಇದರಿಂದ ದಾಂಪತ್ಯಸೌಖ್ಯ, ಇಷ್ಟವರಲಾಭ, ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ನಾರದ–ಶಾಂಡಿಲ್ಯ–ಸೂತ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾತ್ಯಾಯನಿ ವರ್ಷವ್ರತದಿಂದ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ಗುಣವಂತ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವರರುಚಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಗಣಪತಿಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ—ಅವನ ಪೂಜೆ ವಿದ್ಯಾವೃದ್ಧಿ, ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ವೇದಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕಾತ್ಯಾಯನನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಏಕೆ ವಿವರಿಸಲಿಲ್ಲ? ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಯಾವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು? ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಕಾತ್ಯಾಯನನು ‘ವಾಸ್ತುಪದ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು; ಅದು ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಯತ ದೇವತಾ ಸಮೂಹದ (ನಲವತ್ತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಐದು) ಪೂಜಾವಿಧಾನವಿದೆ. ನಂತರ ಕಾರಣಕಥೆ—ಭೂಮಿಯಿಂದ ಭಯಂಕರ ಜೀವಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ; ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪಡೆದ ದೈತ್ಯ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಅದು ಅವಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಅದನ್ನು ಹೊಡೆಯಲಾರದೆ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವಿಷ್ಣು ನಿಯಮ-ಬಂಧನದಿಂದ ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ಅದರ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವರೋ ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಮಾನವರಿಗೆ ಹಾನಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದಕ್ಕೆ ‘ವಾಸ್ತು’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಪೂಜಾವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಹಿತೆಗೊಳಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ಪುತ್ರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನದಂತೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಸೂಚನೆಯಂತೆ ವಾಸ್ತುಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಗೃಹದೋಷ, ಶಿಲ್ಪದೋಷ, ಕುಪದ, ಕುವಾಸ್ತು ಶಮನ; ವೈಶಾಖ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯಾ, ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಲಾಭ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
ಅಧ್ಯಾಯ 133 ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ‘ಅಜಾಗೃಹಾ’ ಸ್ಥಳದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಪಂಡಿತ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ—ಅಜಾಗೃಹಾ ಎಂಬ ದೇವತೆ/ದೇವಿ ದುಃಖ-ಕ್ಲೇಶ ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಿಕನು ದಣಿದು ಮೇಕೆಗಳ ಗುಂಪಿನ ಬಳಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಕುಷ್ಠ, ಪಾಮಾ ಎಂಬ ಮೂರು ರೋಗಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ತೇಜೋಮಯ ಪುರುಷನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತಾನು ರಾಜ ಅಜ (ಅಜಪಾಲ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮೇಕೆ-ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತಿತವಾದ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೋಗಗಳು—ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಂತ್ರ-ಔಷಧಗಳಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮೂರನೆಯದು ಮಾತ್ರ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧದಿಂದ ಶಮನವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿನ ನೆಲಸ್ಪರ್ಶವೂ ಇಂತಹ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಹರಡಬಹುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ರಾಜನು ದೀರ್ಘ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಥರ್ವವೇದೀಯ ಜಪ, ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ/ವಾಸ್ತು ಸ್ತೋತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ—ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದೇವತೆಯನ್ನು ಆವಿರ್ಭವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರೋಗದೋಷರಹಿತವೆಂದು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ ಪರಿಹಾರಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ: ದೇವತಾ ಪೂಜೆ, ಚಂದ್ರಕೂಪಿಕಾ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯಕೂಪಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಖಂಡಶಿಲಾ ದರ್ಶನ/ಸಮೀಪಗಮನ, ಹಾಗೂ ಭಾನುವಾರ ಅಪ್ಸರಾಸಾಂ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಾಮಾವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಿಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಕ್ರಮೇಣ ರೋಗಮುಕ್ತನಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ನಿಯಮಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವವರಿಗೆ ಅಜಾಗೃಹಾ ಸದಾ ಫಲಪ್ರದಳಾಗಿರುವುದೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
ಅಧ್ಯಾಯ 134 ಶ್ರೀಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರ/ಕಾಮೇಶ್ವರಪುರ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂತ–ಋಷಿ ಸಂವಾದವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಕಾಮದೇವನ ಕುಷ್ಠರೋಗದ ಕಾರಣವನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಪಾವನ ಗುರುತುಗಳು—ಶಿಲಾಖಂಡಾ/ಖಂಡಶಿಲಾ ದೇವಿ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯ-ಕೂಪಿಕಾ—ಇವುಗಳ ಉದ್ಭವವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹರೀತ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಅವನ ಅತಿಪತಿವ್ರತೆ ಪತ್ನಿ ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಿದಾಗ, ಹರೀತನು ಧರ್ಮ-ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಕಾಮದೇವನು ಕುಷ್ಠದಿಂದಲೂ ಲೋಕನಿಂದೆಯಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪತ್ನಿ ಶಿಲಾರೂಪವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ಪಾಪದ ತ್ರಿವಿಧತೆ (ಮಾನಸಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಕಾಯಿಕ) ವಿವರಿಸಿ, ಮನವೇ ಮೂಲ ಕಾರಣವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಮದೇವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಕುಂಠಿತವಾಗಿ ಲೋಕಧಾರೆ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಖಂಡಶಿಲಾ ಪೂಜೆ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಜಲಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಾದಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ತೀರ್ಥವು ಚರ್ಮರೋಗನಿವಾರಕವೂ ಸೌಭಾಗ್ಯಪ್ರದವೂ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು ಖಂಡಶಿಲಾ ದೇವಿ ಮತ್ತು ಕಾಮೇಶ್ವರನ ವ್ರತಸಮಾನ ಪೂಜಾವಿಧಾನ ಹೇಳಿ, ಅಪವಾದರಕ್ಷಣೆ, ಕಾಂತಿ/ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಗೃಹಕ್ಷೇಮ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧತೆಯ ಕುರಿತು ಧಾರ್ಮಿಕ-ನ್ಯಾಯಿಕ ಸಂವಾದವಿದೆ. ಮರಣವಿಲ್ಲದೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುವ ಮಾಂಡವ್ಯ ಋಷಿ, ತನ್ನ ವೇದನೆಯ ನಿಖರ ಕಾರಣವನ್ನು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮರಾಜನು—ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಂಡವ್ಯನು ಒಂದು ಬಕ (ಪಕ್ಷಿ)ಯನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶೂಲದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿದ್ದ; ಆ ಸಣ್ಣ ಕರ್ಮದ ಫಲವೇ ಈಗಿನ ನೋವು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಂಡ ಅತಿರೇಕವೆಂದು ಮಾಂಡವ್ಯನು ಭಾವಿಸಿ ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ನೀನು ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಮಿತಿ—ಆ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲ, ನಂತರ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಹಾರವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ ತ್ರಿಲೋಚನ ಶಿವನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿರೂಪ ಮರಣ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಶೂಲಿಕಾ ಪಾವನ ಸ್ಪರ್ಶವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ—ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ಪಾಪ ವಿಮೋಚನೆ. ಒಬ್ಬ ಪತಿವ್ರತೆ ಸ್ತ್ರೀ, ತೋಡಿದ ಕೆರೆ/ಗುಂಡಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ದೀರ್ಘಿಕಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ದೇವರುಗಳು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ತಕ್ಷಣ ಪಾಪನಾಶವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲವಿಶೇಷ—ಸೂರ್ಯ ಕನ್ಯಾರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪಂಚಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವಂಧ್ಯತ್ವ ನಿವಾರಣೆಗೊಂಡು ಸಂತಾನಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆ ಪತಿವ್ರತೆ ತನ್ನ ತೀರ್ಥದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ; ದೀರ್ಘಿಕಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು—ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮಾಂಡವ್ಯ ಮುನಿಯನ್ನು ಯಾವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ (ಕಂಬಕ್ಕೆ ಗೂಡಿಸಿ) ಏರಿಸಲಾಯಿತು? ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಮಾಂಡವ್ಯನು ಗಾಢ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಈ ಪುಣ್ಯಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹಾಪಾವನ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಸೂರ್ಯವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ ‘ವಿಭ್ರಾಟ್’ ಎಂಬ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳ ಭಾಸ್ಕರಪ್ರಿಯ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದನು. ಅದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಕಳ್ಳ ಲೋಪ್ತ್ರ (ಗಂಟು/ಪೊಟ್ಟಲಿ) ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಜನರ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆಯಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ. ಮೌನವ್ರತಧಾರಿಯಾದ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಪೊಟ್ಟಲಿಯನ್ನು ಮುನಿಯ ಬಳಿ ಬಿಟ್ಟು, ತಾನೋ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡ. ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದವರು ಬಂದು ಮುನಿಯ ಮುಂದೆ ಪೊಟ್ಟಲಿ ಕಂಡು ಕಳ್ಳ ಯಾವ ದಾರಿಗೆ ಹೋದನೆಂದು ಕೇಳಿದರು. ಮಾಂಡವ್ಯನಿಗೆ ಕಳ್ಳನಿರುವ ಸ್ಥಳ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಮೌನವ್ರತದ ಕಾರಣ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ ಮುನಿಯನ್ನೇ ವೇಷಧಾರಿ ಕಳ್ಳನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣ ಶೂಲಾರೋಪಣ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಕಥೆ ಪೂರ್ವಕರ್ಮವಿಪಾಕದಿಂದ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೋಷನಾದರೂ ಕಠೋರ ಫಲ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ನೈತಿಕ ತೀರ್ಮಾನ, ವ್ರತಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಕಾರಣಕಾರ್ಯದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯ ಕುರಿತು ಧರ್ಮಚಿಂತನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮಾಂಡವ್ಯ ಮುನಿಯ ಶಾಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಧರ್ಮರಾಜನು ಯಾವ ತಪಸ್ಸು, ಧ್ಯಾನಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು. ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶಾಪದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಧರ್ಮರಾಜನು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಕಪರ್ಧಿನ್ (ಶಿವ)ನಿಗಾಗಿ ಮಂದಿರ-ಪ್ರಾಸಾದಸಮಾನವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ಗಂಧಲೇಪನಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ವರವನ್ನು ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಧರ್ಮರಾಜನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು—ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲಿಸಿದರೂ ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಿಸುವ ಶಾಪ ಬಂದಿದೆ; ಅದರ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾತಿನಾಶದ ಭಯವಿದೆ. ಶಿವನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು—ಋಷಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲಾಗದು; ನೀನು ಶೂದ್ರಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಿಸುವೆ, ಆದರೆ ಸಂತಾನವಾಗದು. ಬಂಧುಗಳ ಕ್ಷಯವನ್ನು ಕಂಡರೂ ನೀನು ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ನಿನ್ನ ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಭಾರವೂ ಲಘುವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಉಪದೇಶ—ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನೀನು ಧರ್ಮಪರಾಯಣನಾಗಿ ಬಂಧುಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವೆ, ಅವರು ಶ್ರದ್ಧಾಹೀನರು ಹಾಗೂ ದುರಾಚಾರಿಗಳಾದರೂ. ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮದ್ವಾರದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಅಂತದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದೇ ಧರ್ಮರಾಜನ ವಿದುರರೂಪ ಅವತಾರ; ವ್ಯಾಸ (ಪಾರಾಶರ್ಯ)ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ದಾಸಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಿಸಿ ಮಾಂಡವ್ಯವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸತ್ಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಈ ಕಥೆ ಶ್ರವಣ ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
ಸೂತನು ಧರ್ಮರಾಜ (ಯಮ)ನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಾವನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಶ್ಯಪ ವಂಶದ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರನು ಮರಣ ಹೊಂದಿದಾಗ, ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭೀಕರ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಯಮನು ‘ಪುತ್ರಹೀನ’ನಾಗಲಿ, ಲೋಕಪೂಜೆ ಕುಗ್ಗಲಿ, ಮತ್ತು ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಮನ ನಾಮೋಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗಲಿ. ನಿಯತ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಮನು ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪದ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ಕೂಡ ಮರಣವು ನಿಗದಿತ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಮನ ಕಾರ್ಯವೂ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಪವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಲಾರದೆ, ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ವ್ಯಾಧಿಗಳು (ರೋಗಗಳು) ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮರಣಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವೇ ನಿರ್ವಹಿಸಲಿ; ಹೀಗಾಗಿ ಜನರ ದೋಷಾರೋಪ ಯಮನ ಮೇಲೆ ಬೀಳದು. ಯಮನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮ ಲಿಂಗ’ವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸರ್ವಪಾತಕನಾಶಕ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಯಮದೂತರು ದೂರವಿಡಬೇಕು ಎಂದು ನಿಯಮ. ನಂತರ ಯಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ತಂದು ಸಂಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಶಾಪವನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಮನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಮಾನವಜನ್ಮ ಪುತ್ರ ಉಂಟಾಗಲಿ; ಮಾನವಜನ್ಮ ಪುತ್ರ ಮಹಾರಾಜಯಾಗಗಳಿಂದ ಯಮನನ್ನು ‘ತಾರಕ’ನಾಗಿಸುವನು. ಪೂಜೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ವೈದಿಕ ವಿಧಾನದ ಬದಲು ಮಾನವೋತ್ಪನ್ನ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ. ಫಲಶ್ರುತಿ: ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಯಮಪ್ರತಿಮೆಯ ಪೂಜೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ; ಪಂಚಮಿಯ ಜಪ ಅಪಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಧರ್ಮರಾಜ (ಯಮ)ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾನವಾವತಾರ ಪುತ್ರನ ಕುರಿತು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತನು ಅವನು ಪಾಂಡು ವಂಶ/ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೆಂದು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಆದರ್ಶ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಐದು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳನ್ನೂ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು; ಹೀಗಾಗಿ ಯಾಗಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮಾದರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಒಂದು ನೀತಿವಚನ ಬರುತ್ತದೆ—ಪುತ್ರರು ಅನೇಕರು ಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೂ, ತಂದೆಯ ಕೃತಕೃತ್ಯತೆಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಪುತ್ರ ಸಾಕು; ಅವನು ಗಯೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪಿತೃಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿ, ಅಥವಾ ಅಶ್ವಮೇಧ ನೆರವೇರಿಸಲಿ, ಅಥವಾ ನೀಲವೃಷಭ (ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಎತ್ತು)ವನ್ನು ಮುಕ್ತ/ಉತ್ಸರ್ಗ ಮಾಡಲಿ. ಸೂತನು ಇದನ್ನು ಧರ್ಮವೃದ್ಧಿಕರ ಉಪದೇಶವೆಂದು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ತೀರ್ಥಪుణ್ಯದ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
ಸೂತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಮಿಷ್ಟಾನ್ನದೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ದೇವತೆ ಇರುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆತನ ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಮಿಷ್ಟಾನ್ನ (ಸಿಹಿ, ಪೋಷಕ ಆಹಾರ) ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆನರ್ತ ದೇಶದ ರಾಜ ವಸುಸೇನನು ರತ್ನ, ವಾಹನ, ವಸ್ತ್ರಾದಿ ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾದಾನಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಗ್ರಹಣಾದಿ ಪುಣ್ಯಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ; ಆದರೆ ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಜಲದಾನವನ್ನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ’ವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಮರಣಾನಂತರ ದಾನಫಲದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಅಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವೇ ನರಕದಂತೆ ತೋರಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಧರ್ಮದ ಗಣಿತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇಹಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ತೃಪ್ತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರ-ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಅನ್ನ-ಜಲದಾನ ಅಗತ್ಯ; ಇತರ ದಾನಗಳ ಬಹುತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಿಯಾಗದು. ವಸುಸೇನನ ಶಮನವು ಅವನ ಪುತ್ರ ಸತ್ಯಸೇನನು ತಂದೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನ್ನ-ನೀರನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ, ಆದರೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನಾರದನು ಬಂದು ವಿಷಯ ತಿಳಿದು ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸತ್ಯಸೇನನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸತ್ಯಸೇನನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಿಷ್ಟಾನ್ನ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ವಿತರಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಭೀಕರ ಅನಾವೃಷ್ಟಿ-ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಉಂಟಾಗಿ ದಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನ್ನ-ಜಲ ಅರ್ಪಣೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯಸೇನನು ಶಿವಾರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ವ್ರತ-ನಿಯಮಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಆ ಲಿಂಗದ ಪ್ರಾತಃದರ್ಶನದಿಂದ ಅಮೃತಸಮಾನ ಮಿಷ್ಟಾನ್ನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತನು ಶೂಲಿನ (ಶಿವ) ಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಮಹಿಮೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ “ತ್ರಿವಿಧ ಗಣಪತಿ” ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅವನ ಫಲಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದಾನ, ಮೋಕ್ಷಸಾಧನೆಗೆ ಅನುಗ್ರಹ, ಮತ್ತು ಮರ್ಥ್ಯಜೀವನವನ್ನು ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನನ್ನು ವಿಘ್ನಹರ್ತೃ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯೆ-ಯಶಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ದಾತನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಮಾನವ ಆಶೆಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ—ಉತ್ತಮ (ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿ), ಮಧ್ಯಮ (ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೋಗಾರ್ಥಿ), ಅಧಮ (ವಿಷಯಾಸಕ್ತ)—ಎಂದು ಹೇಳಿ, “ಮರ್ಥ್ಯದಾ” ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ದೇವಸಂಕಟದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಾನವರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಗಿ, ಇಂದ್ರನು ಶಿವನ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಗಜಮುಖ, ಚತುರ್ಭುಜ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಗಣೇಶರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗ/ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರಿಗೆ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವು ಜಗನ್ನಿಯಂತ್ರಣದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಥಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಗಣಗಳು ಅವನ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ; ದೇವತೆಗಳು ಆಯುಧ, ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರೆ, ವಾಹನ, ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ-ಬುದ್ಧಿ-ಶ್ರೀ-ತೇಜಸ್ಸು-ಪ್ರಭೆ ಮುಂತಾದ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಮೂರು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ—ಈಶಾನಸಂಬಂಧಿತ ಮೋಕ್ಷದ ಗಣಪತಿ (ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಸಾಧಕರಿಗೆ), ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಪ್ರದ ಹೇರಂಬ (ಸ್ವರ್ಗಕಾಮಿಗಳಿಗೆ), ಮತ್ತು ಮರ್ಥ್ಯದಾ ಗಣಪತಿ (ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪತನರಾದವರು ನೀಚ ಯೋನಿಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯದಂತೆ ಕಾಯುವವನು). ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲ ಮಾಘ ಚತುರ್ಥಿಯ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಿಘ್ನನಿವಾರಣ, ಈ ಕಥಾಶ್ರವಣದಿಂದಲೂ ಅಡಚಣೆಗಳ ನಾಶ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಚಿತ್ರಪೀಠದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಶ್ರೀ ಚಿತ್ರೇಶ್ವರ ದೇವನು ‘ಚಿತ್ರಸೌಖ್ಯ’ವೆಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೀಡುವವನು. ಅವನ ದರ್ಶನ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನದಿಂದ ಅಕ್ರಮಕಾಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗಂಭೀರ ದೋಷಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಅಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರ್ವಶಾಪದ ಕಾರಣ ರಾಜ ಚಿತ್ರಾಂಗದ, ಋಷಿ ಜಾಬಾಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆಯೂ ಜನರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವ ವಿಚಿತ್ರ, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಗಮನಸೆಳೆಯುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ತಪಸ್ವಿ ಜಾಬಾಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಅಶಾಂತರಾದರು. ಇಂದ್ರನು ಅವನ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ರಂಭೆಯನ್ನು ವಸಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಅವರ ಆಗಮನದಿಂದ ಋತುಬದಲಾವಣೆಯಂತೆ ವಾತಾವರಣ ಮರುಗುತಾಯಿತು. ರಂಭೆ ಸ್ನಾನಾರ್ಥ ಜಲಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗ, ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಜಾಬಾಲಿಗೆ ಒಳಗಿನಿಂದ ಕ್ಷೋಭ ಉಂಟಾಗಿ ಮಂತ್ರಧ್ಯಾನ ಮುರಿಯಿತು. ರಂಭೆ ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ತಾನು ಲಭ್ಯಳಂತೆ ತೋರಿಸಿ ಪ್ರಲೋಭಿಸಿದಾಗ, ಜಾಬಾಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಕಾಮಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಸಮತೋಲನ ಪಡೆದು ಶುದ್ಧಿಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದನು; ರಂಭೆ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಳು. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ತಪಸ್ಸು–ಪ್ರಲೋಭನೆ–ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳ ಮೂಲಕ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೂ ಧರ್ಮಸಾವಧಾನತೆಯನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಫಲವತೀ–ಚಿತ್ರಾಂಗದ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಚಿತ್ರೇಶ್ವರ-ಪೀಠದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜಾಬಾಲಿ ಋಷಿಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ನಂತರ ಅಪ್ಸರೆ ರಂಭೆ ಒಂದು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ; ಆಕೆಯನ್ನು ಋಷಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ‘ಫಲವತೀ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಆಕೆಯನ್ನು ಗಂಧರ್ವ ಚಿತ್ರಾಂಗದ ನೋಡಿ ಗುಪ್ತ ಸಂಗಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಜಾಬಾಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕನ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಕಠೋರತೆ ತೋರಿಸಿ, ಚಿತ್ರಾಂಗದನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ದುರ್ಘಟ ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲಿ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಹಾರುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಶೈವ-ಯೋಗಿನೀ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಶಿವನು ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಉಗ್ರ ಯೋಗಿನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರೇಶ್ವರ-ಪೀಠಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗಿನಿಗಳು ಬಲಿ/ಉಪಹಾರಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ರಾಂಗದ ಮತ್ತು ಫಲವತೀ ಪರಮ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ‘ಮಾಂಸ’ ಅರ್ಪಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಕಾರಣ ಕೇಳಿ ಪರಿಹಾರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ರೋಗ ಕ್ರಮೇಣ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಾಂಗದನ ದಿವ್ಯಸ್ಥಿತಿ ಮರಳಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಫಲವತೀ ಆ ಪೀಠಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಗಿನಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ನಗ್ನ-ರೂಪ ಪ್ರತಿಮಾಭಾವದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಳಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಇಷ್ಟಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ಜಾಬಾಲಿ ಮತ್ತು ಫಲವತೀ ನಡುವೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಕುರಿತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾದ ನಡೆಯಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲವತೀ–ಜಾಬಾಲಿ–ಚಿತ್ರಾಂಗದೇಶ್ವರ ತ್ರಯಾರಾಧನೆ ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧಿದಾಯಕವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಈ ಕಥಾಶ್ರವಣ/ಪಠನ ಇಹ-ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು—ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಯುವತಿ ಹೊಡೆತಕ್ಕೊಳಗಾದರೂ ಏಕೆ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ? ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಅಮರೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣ-ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು, ಮರಣದ ಪ್ರಭಾವ ಕ್ಷೇತ್ರಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಕಾಲಮರಣದ ಭಯ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ದೈತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ವೈರವಶಾತ್ ದೇವತೆಗಳು ಸೋತ ಬಳಿಕ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪುತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಅದಿತಿ (ದಿತಿಯ ಸಹೋದರಿ) ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳು. ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಶಿವಲಿಂಗ ಪ್ರಾದುರ್ಭವವಾಯಿತು. ಆಗ ಆಕಾಶವಾಣಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜೇಯರು; ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣ-ಚತುರ್ದಶಿಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾನವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ರೋಗರಹಿತರಾಗಿ, ಅಕಾಲಮರಣದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಮರಣವೇ ಕ್ಷೇತ್ರಪ್ರಾಂಗಣದಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಿತಿ ಲಿಂಗದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು; ಅವರು ಬಲ ಪಡೆದು ದೈತ್ಯರನ್ನು ಜಯಿಸಿದರು. ದೈತ್ಯರು ಕೂಡ ವ್ರತವನ್ನು ಅನುಕರಿಸದಂತೆ ದೇವತೆಗಳು ಅದೇ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ದೇಹಿಗಳಿಗೆ ಮರಣನಿವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಅಮರ’ ಎಂಬ ನಾಮವಾಯಿತು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಸಮೀಪ ಪಠಣದ ಫಲಶ್ರುತಿ, ಅದಿತಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸಮೀಪದ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಹಾಗೂ ಸ್ನಾನ-ಲಿಂಗದರ್ಶನ-ಜಾಗರಣೆ—ಇವೇ ಮುಖ್ಯ ಆಚರಣೆ ಎಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನರು ಎಂಬ ದೇವಗಣಗಳ ನಾಮಗಳನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಎಣಿಸಿ ಹೇಳಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆಯ ದಿನಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿರಿ ಎಂದು. ಸೂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ—ವೃಷಧ್ವಜ, ಶರ್ವ, ತ್ರ್ಯಂಬಕ ಮೊದಲಾದ ರುದ್ರಗಣ; ಧ್ರುವ, ಸೋಮ, ಅನಿಲ, ಅನಲ, ಪ್ರಭಾಸ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ವಸುಗಳು; ವರುಣ, ಸೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರ, ಆರ್ಯಮನ್, ಧಾತಾ, ಭಗ, ಮಿತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು; ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ವೈದ್ಯರಾದ ನಾಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ದಸರ ಎಂಬ ಅಶ್ವಿನ ದ್ವಯ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವಾಧಿಪತಿಗಳು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸನ್ನಿಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ರುದ್ರಪೂಜೆ ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ; ವಸುಪೂಜೆ ದಶಮಿಯಲ್ಲಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ); ಆದಿತ್ಯಪೂಜೆ ಷಷ್ಠಿ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಮಿಯಲ್ಲಿ; ರೋಗಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಅಶ್ವಿನಪೂಜೆ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಪಮೃತ್ಯುನಿವಾರಣೆ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಉನ್ನತಗತಿಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಲಾಭ ಎಂಬ ಫಲಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿವೆ.
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
ಅಧ್ಯಾಯ 147ರಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಸ್ಥಳೀಯ ಶಿವಪ್ರಕಟವಾದ ‘ವಟಿಕೇಶ್ವರ’ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ಪುತ್ರಪ್ರದ ಹಾಗೂ ಪಾಪನಾಶಕ. ಋಷಿಗಳು ‘ವಟಿಕಾ’ ಎಂಬುದರ ಸಂಬಂಧವೇನು, ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಾಸನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಕಪಿಂಜಲ/ಶುಕ ಎಂಬ ಪುತ್ರ ಹೇಗೆ ದೊರಕಿದನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಶಾಂತಸ್ವರೂಪನೂ ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಆದ ವ್ಯಾಸನು ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ, ಜಾಬಾಲಿಯ ಪುತ್ರಿ ವಟಿಕಾ (ವಟಿಕಾ)ಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಪಡೆದನು. ಅವಳ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿಶು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಉಳಿದು, ಗರ್ಭಸ್ಥನಾಗಿಯೇ ವೇದ-ವೇದಾಂಗ, ಸ್ಮೃತಿಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನು; ಆದರೆ ತಾಯಿಗೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ನಂತರ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಸ್ಥ ಶಿಶುವಿನ ನಡುವೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿಶು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿ, ಮಾಯೆಯ ಮೇಲಿನ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನೇರವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಹೇಳಿ, ವಾಸುದೇವನನ್ನು ‘ಪ್ರತಿಭೂ’ (ಜಾಮೀನು/ಸಾಕ್ಷಿ) ಆಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ವಾಸುದೇವನು ಪ್ರತಿಭೂತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಜನನಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರನು ಪ್ರಾಯಃ ಯುವಕನಂತೆ ಜನಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಅರಣ್ಯ-ಪ್ರವ್ರಜ್ಯೆಗೆ ಒಲಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ರಮ ವಿರುದ್ಧ ತಕ್ಷಣ ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸ-ಶುಕ ನಡುವೆ ದೀರ್ಘ ನೈತಿಕ-ತತ್ತ್ವಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಆಸಕ್ತಿಯ ದೋಷ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮ, ಲೋಕಸুখದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಚಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುಕನು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಶೋಕಾಕುಲರಾಗುತ್ತಾರೆ—ವಂಶಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವೈರಾಗ್ಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿತ ತೀರ್ಥಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರಲಾಭವಿಲ್ಲದೆ ದುಃಖಿತಳಾದ ಪಿಂಗಳಾ ಒಬ್ಬ ಋಷಿಯಿಂದ (ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರ ಉಲ್ಲೇಖ) ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಮಿತ್ತ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಶಾಲ ವಾಪಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪಾಪನಾಶಕ ಸ್ನಾನತೀರ್ಥವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಮೇಲೆ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ವಂಶವರ್ಧಕ, ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ ಪುತ್ರನ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆ ಸ್ಥಳದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುತ್ರರು ಲಭಿಸುತ್ತಾರೆ; ದುರ್ಭಾಗ್ಯಪೀಡಿತರು ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪುರುಷರು ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಿಷ್ಕಾಮರು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ವಾಗ್ದಾನಿಸಿದಂತೆ ಕಪಿಂಜಲ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕೇಲೀವರೀ ದೇವಿಯ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉಲ್ಲೇಖವು ಸರ್ವತೋಸಿದ್ಧಿದಾಯಕವೆಂದು ಬರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೂತನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ—ದೇವಿ ಏಕೈಕ ಆದ್ಯಶಕ್ತಿ; ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಉಪದ್ರವಕಾರಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಿಷಾಸುರವಧಕ್ಕೆ ಕಾತ್ಯಾಯನಿ, ಶುಂಭ-ನಿಶುಂಭವಧಕ್ಕೆ ಚಾಮುಂಡಾ, ನಂತರದ ಅಪಾಯಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾತಾ—ಇಂತಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಾಗಿ ‘ಕೇಲಿಶ್ವರಿ’ ರೂಪವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಧಕನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಶಿವನು ಅಥರ್ವಣ ಶೈಲಿಯ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪರಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಸ್ತ್ರೀರೂಪಗಳೂ ಅವಳದೇ ವಿಭೂತಿಗಳೆಂದು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಉಪಾಧಿಗಳಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಧಕ-ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಶಿವನು ದೇವಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೇಲಿ-ಮಯ’—ಲೀಲಾಮಯ, ಬಹುರೂಪ ಭಾವವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಗ್ನಿ-ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆವಾಹಿತಳಾದ ಕಾರಣ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ಅವಳು ‘ಕೇಲಿಶ್ವರಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು ಎಂಬ ನಾಮವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಲಿಶ್ವರಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜದೂತನು ಅವಳ ಸ್ತವವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ಅಲ್ಪಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ಜಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ. ನಂತರ ಅಂಧಕನ ವಂಶಕಥೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವಿಕಾಸ—ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ವಂಶಸಂಬಂಧ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವರ ಬೇಡುವುದು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಮರತ್ವ ನಿರಾಕರಣೆ, ಬಳಿಕ ಪ್ರತೀಕಾರದಿಂದ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರ ವಿನಿಮಯ, ಶಿವಾಗಮನ, ಮಾತೃ-ಯೋಗಿನೀ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ‘ಪುರುಷವ್ರತ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆಯದ ಅಂಧಕನ ಹಠ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಮೋಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗ—ಇವೆಲ್ಲ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಧರ್ಮ-ನೈತಿಕ ಛಾಯೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ತತ್ತ್ವಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೈತ್ಯಪುರೋಹಿತ ಶುಕ್ರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರಸಂಬಂಧಿತ ಸಿದ್ಧಿಪ್ರದ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಥರ್ವಣೀಯ ರೌದ್ರಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡಿ ತ್ರಿಕೋಣ ಕುಂಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದ ಕೇಲೀಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಆತ್ಮವಿನಾಶಕಾರಿ ಬಲಿಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ, ಕಲ್ಯಾಣಕರ ವರದಾನದತ್ತ ಸಂವಾದವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶುಕ್ರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದ ದೈತ್ಯರ ಪುನರ್ಜೀವನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ದೇವಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರನ್ನೂ ‘ಯೋಗಿನೀಮುಖ ಪ್ರವಿಷ್ಟರು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ‘ಅಮೃತವತೀ ವಿದ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ಅದರ ಮೂಲಕ ಮೃತರು ಮತ್ತೆ ಜೀವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುಕ್ರನು ಇದನ್ನು ಅಂಧಕನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ನಿರಂತರ ಭಕ್ತಿ-ಪೂಜೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜಗದ್ವ್ಯಾಪಿನೀ ಪರಾಶಕ್ತಿ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಲಭ್ಯ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಧಕನು ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು, ಈ ರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಹೃದಯೇಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕಲಿ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಸ್ಥಾಪಕನಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ, ಅಷ್ಟಮಿ/ಚತುರ್ದಶಿ ಪೂಜಕರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ದರ್ಶನ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ರಾಜಭೋಗಗಳನ್ನು ವರವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ದೇವಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ಶುಕ್ರನು ಹತರಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಿ, ಅಂಧಕನು ಮತ್ತೆ ಅಧಿಪತ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ವ್ಯಾಸವಂಶಜನು ಅಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪಠನ/ಶ್ರವಣದಿಂದ ಮಹಾದುಃಖ ನಿವಾರಣೆ; ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ಪತನಗೊಂಡ ರಾಜನಿಗೂ ನಿರ್ಬಾಧ ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದು ವಿಜಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ನಿರೂಪಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿವರ್ಧನೆಯಿಂದ ಅಹಂಕಾರಗೊಂಡ ಅಂಧಕನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಬಲವಂತದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ವೀರಭದ್ರ, ಮಹಾಕಾಲ, ನಂದಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಗಣರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೋಲುವುದರಿಂದ ಶಂಕರನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧ ಫಲಿಸದೆ ಸಮೀಪ ಸಮರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅಂಧಕನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿದರೂ, ಶಿವನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ತ್ರಿಶೂಲದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿ ಶೂಲಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂಲಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಂಧಕನು ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಅವನಿಗೆ ಮರಣವನ್ನು ನೀಡದೆ, ದೈತ್ಯಭಾವವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಗಣತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಭೈರವರೂಪ ಶಿವನನ್ನು, ತ್ರಿಶೂಲದಲ್ಲಿ ಭೇದಿತ ಅಂಧಕ-ಪ್ರತಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ ದೊರಕಲಿ; ಶಿವನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುರಥ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಾಂತ. ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಸುರಥನು ವಸಿಷ್ಠನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸುರಥನು ಭೈರವರೂಪ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಅಂಧಕ-ಶೂಲಾಗ್ರ ಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ನರಸಿಂಹಮಂತ್ರದಿಂದ ಕೆಂಪು ಅರ್ಪಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಶೌಚ-ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಜಪಸಂಖ್ಯೆ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಭೈರವನು ರಾಜ್ಯಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ವಿಧಾನ ಅನುಸರಿಸುವ ಇತರ ಭಕ್ತರಿಗೂ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕುವುದೆಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಪ್ರಧಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಮಂತ್ರಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಾಚಾರ ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕೇವಲ ದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಇಷ್ಟಫಲ ನೀಡುವ ತೀರ್ಥಗಳು ಯಾವವು? ಸೂತನು ತೀರ್ಥಗಳೂ ಲಿಂಗಗಳೂ ಅನಂತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಪುಣ್ಯಫಲಪ್ರದ; ಏಕಾದಶ-ರುದ್ರ ದರ್ಶನವು ಎಲ್ಲಾ ಮಹೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ವಟಾದಿತ್ಯ ದರ್ಶನವು ಸೂರ್ಯರೂಪ ದರ್ಶನತೂಲ್ಯ; ಹಾಗೆಯೇ ಗೌರಿ–ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ದರ್ಶನವು ಅವರವರ ದೇವಗಣದ ಸಮಗ್ರ ದರ್ಶನಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಚಕ್ರಪಾಣಿಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಯಾವಾಗ ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಚಕ್ರಪಾಣಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದಿ ಮಹಾಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣ–ಅರ್ಜುನರನ್ನು ನರ–ನಾರಾಯಣರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ದೈವೋದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೀತಿನಿಯಮವೂ ಬರುತ್ತದೆ—ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂಧುವನ್ನು, ನೋಡಬಾರದು; ಇದು ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಪದೇಶ. ಮುಂದಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಕದ್ದ ಹಸುಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದು ರಕ್ಷಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನ ಕಾರ್ಯ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ವೈಷ್ಣವ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಮತ್ತು ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಾಸರದಂದು ಹರಿಯ ಶಯನ-ಬೋಧನ ಉತ್ಸವಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶೀ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
ಸೂತನು ರೂಪತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅರೂಪತೆಯೂ ರೂಪವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ: ಬ್ರಹ್ಮನು ತಿಲೋತ್ತಮಾ ಎಂಬ ಅತಿಸುಂದರ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಶಿವಪೂಜೆಗೆ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅವಳ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶಿವನ ಗಮನ ಸೆಳೆದು, ಅವಳು ಸುತ್ತುವ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೇ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮುಖಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ಮನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ನಾರದನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರ್ಥಸೂಚನೆಯ ಕಠಿಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಆ ಕ್ಷೋಭವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಡೆದಾಗ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಅಸಮತೋಲನದ ಭೀತಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಶಿವನು ಮೂರನೇ ಕಣ್ಣನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ “ತ್ರ್ಯಂಬಕ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪಾರ್ವತಿ ತಿಲೋತ್ತಮೆಗೆ ವಿಕೃತರೂಪದ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ತಿಲೋತ್ತಮೆ ಶರಣಾದಾಗ ಪಾರ್ವತಿ ತಾನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯಾ, ಹಾಗೆಯೇ ನಂತರ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಮರಳಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ತಿಲೋತ್ತಮೆ ಶುದ್ಧಜಲದ ವಿಶಾಲ ಅಪ್ಸರಃಕುಂಡವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಆಕರ್ಷಕತೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂತಾನ; ಪುರುಷರಿಗೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪ-ಶ್ರೀಸಂಪತ್ತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೌರೀಕುಂಡದ ಸಮೀಪದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುವುದು—ಇವು ಶುದ್ಧಿಕರವಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ನೀಡುವ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಫಲವಚನಗಳಿವೆ—ನಿಯತ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ದಾಂಪತ್ಯಕ್ಷೇಮ, ಸಂತಾನಲಾಭ, ವಂಧ್ಯತ್ವದಂತಹ ದೋಷಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ತೀರ್ಥಸಿದ್ಧಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಸೂತನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗೂಢ ಸಾಧನಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಲಿಂಗಗಳ ಸಮೂಹದ ಮಧ್ಯೆ ಪೂಜೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯ ವ್ರತಾಚರಣೆ, ಮತ್ತು ಸಾಧಕನ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಗಣೇಶನು ಭಯಾನಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುವ ಘಟನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ಸ್ನಾನ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಆಚರಣೆ, ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ತಿಲದಾನ ಮುಂತಾದ ಅರ್ಪಣೆಗಳು, ಹಾಗೂ ನಿಯಮಿತ ಉಪವಾಸ/ವೈರಾಗ್ಯ—ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖವಾಗಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣ/ಪಠಣ ಮಾಡುವುದು, ವ್ಯಾಸ/ಗುರುವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಗಮನದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಹಾಪಾವನತೆ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದೇವಸಂಘಗಳ ನಿವಾಸ ಮತ್ತು ಪೂಜಾ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅಷ್ಟವಸುಗಳು, ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರು, ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಎಂದು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ, ಪಂಚಾಂಗದ ಕಾಲವಿಶೇಷಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆರಾಧನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧಿ-ಸಿದ್ಧತೆ (ಸ್ನಾನ, ಶುಚಿವಸ್ತ್ರ), ಕರ್ಮಕ್ರಮ (ಮೊದಲು ದ್ವಿಜರಿಗೆ ತರ್ಪಣ, ನಂತರ ಪೂಜೆ), ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ನೈವೇದ್ಯ, ಧೂಪ, ಆರಾರ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಉಪಚಾರಗಳ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುಮಾಸ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಗೆ ವಸುಪೂಜೆ, ಸಪ್ತಮಿಗೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾನುವಾರ—ಪುಷ್ಪ, ಗಂಧ, ಲೇಪನಗಳಿಂದ ಆದಿತ್ಯಪೂಜೆ, ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ಶತರುದ್ರೀಯ ಪಠಣದೊಂದಿಗೆ ರುದ್ರಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಆಶ್ವಿನ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಅಶ್ವಿನೀಸೂಕ್ತದಿಂದ ಅಶ್ವಿನೀದ್ವಯಾರಾಧನೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಪುಷ್ಪಾದಿತ್ಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಈ ದೇವನು ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವವನು, ಪಾಪನಾಶಕನು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುವವನು ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ನಂತರ ಸಮೃದ್ಧ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಣಿಭದ್ರನ ಕಥಾಪ್ರಸ್ತಾವನೆ—ಅಪಾರ ಧನ, ಕೃಪಣತೆ, ದೇಹಕ್ಷಯ, ವಿವಾಹಾಭಿಲಾಷೆ—ಮತ್ತು ಧನವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೀತಿವಚನದೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
ಸೂತರು ವರ್ಣಿಸುವ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಮಣಿಭದ್ರನು ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ–ಪಂಚಾಂಗದ ವಿರೋಧಗಳನ್ನೂ (ಮಧುಸೂದನ ‘ನಿದ್ರಿತ’ ಕಾಲ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಕ್ಷತ್ರ-ದೇವತೆ) ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಒಂದು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಅಶುಭ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನದ ವಾಗ್ದಾನಕ್ಕೆ ಮರುಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ದುಃಖಿತಳಾದ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಣಿಭದ್ರನು ಅವಳನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ದಾಂಪತ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಲವಂತಪಡಿಸಿ, ಕಟುವಚನಗಳಿಂದ ಅವಮಾನಿಸಿ, ಸೇವಕರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ ಮನೆತನವನ್ನು ಏಕಾಂಗಗೊಳಿಸಿ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಪುಂಸಕನನ್ನು ದ್ವಾರಪಾಲನಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಿ ವೈಭವ ತೋರಿದರೂ, ಪತ್ನಿಯ ಪಿತೃಕುಲಕ್ಕೆ ನೆರವು ನೀಡದೆ, ಮನೆಯೊಳಗಿನ ಜೀವನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಭೋಜನಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಅವಮಾನಕರ ಷರತ್ತು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮುಖ ತಗ್ಗಿಸಿ ಮಾತ್ರ ಊಟ ಮಾಡಬೇಕು; ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೋಡಬಾರದು; ಮೀರೆದು ನೋಡಿದರೆ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಹಾನಿ. ಯಾತ್ರಿಕನೂ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ ಪುಷ್ಪನು ದಣಿದು ಬರುತ್ತಾನೆ; ಮಣಿಭದ್ರನು ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೋಜನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪನು ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡಿದಾಗ, ಪತ್ನಿಯ ಕಮಲಸಮಾನ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಮುಖವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ಮಣಿಭದ್ರನು ದ್ವಾರಪಾಲನಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಪುಷ್ಪನನ್ನು ಹೊಡೆದು ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುವಂತೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಿಸಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪಟ್ಟಣದ ಜನರು ಆತಂಕಗೊಂಡು ಕರುಣೆಯಿಂದ ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ನೀಡಿ ಅವನನ್ನು ಚೇತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುಷ್ಪನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷಿತ್ವವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಅಳಲು ತೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಜನರು ಮಣಿಭದ್ರನ ಹಿಂದಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳನ್ನೂ, ರಾಜಾಶ್ರಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭೀತಿಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಧರ್ಮಭಂಗದ ಈ ಘಟನೆಗೆ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಪುಷ್ಪನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು, ತನ್ನಿಗೆ ತೋರುವ ದೋಷಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಊಟ ಮಾಡದೆ ಇರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತಕ್ಷಣ ಫಲಕೊಡುವ ದೇವತೆ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥಳೀಯರು ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಸೂರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ—ರವಿವಾರ, ಸಪ್ತಮಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು ಹಿಡಿದು 108 ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾಶ್ಮೀರದ ಶಾರದಾದೇವಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವಳೆಯೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪುಷ್ಪನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ 108 ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕುಶಾಂಡಿಕಾ ಮೊದಲಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಹೋಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ—ಮಂತ್ರನ್ಯಾಸ, ಸ್ಥಾಪನೆ, ಆಹುತಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದು—ತಾಮಸಿಕ ಹಠದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ಆಹುತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ಶ್ವೇತ-ಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಗುಳಿಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಅವುಗಳಿಂದ ಕೆಲಕಾಲ ವೇಷಾಂತರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಮರಳಬಹುದು—ಮತ್ತು ವೈದೀಶಾದ ಮಣಿಭದ್ರನೆಂಬ ಧನಿಕನ ಕುರಿತು ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪನು “108 ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ತಕ್ಷಣ ಫಲ ಏಕೆ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು “ತಾಮಸ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಫಲವಿಲ್ಲ; ಹೊರಗಿನ ವಿಧಿಶುದ್ಧಿ ದುಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರೈಸಲಾರದು” ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಅವನ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ‘ಭಾವ’ವೆಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
ಸೂತರು ನಾಗರಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮಣಿಭದ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುಷ್ಪ ಎಂಬವನು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಗುಟಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮಣಿಭದ್ರನಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಿ, ಆ ವೇಷಧಾರಣೆಯಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬರುವ ನಕಲಿ ಮಣಿಭದ್ರನನ್ನು ತಡೆಯಲು ದ್ವಾರಪಾಲಕ ಷಣ್ಢನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ದ್ವಾರದಲ್ಲೇ ನಿಜವಾದ ಮಣಿಭದ್ರನಿಗೆ ಹೊಡೆತ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಜನರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಆಕ್ರಂದನ ಎದ್ದೇಳುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಪುಷ್ಪ ಮಣಿಭದ್ರರೂಪದಲ್ಲೇ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಗುರುತಿನ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿವಾದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಮಾನವ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಣಿಭದ್ರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಕೆ ಪತಿಯ ನಿಜ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಪತಿಯನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ವೇಷಧಾರಿಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನು ಮೋಸಗಾರನಿಗೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ದಂಡದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೋಷಿ ಕಾಮನೆಯ ಅಪಾಯಗಳು, ವಂಚನೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು, ಮತ್ತು ಕೃಪಣತೆಯ ಕಠೋರ ವಿಮರ್ಶೆಯೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘ ನೀತಿವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಧನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಗತಿಗಳಿವೆ—ದಾನ, ಭೋಗ ಅಥವಾ ನಾಶ; ಕೇವಲ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವವನು ಫಲರಹಿತ ಮೂರನೇ ಗತಿಗೇ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳಕ್ಕೆ ಬಂಧಿತ ನೈತಿಕ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಕ್ಷೇತ್ರದ ದೇವಾಲಯ-ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಮಣಿಭದ್ರನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಪನು ಬಂಧುಬಳಗದೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಂಖ-ಭೇರಿ, ಡೋಲುಗಳ ಮಂಗಳನಾದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಭಾಸ್ಕರನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಸಮೃದ್ಧಿ ದೊರಕಿತು ಎಂಬ ಭಾವ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪನು ತನ್ನ ಕುಲಬಂಧುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು, ಹಿಂದಿನ ದೀರ್ಘ ದುಃಖಕರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧನ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸತ್ಯವ್ರತದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ವಿಶಾಲ ದಾನಕ್ಕೆ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಅವರ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ಹಂಚಿ, ವೇದವಿದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಧನ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಟ-ಗಾಯಕಾದಿ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಅನ್ನ-ವಸ್ತ್ರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದರಿದ್ರರು ಮತ್ತು ಅಂಧರಿಗೆ ಆಹಾರ-ವಸ್ತ್ರ ನೀಡಿ ಪೋಷಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ಸೇರಿದ್ದ ಜನರನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಪಡೆದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ, ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕ್ಷೇತ್ರಸಂಬಂಧ ಪವಿತ್ರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಮೃದ್ಧಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗುವುದನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚಮತ್ಕಾರಪುರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪುಷ್ಪನು ಮನೋಹರ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆಗ ಮಾಹೀ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀ ಅವನ ರೂಪಾಂತರದ ಮೂಲ—ಮಾಯೆಯೇ, ಮಂತ್ರಸಿದ್ಧಿಯೇ, ಅಥವಾ ದೇವಾನುಗ್ರಹವೇ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪುಷ್ಪನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮಣಿಭದ್ರನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಮೋಸ, ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡುದು, ಮತ್ತು ಆ ಅಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನ ಹಾಗೂ ಸಂತಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭೋಗಾನಂತರ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತೀವ್ರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಅರಿತು ಪಾಪಕ್ಷಾಲನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪ ಪುರಶ್ಚರಣ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ಹಂಚಿ, ಹಿಂದೆ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಂಬಂಧಿತ ಭವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿ, ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಚಾತುಶ್ಚರಣ (ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪಠಣ-ಯಜ್ಞ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ನೆರವೇರಿಸಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೈತಿಕತೆ, ಅಂಗೀಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆಚರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಒಂದೇ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಚಾರಮಂಥನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿನಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದ್ವಿಜರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಭಾಸ್ಕರ (ಸೂರ್ಯ) ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಹರಡಲೆಂದು ದೇವರಿಗೆ “ಪುಷ್ಪಾದಿತ್ಯ” ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಇಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪೂರ್ವಕೀರ್ತಿ-ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ “ಲಕ್ಷ” ಪ್ರಮಾಣದ ಮಹಾಹೋಮವನ್ನೂ ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುಷ್ಪನು ಆಯ್ದ ನಾಮದಿಂದಲೇ ದೇವರನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳಸಂಬಂಧಿತ ದೇವೀನಾಮದಿಂದ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಗೂ ಗೌರವ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯ—ದೇವನು “ಪುಷ್ಪಾದಿತ್ಯ” ಎಂದು ಅಂಗೀಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇವಿ “ಮಾಹಿಕಾ/ಮಾಹೀ” ಎಂದು ನಾಮಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುಗದ ಫಲಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಪುಷ್ಪಾದಿತ್ಯಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಾನುವಾರದ ಪಾಪಕ್ಷಯ; ಭಾನುವಾರ ಸಪ್ತಮೀಯೋಗದಲ್ಲಿ 108 ತನಕ ಹಣ್ಣು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ; “ಮಾಹಿಕಾ” ದುರ್ಗೆಯ ನಿಯಮಿತ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕಷ್ಟನಿವಾರಣ; ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಪೂಜೆಯಿಂದ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಅನಿಷ್ಟದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ.
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
ಅಧ್ಯಾಯ 162 ನೈತಿಕ–ಆಚಾರಕಥನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ವಿವರವಾದ ವ್ರತವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಮಣಿಭದ್ರವಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಾದಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪನು ಲೋಕನಿಂದೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗರ್ಹಿತನಾದನು; ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಮಹಾಪಾತಕ, ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನ ಎಂಬ ಆರೋಪವೂ ಬಂತು. ಅವನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡ ನಾಗರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪುರಾಣ, ವೇದಾಂತಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಚಂಡಶರ್ಮ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸ್ಕಾಂದಪುರಾಣೋಕ್ತ ‘ಪುರಶ್ಚರಣ-ಸಪ್ತಮಿ’ಯನ್ನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪನು ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಶುದ್ಧನಾದನೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ನಂತರ ಪುರಾತನ ಉಪದೇಶಸಂವಾದ ಸೇರಿದೆ—ರಾಜ ರೋಹಿತಾಶ್ವನು ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು, ಮನಸ್ಸು–ವಾಣಿ–ದೇಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಮಾನಸಿಕ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ವಾಚಿಕ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಸಂಯಮ/ಅಸಂಪ್ರಯೋಗ, ದೈಹಿಕ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಅಥವಾ ರಾಜಶಾಸನದ ನಿಯಮ-ದಂಡ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೂರ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ‘ಪುರಶ್ಚರಣ-ಸಪ್ತಮಿ’ ವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮಾಘ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯ ಮಕರಸ್ಥನಾಗಿರುವಾಗ, ರವಿವಾರ ಉಪವಾಸ, ಶುದ್ಧಾಚಾರ, ಪ್ರತಿಮಾಪೂಜೆ, ಕೆಂಪು ಹೂಗಳು-ಅರ್ಪಣೆ, ಕೆಂಪು ಚಂದನಯುಕ್ತ ಅರ್ಘ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ-ದಕ್ಷಿಣೆ, ಪಂಚಗವ್ಯಾದಿ ಶುದ್ಧಿಕರ ಸೇವನೆ. ತಿಂಗಳವಾರು ಅರ್ಪಣದ್ರವ್ಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠಾಂಶসহ ದಾನ ನೀಡಿದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿಯ ಫಲವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
ಅಧ್ಯಾಯ 163 ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಮುದಾಯ-ನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ವಿಧಿ-ನೈತಿಕ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಾಗರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಧನಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ಸಭೆ ಸೇರಿ, ಲೋಭದಿಂದ ನಡೆದ ಅನుచಿತ ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕ್ರಮದೋಷ ಕುರಿತು ತೀರ್ಪು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಮೂಹ ಪರಾಮರ್ಶೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಚಂಡಶರ್ಮನನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ‘ಬಾಹ್ಯ’ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪನು ಧನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪರಿಹಾರ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಸಭೆ ತೀರ್ಪು ಧನಲಾಲಸೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿ-ಪುರಾಣ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನದಿಂದೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಚಾರ್ಯರು/ಋತ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ, ಸಮ್ಯಕ್ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು, ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪನು ತೀವ್ರ ಸ್ವಯಂಹಾನಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಣೆಯಂತೆ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಭಾಸ್ವತ್ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಆ ದುಸ್ಸಾಹಸವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಚಂಡಶರ್ಮನು ಶುದ್ಧನಾಗಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ-ನಾಗರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು, ಅವನ ವಂಶಜರು ಮತ್ತು ಸಹಚರರು ಗೌರವ ಪಡೆಯುವರು, ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪನ ದೇಹ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವುದು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಲೋಭನಿಗ್ರಹ, ಸಮುದಾಯಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವೈಧತೆ ಕುರಿತು ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ದೈವಾನುಮೋದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಪುಷ್ಪನೆಂಬ ಭಕ್ತನು ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಮಯ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ದುಃಖಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಚಂಡಶರ್ಮನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಚಂಡಶರ್ಮನಿಗೆ ದೇಹಪಾತವಾಗದು, ನಾಗರರಲ್ಲಿ ಅವನ ವಂಶವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ಪುಷ್ಪನು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದನು. ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ಪವಿತ್ರ ಸರಸ್ವತಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಆಶ್ರಮಸಮಾನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಚಂಡಶರ್ಮನು ಪೂರ್ವವ್ರತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಲಿಂಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಸಾಧನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು—ಸರಸ್ವತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಶೌಚಾಚರಣೆ, ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಜಪ, ಲಿಂಗನಾಮೋಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮ. ಅವನು ಕರ್ಡಮ (ಮಣ್ಣು)ದಿಂದ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದನು; ಅಸಮರ್ಪಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಲಿಂಗಗಳನ್ನೂ ಕದಲಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾಡಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವನ ಅತಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಶಿವನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಒಂದು ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಇದರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಲಿಂಗಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುವ ಯಾರಿಗೂ ಅದೇ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಚಂಡಶರ್ಮನು ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ‘ನಾಗರೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು; ನಂತರ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಪುಷ್ಪನು ಸರಸ್ವತೀತೀರದಲ್ಲಿ ‘ನಾಗರಾದಿತ್ಯ’ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ದ್ವಾದಶ ಸೂರ್ಯರೂಪಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಚಂಡಶರ್ಮನ ಪತ್ನಿ ಶಾಕಂಭರಿಯು ಶುಭ ತೀರದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದಳು; ದೇವಿಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುವವರಿಗೆ ತ್ವರಿತ ಫಲ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ಮಹಾನವಮಿಯಲ್ಲಿ, ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ‘ಶಾಕಂಭರಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ಸಮೃದ್ಧಿಯ ನಂತರವೂ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮುಂದಿನ ವೃದ್ಧಿಗೆ ವಿಘ್ನಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸರಸ್ವತಿಯ ಪುಣ್ಯತೀರವು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ನಗರವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿತೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಋಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಸರಸ್ವತಿ ರಕ್ತವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಆ ಬದಲಾದ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು, ಭೂತ-ಪ್ರೇತ-ಪಿಶಾಚಾದಿ ಸೀಮಾಂತರ ಸತ್ತೆಗಳು ಸಂಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾನವರು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳತ್ತ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಾಶ್ರಮ ಸಮೀಪದ ನರ್ಮದಾ ತೀರಕ್ಕೆ, ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತನು ಅದನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ–ವಸಿಷ್ಠರ ವೈರವೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಾಭಿಲಾಷೆಯೂ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಕಾರಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಭೃಗುವಂಶೀಯ ಋಷಿ ಋಚೀಕನು ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯ ಬಳಿಯ ಭೋಜಕಟಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಗಾಧಿಯ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು (ಗೌರೀಪೂಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತಳಾಗಿ) ನೋಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮವಿವಾಹವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಗಾಧಿ ಕನ್ಯಾಶುಲ್ಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ಕಿವಿಯಿರುವ ಏಳು ನೂರು ವೇಗವಂತ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಋಚೀಕನು ಕಾನ್ಯಕುಬ್ಜಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವೋ ವೋಢಾ’ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸು-ಋಷಿ-ದೇವತೆ-ವಿನಿಯೋಗ ಸಹಿತ ಜಪಿಸಿದಾಗ, ನದಿಯಿಂದ ಅಗತ್ಯ ಅಶ್ವಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಅಶ್ವತೀರ್ಥದ ಕೀರ್ತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಜ್ಞಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೀರ್ಥಸೇವೆಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಚೀಕನು ‘ತ್ರೈಲೋಕ್ಯ-ಸುಂದರಿ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದ ನಂತರ ವಂಶಪ್ರವಾಹ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹಾನಂತರ ಋಚೀಕನು ವರ ನೀಡಿ ‘ಚರು-ದ್ವಯ’ ಎಂಬ ದ್ವಿಭಾಗ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕ್ಷಾತ್ರ ತೇಜಸ್ಸು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಲಿ ಎಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚರುವಿಗೂ ದೇಹಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಕೇತವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಒಂದಕ್ಕೆ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು, ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ನ್ಯಗ್ರೋಧವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುವುದು—ವಿಧಿಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾನದ ಗುಣಗಳ ನಡುವೆ ಬೋಧಕ ಸಂಬಂಧ ನಿರ್ಮಿಸಲು। ಆದರೆ ತಾಯಿಯ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಚರುಭಾಗಗಳೂ ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷ-ಆಲಿಂಗನ ಕ್ರಮವೂ ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪತ್ನಿಯ ದೋಹದಗಳು ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳು ರಾಜಕೀಯ-ಯುದ್ಧಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿದಾಗ ಋಚೀಕನು ವಿಧಿ ವಿಪರ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಒಪ್ಪಂದವಾಗುತ್ತದೆ—ತಕ್ಷಣ ಜನಿಸುವ ಮಗನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲಿ, ಆದರೆ ತೀವ್ರ ಕ್ಷಾತ್ರ ತೇಜಸ್ಸು ಮೊಮ್ಮಗನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಹಿಸಲಿ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜಮದಗ್ನಿಯ ಜನನ ಮತ್ತು ಮುಂದಾಗಿ ಅದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮ (ಪರಶುರಾಮ)ನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ವಕೃತ ಯಜ್ಞತೇಜಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವಜರ ಸಂಧಾನದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿ, ನೈತಿಕ ಕಾರಣತ್ವ, ವಿಧಿಶುದ್ಧಿ, ವಂಶನಿಯತಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
ಸೂತನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಜನನಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು; ಅವನ ತಾಯಿ ತಪಸ್ವಿನಿ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಪರಾಯಣೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಂದೆ ಗಾಧಿ ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೌರವ ತೋರಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದನು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವನು ಅರಣ್ಯಶಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಒಂದು ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಭೂಕ-ದಾಹಗಳಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠರ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ವಸಿಷ್ಠರು ಅರ್ಘ್ಯ-ಮಧುಪರ್ಕಾದಿ ವಿಧಿಗಳಿಂದ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭೋಜನಕ್ಕೆ ವಿನಂತಿಸಿದರು. ರಾಜನಿಗೆ ತನ್ನ ಹಸಿದ ಸೇನೆಯ ಚಿಂತೆ ಬಂದಾಗ, ವಸಿಷ್ಠರು ಕಾಮಧೇನು ನಂದಿನಿಯ ಮೂಲಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು ಪಶುಗಳಿಗೆ ಅಪಾರ ಅನ್ನಪಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರकटಗೊಳಿಸಿದರು. ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಂದಿನಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಬೇಡಿ, ನಂತರ ರಾಜಾಧಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿ ಬಲದಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠರು ಧರ್ಮ-ಸ್ಮೃತಿ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮಧೇನುಂಥ ಗೋವನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಖರೀದಿ/ಹರಣ ಮಾಡುವುದು ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ರಾಜಪುರುಷರು ನಂದಿನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಅವಳು ಶಬರ, ಪುಲಿಂದ, ಮ್ಲೇಚ್ಛ ಮೊದಲಾದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ರಾಜಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದಳು. ವಸಿಷ್ಠರು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತಡೆದು ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಮಾಯಾಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವಮಾನಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲ ಬ್ರಹ್ಮಬಲದ ಮುಂದೆ ಅಲ್ಪವೆಂದು ಅರಿತು, ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಸಹನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತೇಜಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು.
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ‘ಧಾರಾ’ ದೇವತೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು: ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶಯನ, ಜಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಸಾಧನೆ, ಕ್ರಮೇಣ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಕೊನೆಗೆ ವಾಯುಭಕ್ಷಣದವರೆಗೆ. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ವರ ನೀಡಲು ಬಂದರೂ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜ್ಯ-ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಕೇವಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ)ವನ್ನೇ ಬೇಡಿದನು—ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ವರಪ್ರದಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅದೇ ಒಂದೇ ವರವನ್ನು ಪುನಃ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಋಚೀಕನು ವಿವರಿಸುವಂತೆ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಚರು-ಆಹುತಿ ಮೊದಲೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಜನ್ಮನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಅಯುಕ್ತವೆಂದು ವಾದಿಸಿ ಅನರ್ತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಂಖತೀರ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸಾಮವೇದೀಯ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅಭಿಚಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಭಯಂಕರ ಕೃತ್ಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅಥರ್ವ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ಥಂಭಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಕೇವಲ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ವಸಿಷ್ಠನು ಆ ಶಕ್ತಿಗೆ ಶಾಂತಿ ನೀಡಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ರೋಗಮುಕ್ತಿಯ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇವತೆ ‘ಧಾರಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ನಾಗರ-ಪೂಜೆಯ ವಿಶೇಷ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ತೃಪ್ತಿದಾಯಿನೀ ಶಕ್ತಿ ನಾಗರ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ? ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ‘ಧಾರಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು? ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದಲ್ಲಿ ನಾಗರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಧಾರಾ ತಪಸ್ವಿನಿ ಅರುಂಧತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಿದಳು. ಅರುಂಧತಿ ವಸಿಷ್ಠನೊಂದಿಗೆ ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಧಾರೆಯನ್ನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಅವಳ ಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಧಾರಾ ತನ್ನ ನಾಗರ ವಂಶ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ವೈಧವ್ಯ, ಶಂಖೇಶ್ವರನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅರುಂಧತಿ ಅವಳನ್ನು ಸರಸ್ವತೀತೀರದ, ನಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಚರ್ಚೆಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ–ವಸಿಷ್ಠರ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ; ವಸಿಷ್ಠನು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ರಕ್ಷಕ ದೇವಿಯಾಗಿ ಪೂಜ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ಧಾರಾ ರತ್ನಾಲಂಕೃತ ಪ್ರಾಸಾದಸಮಾನ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಸ್ತೋತ್ರ ಪಠಿಸುತ್ತಾಳೆ—ದೇವಿಯನ್ನು ಜಗದಾಧಾರವಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಶಚೀ, ಗೌರೀ, ಸ್ವಾಹಾ, ಸ್ವಧಾ, ತುಷ್ಟಿ, ಪುಷ್ಟಿ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯ ನಂತರ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ, ನೈವೇದ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ದೇವಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಆ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ‘ಧಾರಾ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಚಾರವಿಧಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ—ನಾಗರರು ಮೂರು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಮೂರು ಫಲಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ರೋಗಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಫಲ—ವಂಧ್ಯೆಗೆ ಸಂತಾನ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯಶಮನ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಉತ್ಪತ್ತಿವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಓದಿದರೂ ಕೇಳಿದರೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಾಗರರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
ಸೂತನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ–ವಸಿಷ್ಠರ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅದ್ಭುತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಬಿಡಿಸಿದ ಶತ್ರು-ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನು ಅಥರ್ವಣ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ತಡೆದು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಸಿಷ್ಠನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ವೇದ ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ಸ್ವೇದದಿಂದಲೇ ಶೀತಲ, ಸ್ವಚ್ಛ, ಪಾವನ ಜಲವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ ಪಾದಗಳಿಂದ ಹರಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ನಿರ್ಮಲ ಧಾರೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ—ಗಂಗಾಜಲದಂತೆ ನಿಷ್ಕಲಂಕ ತೀರ್ಥಧಾರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಧಾರಾತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ ತಕ್ಷಣ ಸಂತಾನಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ದೇವಿಯ ಯಥಾವಿಧಿ ದರ್ಶನದಿಂದ ಧನ-ಧಾನ್ಯ, ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ರಾಜಸೌಖ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶುಭಫಲಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಬಲಿ-ಪಿಂಡಿಕಾ ಅರ್ಪಣೆಯ ವಿಧಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಪಿಂಡಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಭುಜಿಸುವುದು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ನಾಗರ ವಂಶಗಳ ಕುಲದೇವಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಯಾತ್ರೆಯ ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ನಾಗರರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
ಸೂತನು ವಸಿಷ್ಠ–ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಸಂಘರ್ಷವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಗ್ರವಾಗಿದೆಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಫಲಿಸದೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ದೀಕ್ಷಿತ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಸಹಿತ, ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಉಲ್ಕೆಯಂತ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳು, ಆಯುಧಗಳ ವೃದ್ಧಿ, ಸಮುದ್ರಗಳ ಕಂಪನ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಭಂಗ, ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿಯಂತ ದೃಶ್ಯಗಳು ಉಂಟಾಗಿ ಪ್ರಳಯಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಭಯದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಇದು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದ ಪಾರ್ಶ್ವಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೋಕವಿನಾಶ ತಪ್ಪಿಸಲು ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಸಿಷ್ಠನು—ತಾನು ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಪ್ರಭಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪರಿಹಾರ ಬಯಸಿ ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೋಪ ಮಾನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದ್ದು; ಆದರೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಅವನನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಜನ್ಮನೆಂದು ಕಂಡು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಪದವನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು ಕ್ಷಾತ್ರಬಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಪಭಯ ತೋರಿಸಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ ಋಷಿಗಳು ಸರಸ್ವತೀ ತೀರದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಬೋಧನೆ—ಸಂಯಮ, ಸಮ್ಯಕ್ವಾಣಿ, ಮತ್ತು ವಿನಾಶಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಸೀಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು।
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲು ‘ಛಿದ್ರ’ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಹಾಸರಸ್ವತೀ ನದಿಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು. ನದಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದಾಗ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು—ವಸಿಷ್ಠನು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಇಳಿದಾಗ ನೀನು ವೇಗವಾಗಿ ಉಕ್ಕಿ ಅವನನ್ನು ನನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ತರು, ನಾನು ಅವನನ್ನು ವಧಿಸುವೆ—ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಸರಸ್ವತೀ ನಿರಾಕರಿಸಿ—ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧ ಅಧರ್ಮ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹತ್ಯೆಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೂ ಕಠೋರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಥ ಹತ್ಯೆಯನ್ನು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಶುದ್ಧಿಕರ್ಮ ಅಗತ್ಯ—ಎಂದು ಧರ್ಮವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಕೋಪಗೊಂಡ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಶಪಿಸಿದನು—ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಪಾಲಿಸದ ಕಾರಣ ನಿನ್ನ ಜಲ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹವಾಗಲಿ. ಅವನು ಏಳು ಬಾರಿ ಜಲವನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ನದಿಗೆ ಎಸೆದ ತಕ್ಷಣ, ಶಂಖವರ್ಣದಂತೆ ಶುಭ್ರವಾಗಿದ್ದ ಪರಮ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಸರಸ್ವತೀಜಲವೂ ರಕ್ತವಾಯಿತು. ಭೂತ-ಪ್ರೇತ-ನಿಶಾಚರರು ಸೇರಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಉಲ್ಲಾಸಿಸಿದರು; ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರು ದೂರದ ಕಡೆಗೆ ಸರಿದರು. ವಸಿಷ್ಠನು ಅರ್ಭುದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮನಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಪಡೆದನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಶಾಪದಿಂದಲೇ ಸರಸ್ವತೀಜಲ ರಕ್ತವಾಯಿತು; ಚಂಡಶರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು ಎಂದು ಪುನಃ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
ಅಧ್ಯಾಯ 173ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸೂತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಂತ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಪಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸರಸ್ವತಿಯ ಜಲವು ರಕ್ತಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು, ನದಿ ರಕ್ತೌಘದಂತೆ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ದುಃಖಿತ ಸರಸ್ವತಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಪ್ರವಾಹ ರಕ್ತರೂಪವಾದುದರಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ದೂರವಿರುತ್ತಾರೆ, ವಿಘ್ನಕಾರಿ ಜೀವಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಶುದ್ಧ ಸಲಿಲರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಪ್ಲಕ್ಷವೃಕ್ಷಚಿಹ್ನಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ವರುಣಸಂಬಂಧ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಅಪಾರ ಜಲಧಾರೆಯನ್ನು ಹೊರತರುತ್ತಾನೆ. ಎರಡು ನಿರ್ಗಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಒಂದರಿಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಪುನಃ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಬಲವಾದ ವೇಗದಿಂದ ರಕ್ತದೋಷವನ್ನು ತೊಳೆದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನದಿಯಾಗಿ ‘ಸಾಭ್ರಮತೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಸಾರಸ್ವತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸರಸ್ವತಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದೊಳಗೆ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದ ತೀರ್ಥಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಪಿಪ್ಪಲಾದನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ‘ಕಂಸಾರೇಶ್ವರ’ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಅದರ ದರ್ಶನ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಅಶುದ್ಧಿನಾಶ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುಣ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಪಿಪ್ಪಲಾದನು ಯಾರು ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕಾರಣವೇನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಜನ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ಸಹೋದರಿ ಕಂಸಾರಿ, ಅವನ ವಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಿತ ಜಲಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಗರ್ಭವತಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಸವಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥ (ಪಿಪ್ಪಲ) ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಶಿಶುವನ್ನು ಇಟ್ಟು ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದಿವ್ಯವಾಣಿ—ಉತಥ್ಯನ ಶಾಪದಿಂದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಭೂಮಿಯ ಅವತಾರವೇ ಈ ಬಾಲಕ; ಪಿಪ್ಪಲಸಾರದಿಂದ ಪೋಷಿತನಾದ್ದರಿಂದ ‘ಪಿಪ್ಪಲಾದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬರಲಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕಂಸಾರಿ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಬಾಲಕ ಪಿಪ್ಪಲದ ಬಳಿಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಾರದ ಮುನಿ ಬಂದು ಅವನ ಮೂಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಅಥರ್ವವೇದಸಂಬಂಧಿತ ವಿದ್ಯೆ/ಸಾಧನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪಿಪ್ಪಲಾದನ ಕೋಪದಿಂದ ಶನೈಶ್ಚರನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ನಾರದನ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ತೋತ್ರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ನಿಯಮಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತವೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಂಟು ವರ್ಷವರೆಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ, ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪೂಜಾವಿಧಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಪಿಪ್ಪಲಾದನನ್ನು ಚಮತ್ಕಾರಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಂಶ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಮೂಲಕ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮರ ಸಂವಾದವು ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತರಂಗದ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಆತ್ಮಿಕ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅತಿಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶೂಲಿನ ಶಿವನ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸು; ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಆಗಲಿ ಉಂಟಾದ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರವಾಗಿ ಶಿವಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಕೇಂದ್ರಿತ ಭಕ್ತಿಪೂಜೆ ನೈತಿಕ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯೋದಯವು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವಂತೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು ಫಲಹೀನವಾಗುವ ಆತಂಕವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅದರ ಅಪವಾದವಾಗಿ ಮಹಾಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೊರಟ ನಂತರ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಿಂಗಾಭಿಷೇಕ (ಸ್ನಾಪನ) ಮಾಡುವ ವ್ರತವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದೋಷಗಳು ಕ್ಷಾಳಿತವಾಗಿ ಪವಿತ್ರತೆ ಮರಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಲಿಂಗವೇ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ “ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
ಸೂತನು ಒಂದು ಕ್ಷೇತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ಸಂಬಂಧದೊಂದಿಗೆ ಮಾತೃಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತನಾಗಿ ಪಿಪ್ಪಲಾದನು ಶ್ರುತಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ—ತನ್ನ ತಾಯಿ ಕಂಸಾರೀ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಳು; ಅವಳ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಲಿಂಗವನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೋವರ್ಧನನಿಗೆ ನಾಗರ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನಿತ್ಯಪೂಜೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿ—ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯಿಂದ ವಂಶಸಮೃದ್ಧಿ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಕ್ಷಯ ಎಂಬ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೇವರ ನಾಮವನ್ನು “ಕಂಸಾರೀಶ್ವರ” ಎಂದು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ದೇವಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತ್ಯಾಚರಣೆಯ ಫಲಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ನೀಲರುದ್ರ ಹಾಗೂ ಇತರ ರುದ್ರಮಂತ್ರ ಜಪ, ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದ ಪಠಣ. ಇವುಗಳಿಂದ ಮಹಾಪಾತಕಶಮನ, ರಾಜಕೀಯ-ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಜಯ, ಕಾಲೋಚಿತ ಮಳೆ, ರೋಗ-ದುಃಖ ನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯೋದಯ—ಇವೆಲ್ಲ ಪಿಪ್ಪಲಾದನ ಭರವಸೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಮಹಿಮೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ‑ವ್ರತವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೌರಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ “ಪಂಚಪಿಂಡಿಕಾ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ವೃಷಭ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೇವಿಯ ಮೇಲಾಗಿ ಜಲಯಂತ್ರ (ಜಲಧಾರೆಯ ಉಪಕರಣ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅನೇಕ ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರ್ಯಾಯವೆಂದು, ಗೃಹಸ್ಥ‑ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು “ಐದು ಪಿಂಡಗಳು” ಎಂಬುದರ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಧಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ದೇವಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿ ಪರಾಶಕ್ತಿ ಎಂದು, ಸೃಷ್ಟಿ‑ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಪಂಚಭೂತಗಳಾದ ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಂಚವಿಧವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಕಾಶಿಯ ರಾಜ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ರಾಣಿ ಪದ್ಮಾವತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಪದ್ಮಾವತಿ ಜಲಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಂಚಪಿಂಡಿಕೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯ ಪೂಜಿಸಿ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಸಹಪತ್ನಿಯರು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪದ್ಮಾವತಿ ಪಂಚಭೂತಸಂಬಂಧಿತ “ಪಂಚಮಂತ್ರ”ವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮರುಭೂಮಿ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಮರಳಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ದೇವಿಯ ಕೃಪೆ ಪಡೆದು ನಂತರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಂಚಮಂತ್ರಗಳು (ಭೂತನಮಸ್ಕಾರಗಳು) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಪ್ರಿಯರಾಗಿಯೂ ಪಾಪಮುಕ್ತರಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬಹುಸ್ವರ ತತ್ತ್ವಸಂವಾದವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ತನ್ನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಗೌರೀಪೂಜೆಯಿಂದ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೊರೆತರೂ ಸಂತಾನಾಭಾವದಿಂದ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನರ್ತರಾಜನ ಅರಮನೆಗೆ ದುರ್ವಾಸ ಮುನಿಗಳು ಆಗಮಿಸಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆತಿಥ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ: ದೇವಸಾನ್ನಿಧ್ಯವು ಮರ, ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿರುವುದಲ್ಲ; ಮಂತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭಾವಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಅದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಹರಾನುಸಾರ ನಾಲ್ಕುರೂಪ ಗೌರಿಯ ವಿನ್ಯಾಸ-ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿ ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ವಿಶೇಷ ಆವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಯಮವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಂಪತಿಗೆ ದಾನ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಹನ-ಪ್ರೇರಣೆ ಹಾಗೂ ನಿಕ್ಷೇಪರೂಪ ಸಮಾಪನಕರ್ಮವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದೇವಿಯ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಆದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ—ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಬೇಡಿ; ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರೆ ಸ್ತ್ರೀಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ವರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಮಾನವ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಸಂಯೋಗ; ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸುವವರಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಭಾಗ್ಯನಿವಾರಣೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಪುಷ್ಕರ-ತ್ರಯ’ದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶನ ಅಥವಾ ನಾಮಸ್ಮರಣೆ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪಾಪವು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಅಂಧಕಾರ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪುಷ್ಕರ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿತಿಯಾಯಿತು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ನಾರದ-ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂವಾದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶಾಸನ, ಯಜ್ಞಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮર્યಾದೆಗಳ ಕುಸಿತವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಲಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೂ ಹಾನಿ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಲಿರಹಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಒಂದು ಪದ್ಮವನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ವೇದಪಾರಂಗತ, ನಿಯಮಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಇರುವ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಪದ್ಮವು ಮೂರ ಬಾರಿ ಸರಿದು ಮೂರು ಗರ್ತಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅವು ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಮಧ್ಯ, ಕನೀಯಕ ಎಂಬ ಮೂರು ಪುಷ್ಕರ ಕುಂಡಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಸ್ನಾನಫಲ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು (ಗಯಾಶೀರ್ಷ ಸಮ ಪುಣ್ಯ) ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಯುವಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಕರೆಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ಅಗತ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಅದ್ಭುತ ಯಜ್ಞದ ಕುರಿತು ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಯಾವ ದೇವತೆಗೆ ಪೂಜೆ, ಯಾವ ಯಾವ ಋತ್ವಿಜರು ಯಾವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ದಕ್ಷಿಣೆ, ಮತ್ತು ಅಧ್ವರ್ಯು ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ನೇಮಕ ಹೇಗೆ ಎಂಬುದು. ಸೂತನು ಯಜ್ಞದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಭು ತಮ್ಮ ದಿವ್ಯ ಪರಿವಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಾಯಾರ್ಥವಾಗಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ಕಾರ್ಯವಿಭಾಗ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ಯಜ್ಞಮಂಡಪ ನಿರ್ಮಾಣ—ಪತ್ನೀಶಾಲೆ, ವೇದಿ, ಅಗ್ನಿಕುಂಡಗಳು, ಪಾತ್ರ-ಚಷಕಗಳು, ಯೂಪಗಳು, ಪಾಕಖಾತಗಳು, ವಿಶಾಲ ಇಷ್ಟಕಾವಿನ್ಯಾಸ—ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಮಯ ಪುರುಷನ ಸ್ವರ್ಣಮೂರ್ತಿ ನಿರ್ಮಾಣದ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಹದಿನಾರು ಯೋಗ್ಯ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ಕರೆತರುವ ಹೊಣೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೋತೃ, ಅಧ್ವರ್ಯು, ಉದ್ಗಾತೃ, ಅಗ್ನೀಧ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನಾರು ಋತ್ವಿಜರ ಸ್ಥಾನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹೇಳಿ, ದೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರ ನೀಡುವಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿನಯದಿಂದ ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
ಅಧ್ಯಾಯ 181 ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ವೈಧತೆ ಕುರಿತು ಧರ್ಮ-ನ್ಯಾಯದ ವಿವಾದವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಗರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪದ್ಮಜ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೊರನಾಡಿನ ಋತ್ವಿಜರೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ನಾಗರರು ಕೋಪಗೊಂಡು ಮಧ್ಯಗನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ ತಮ್ಮ ಪರಂಪರಾಗತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞ/ಶ್ರಾದ್ಧ ಫಲರಹಿತ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಕ್ಷೇತ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಗಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಸಮಾಧಾನಕರವಾಗಿ ಕ್ರಮದ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ನಿಯಮ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಗರರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಫಲಿಸದು; ಹಾಗೆಯೇ ನಾಗರರು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೊರಗೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವೂ ಫಲಿಸದು—ಇಂತೆ ಪರಸ್ಪರ ಅಧಿಕಾರ-ನಿಯಮ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾವಿತ್ರೀ ವಿಳಂಬಿಸಿದಾಗ ನಾರದ, ನಂತರ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಒಂದು ಗೋಪಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತಂದು, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವಳನ್ನು ‘ಗಾಯತ್ರಿ’ ಎಂದು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಸ್ಥಳ ಮಂಗಳಕರ, ಶ್ರೀವರ್ಧಕ; ಇಲ್ಲಿ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ, ಪಿಂಡದಾನ, ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಿವ್ಯ-ವಿಧಿವಿಚಿತ್ರ ಘಟನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಾಯತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಬಂದು ಮಾನವಭಾವವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದಂಡ, ಅಜಿನ, ಮೇಖಲೆ, ಮೌನವ್ರತ ಇತ್ಯಾದಿ ವೈದಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾಗಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರವರ್ಗ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಾಲ್ಮ ಎಂಬ ನಗ್ನ ಕಪಾಲಧಾರಿ ತಪಸ್ವಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ನಿರಾಕರಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಕಪಾಲವನ್ನು ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ಅನೇಕವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಯಜ್ಞಾಂಗಣವನ್ನೆಲ್ಲ ತುಂಬಿ ಯಜ್ಞಕ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶೈವಾಂಶವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು—ಕಪಾಲವು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪಾತ್ರೆ, ಮತ್ತು ರುದ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಈ ಅಡಚಣೆಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕಪಾಲಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ರುದ್ರಾರ್ಪಿತ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಯಜ್ಞವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುಂದಿನ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಶತರುದ್ರೀಯ ಪಠಣ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಕಪಾಲಗಳಲ್ಲಿ ರುದ್ರಾರ್ಪಣವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಅಲ್ಲಿ ಕಪಾಲೇಶ್ವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂರು ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಿಂದ ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಜನ್ಮದೋಷವಿಮೋಚನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬಂದ ಋತ್ವಿಜ ಮುನಿಗಳು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ತಾಪದ ಬಳಿಕ ಸಮೀಪದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರ ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳು ಸುಂದರವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ‘ರೂಪತೀರ್ಥ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ಸೌಂದರ್ಯ, ಪಿತೃಕರ್ಮವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದಾನದಿಂದ ರಾಜಸಮೃದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಕುರಿತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ—ಸರಿಯಾದ ದೇವತಾರ್ಪಣವೇ ಯಜ್ಞಶಿಸ್ತನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬಹುದಿನಗಳ ಯಜ್ಞದ ಮಧ್ಯೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ವಿಘ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ಯುವ ತಪಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ (ಬಟು) ಆಟವಾಗಿ ವಿಷರಹಿತ ಜಲಸರ್ಪವನ್ನು ಯಜ್ಞಸಭೆಗೆ ಎಸೆದಾಗ, ಋತ್ವಿಜರಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸರ್ಪ ಹೋತೃ (ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಕರ್ತ)ನ ಸುತ್ತಲು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಭೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕೋಪದಿಂದ ಶಾಪ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಟು ಸರ್ಪತ್ವದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಭಂಗ ಮತ್ತು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಕರ್ಮಫಲದ ಪುರಾಣತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೀಡಿತ ಬಟು ಭೃಗುಮುನಿಯ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಭೃಗು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಸರ್ಪ ವಿಷರಹಿತವಾಗಿದ್ದು ದಂಡ ಅತಿಯಾದುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಚ್ಯವನನ ಸಂಬಂಧವೂ ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ). ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಗಮಿಸಿ ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ದೈವಯೋಜನೆಯೆಂದು ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ಬಟುವಿನ ಸರ್ಪರೂಪವೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೇ ನಾಗವಂಶ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧವಿದ್ಯೆಯ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆ ನಾಗರು ಹಾನಿಕಾರಕರಾಗದಂತೆ ನಿಯಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಸುಂದರ ಜಲಸ್ರೋತವನ್ನು ‘ನಾಗತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಪಂಚಮಿಯಂದು (ಭಾದ್ರಪದ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಹಿತ) ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯ ವಿಧಿ; ಸರ್ಪಭಯ ನಿವಾರಣೆ, ವಿಷಪೀಡಿತರಿಗೆ ಶಾಂತಿ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯಹರಣ ಮತ್ತು ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಫಲಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಾಸುಕಿ, ತಕ್ಷಕ, ಪುಂಡರೀಕ, ಶೇಷ, ಕಾಲಿಯ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾನಾಗರ ಸಮಾಗಮ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವರಿಗೆ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಯ ಕರ್ತವ್ಯ ನೀಡಿ, ನಾಗತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಶ್ರವಣ, ಪಠಣ, ಲೇಖನ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಾಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಗ್ರಂಥ ಇರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಭಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞದ ಮೂರನೇ ದಿನ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ವಾತಾವರಣ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಋತ್ವಿಜರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಪಕ್ವಾನ್ನ, ಘೃತ–ಕ್ಷೀರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದಾನಾರ್ಥ ಅಪಾರ ಧನದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ವೈಭವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಮಧ್ಯೆಯೇ ಪರಜ್ಞಾನ ಕುರಿತು ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಆಗ ತ್ರಿಕಾಲದರ್ಶಿಯಂತೆ ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿ ಅತಿಥಿ ಆಗಮಿಸಿ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಅಸಾಧಾರಣ ಒಳನೋಟದ ಮೂಲವೇನು ಎಂದು ಯಾಜಕರು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅತಿಥಿ ತನ್ನ ಜೀವನವೃತ್ತಾಂತ ಹೇಳಿ, ತಾನು ಆರು “ಗುರು”ಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಕಲಿತೆನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪಿಂಗಲಾ ಎಂಬ ವೇಶ್ಯೆ, ಕುರರ ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪ, ಸಾರಂಗ ಮೃಗ, ಬಾಣ ತಯಾರಿಸುವ ಇಷುಕಾರ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆ. ಜ್ಞಾನವು ಒಬ್ಬ ಮಾನವ ಗುರುನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಜೀವಿಗಳ ನಡತೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ ಮನನ ಮಾಡಿದರೂ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಬೋಧ. ಪಿಂಗಲೆಯ ಪಾಠ ಮುಖ್ಯ—ಆಶೆಗೆ ಬಂಧಿತ ತೃಷ್ಣೆಯಿಂದ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ನಿರೀಕ್ಷೆ ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಆತಂಕದ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕಥಕನೂ ಅದೇ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಅಂತಃಶಾಂತಿಯಿಂದ ದೇಹಕ್ಕೂ ಲಾಭ—ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ, ಬಲ—ಎಂದು ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೀತಿ—ಲಾಭದಿಂದ ಕಾಮನೆ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹಗಲು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ರಾತ್ರಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ, ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವಂತೆ ಇರಲಿ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ-ರೂಪ ಯತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮೂಹದ ಮುಂದೆ ಉಪದೇಶರೂಪ ಆತ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಧನಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಾಜದ ಕಿರುಕುಳವೂ ಮನಸ್ಸಿನ ದಣಿವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ, ಕುರರ ಪಕ್ಷಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ—ಯಾವ ವಸ್ತುವಿಗಾಗಿ ಕಲಹವೋ ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಜಗಳ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ—ಎಂದು ತಿಳಿದು, ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸರ್ಪದಿಂದ ಮನೆ ಕಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಗೆ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರ ಬಂಧನ ಹಾಗೂ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಸತ್ಯ ಯತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ನಿಯತ ವಾಸ, ಮಧುಕರಿ ಭಿಕ್ಷೆ, ಸಮತ್ವ—ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸಪತನದ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭ್ರಮರದಿಂದ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ‘ಸಾರ’ವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ; ಇಷುಕಾರ (ಬಾಣಗಾರ)ನಿಂದ ಏಕಚಿತ್ತತೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ದ್ವಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಸೂರ್ಯ-ಸ್ವರೂಪ/ವಿಶ್ವರূপ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಧ್ಯಾನಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕನ್ಯೆಯ ಬಳೆಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ—ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಶಬ್ದ, ಎರಡು ಇದ್ದರೂ ಘರ್ಷಣೆ, ಒಂದು ಮಾತ್ರ ನಿಶ್ಶಬ್ದ—ಎಂದು ತಿಳಿದು ಏಕಾಂತ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ಗಾಢಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಸೂತಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಯಜ್ಞಭಾಗವಿಲ್ಲದೆ ದೈವಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕುರಿತು ವಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾದೇವನು ನಿಯಮ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ಮುಂದಿನ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ (ದೈವ/ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ) ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಪುರುಷ—ಹರಿ-ಸ್ವರೂಪ—ನನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಫಲ. ಅತಿಥಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅಂಗಾರಕ-ಯುಕ್ತ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾರಂಭಕ್ಕೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಗೃಹಸ್ಥನ ಅತಿಥಿಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪರಮ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು—ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರವೇ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗ; ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದು ಧರ್ಮನಾಶಕರ, ಪಾಪವರ್ಧಕ; ಸತ್ಕರಿಸುವುದು ಪುಣ್ಯರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ಶ್ರಾದ್ಧೀಯ (ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬರುವವ), ವೈಶ್ವದೇವೀಯ (ವೈಶ್ವದೇವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರುವವ), ಸೂರ್ಯೋಢ (ಭೋಜನಾನಂತರ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವವ). ಇವರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತ, ಆಸನ, ಅರ್ಘ್ಯ‑ಪಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಕುಲ‑ಗೋತ್ರ ವಿಚಾರಣೆ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಮಾಡದೆ ಯಜ್ಞೋಪವೀತಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಅತಿಥಿ ತೃಪ್ತಿಯೇ ದೇವತೆಗಳ ತೃಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ವಾಗತ‑ಆಸನಪ್ರದಾನ‑ಅರ್ಘ್ಯಪಾದ್ಯ ಸಮರ್ಪಣೆ‑ಭೋಜನದಾನ ಇವು ವಿಶ್ವತತ್ತ್ವಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಯು ಗೃಹಧರ್ಮದ ನೈತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯ ಪ್ರತೀಕನೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
ಸೂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸ್ತಾತೃ ಹೋಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಶುವಿನ ಗುಡ-ಭಾಗವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದ್ದನು; ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಯುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ತಿಂದನು. ಇದರಿಂದ ಹವಿಸ್ಸು ದೂಷಿತವಾಗಿ ಯಜ್ಞವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಯಿತು. ಪ್ರಸ್ತಾತೃ ಶಾಪದಿಂದ ಅವನು ವಿಕೃತರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನಾದನು; ಋತ್ವಿಜರು ರಕ್ಷಾಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು. ಆ ಪೀಡಿತನು ಪುಲಸ್ತ್ಯಪುತ್ರ ವಿಶ್ವಾವಸು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣು ಹೋಗಿ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಆಸೆ-ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಈ ದೋಷ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಯಜ್ಞಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಾಪ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಸ್ತಾತೃನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ತನ್ನ ವಾಕ್ಯ ಅಚಲವೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾತೃ ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸಂಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ—ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾವಸುವಿಗೆ ಸ್ಥಾನ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ಇತರ ದುಷ್ಟ ಸತ್ತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಿ, ನಾಗರದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಕ-ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ದಕ್ಷಿಣಾರಹಿತ, ತಿಲ-ದರ್ಭವರ್ಜಿತ, ಅಪಾತ್ರರಿಗೆ ನೀಡಿದ, ಅಶೌಚ/ಅಶುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಅಪವಿತ್ರ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಿಧಿಭಂಗದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ರಾಕ್ಷಸನ “ಭಾಗ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಶುದ್ಧಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಯಜ್ಞದ ವಾತಾವರಣ—ಸದಸ್, ಋತ್ವಿಜರ ಆಯ್ಕೆ, ಹೋಮಕ್ರಮ, ಅಧ್ವರ್ಯುವಿನ ನಿರ್ದೇಶಗಳು, ಉದ್ಗಾತನ ಸಾಮಗಾನಸಂಬಂಧಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು—ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ. ಆ ವೇಳೆ ಗಂಧರ್ವ ಪರ್ವತನ ಪುತ್ರಿ, ಜಾತಿಸ್ಮರೆಯಾದ ಔದುಂಬರೀ, ಸಾಮಗೀತಿಯಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತಳಾಗಿ ಶಙ್ಕು-ಚಿಹ್ನಿತ ಯಜ್ಞವಿಧಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಸಭೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಉದ್ಗಾತನ ದೋಷವನ್ನು ತಿದ್ದಿ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಧಿಶುದ್ಧಿಯೇ ರಕ್ಷಕವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪೂರ್ವಶಾಪ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ—ತಾನ/ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಮುಂತಾದ ಸಂಗೀತ-ತಾಂತ್ರಿಕ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ನಾರದನು ಅವಳಿಗೆ ಮಾನವಜನ್ಮದ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು; ವಿಮೋಚನೆಯ ಷರತ್ತು—ಪಿತಾಮಹ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಚನ ಹೇಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಬೇಕು. ಔದುಂಬರೀ ಮುಂದಿನ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ನಿಯಮವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ—ಸದಸದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಶಙ್ಕು-ಗ್ರಹಣ/ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಮುನ್ನ ಅವಳ ಪೂಜೆ ನಡೆಯಬೇಕು. ದೇವಗಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಗಾತನು ಇದನ್ನು ಬಾಧ್ಯ ವಿಧಾನದಂತೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಹಣ್ಣು, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ಗಂಧಾನುಲೇಪನ ಇತ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಗರದ ಮಹಿಳೆಯರು ಕುತೂಹಲ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಂದು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅವಳ ಮಾನವ ಪೋಷಕರು ಬಂದರೂ, ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಗತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅವಳು ಅವರ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ಮಹಾ ದೇವಸಮೂಹ ಮತ್ತು 86 ಮಾತೃಗಣಗಳು ಬಂದು ಸ್ಥಾನ-ಮಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತವೆ. ಪದ್ಮಜ ಬ್ರಹ್ಮ ‘ನಾಗರಜನ್ಮ’ ಹೊಂದಿದ ಪಂಡಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಗುಂಪಿಗೂ ಪ್ರದೇಶಾನುಸಾರ ಆಸನ-ಸೀಮೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ದಿವ್ಯ ಆಗಮನವು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಾವಿತ್ರಿ ಗೌರವದಲ್ಲಿ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಕಂಡು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಮಾತೃಗಣಗಳ ಗಮನ ಮಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಋತುಗಳ ಅತಿಶಯತೆಯ ಕಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು, ಮತ್ತು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ನಿವಾಸ (ಪ್ರಾಸಾದ) ದೊರಕದು. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಯಜ್ಞವಿಧಿಯ ನಿಖರತೆ, ಔದುಂಬರೀ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ನಿಯಮ, ದೇವಸಮೂಹಗಳ ಸ್ಥಳವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ತಪ್ಪು ಹಂಚಿಕೆಯಿಂದ ಶಾಪರೂಪದ ದೀರ್ಘಬಂಧನಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಾಪಪೀಡಿತ ಗಂಧರ್ವ-ಸ್ತ್ರೀಯರು—ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ-ಗಾನದಿಂದ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕೃತರಾಗಿರುವವರು—ದೇವಿ ಔದುಂಬರಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗಿ ಅಳಲು ತೋಡಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಶಾಪ ಅಚಲವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನೇ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅವರಿಗೆ ‘ಅರವತ್ತೆಂಟು ಗೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ’ ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಾನ-ಪಾತ್ರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ವಿಧಿಪೂಜೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ನಗರ-ಮಂದಿರದ ಆಚಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮನೆಯಲ್ಲೊಂದು ವಿಶೇಷ ಸಮೃದ್ಧಿವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾದರೆ, ನಿಗದಿತ ಅರ್ಪಣೆ/ವ್ರತವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ನಗರಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಶೇಷ ಕರ್ಮ, ನಗು-ಹಾವಭಾವಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಲಿಸದೃಶ ಅರ್ಪಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಯಜ್ಞಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಂತೆಯೇ ತೃಪ್ತಿ, ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಸಂತಾನಹಾನಿ, ರೋಗ ಮುಂತಾದ ಅನಿಷ್ಟಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ದೇವಶರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿಯ ಕಥೆಗೆ ತಿರುಗಿ, ನಾರದನ ಪೂರ್ವಶಾಪದಿಂದ ಔದುಂಬರಿಯ ಮಾನವಾವತರಣ ಹಾಗೂ ದೇವಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿ-ವಿಧಿಅಧಿಕಾರದ ಕಾರಣಕಥೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ ಮತ್ತು ಅವಭೃತಸ್ನಾನದ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾಡುವ ವ್ರತಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಅಪೂರ್ವ ಫಲವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಸಾರಿದ ಬಹುಪದರ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳ ಪಂಚರಾತ್ರ ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದೂಷಣದ ಭಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಅರ್ಪಣೆ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ನಾಗರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ತೀರ್ಥಗಳ ಲೋಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ನೈಮಿಷ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪುಷ್ಕರ ಅಂತಾರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ತ್ರಿಲೋಕವ್ಯಾಪಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ ಪುಷ್ಕರದ ಸುಲಭ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಯ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿ ಬಂದು ವಿಧಿಯ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ವರುಣಸಂಬಂಧಿತ ಸಮಾಪನಕರ್ಮಗಳು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವಭೃಥ ಸ್ನಾನ—ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಂಗಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾಲ್ಗೊಂಡವರು ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಜನಸಮೂಹ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಿದಿರಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ನೀರಿಗೆ ಎಸೆದು ಸ್ನಾನಕಾಲದ ಸಂಕೇತ ನೀಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ವಾರ್ಷಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಪುನರನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬೇಡಿ, ಸ್ನಾನಕರ್ತರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ, ಜಯ ಮತ್ತು ವರ್ಷದ ಪಾಪಕ್ಷಯ ದೊರೆಯಲಿ ಎಂದು ವರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಎಂಬ ರೋಗದೇವತೆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ—ಯಜ್ಞಫಲಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಂತೋಷ ಅಗತ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಗೂ ಸ್ಥಾನ ಬೇಕೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಗ್ನಿಯುಳ್ಳ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ವೈಶ್ವದೇವಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಲಿಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಈ ನಾಗರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಉದ್ಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕಾರಣಕಥನದೊಂದಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇದು ತೀರ್ಥೋತ್ಪತ್ತಿ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೂ, ನಿಯಮಾತ್ಮಕ ಆಚಾರತಂತ್ರವೂ ಆಗಿದೆ.
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು—ಹಿಂದೆ ಸಾವಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಏಕೆ ಬಂದಿತು? ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು? ಸಾವಿತ್ರಿ ಯಜ್ಞಮಂಡಪದತ್ತ ಹೋಗಿ ಪತ್ನೀಶಾಲೆಗೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು? ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಪತಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ಸಾವಿತ್ರಿ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಗೌರಿ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಶಚೀ, ಮೇಧಾ, ಅರುಂಧತಿ, ಸ್ವಧಾ, ಸ್ವಾಹಾ, ಕೀರ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಪುಷ್ಟಿ, ಕ್ಷಮಾ, ಧೃತಿ ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ, ಘೃತಾಚೀ, ಮೇನಕಾ, ರಂಭಾ, ಊರ್ವಶೀ, ತಿಲೋತ್ತಮಾ ಮೊದಲಾದ ಅಪ್ಸರಸೆಯರನ್ನೂ ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಟಳು। ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರ ಗಾನ-ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಾಗುವ ಆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರಿಗೆ ಮರುಮರು ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು—ಬಲಗಣ್ಣಿನ ತಡಿತ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಶುಭ ಚಲನೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿರೋಧ ಧ್ವನಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಫುರಣ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಜೊತೆಯಾದ ದೇವಿಯರು ಪರಸ್ಪರ ಗಾನ-ನೃತ್ಯದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಒಳಗಿನ ಕಳವಳವನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಯಜ್ಞಾಭಿಮುಖ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಶಕುನ-ಉತ್ಪಾತಗಳ ಪುರಾಣೀಯ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಧರ್ಮವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಭಾವತಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ಅಧ್ಯಾಯ 192 ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರೀದೇವಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೀರ್ಥಕಥೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಧ್ವನಿಗಳ ನಡುವೆ ನಾರದರು ಆಗಮಿಸಿ ಜನನಿಗೆ ಭಾವವಶವಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯ ವಧುವಾಗಿ ಗೋಪಜನ್ಮದ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತಂದು, ಅವಳಿಗೆ ‘ಗಾಯತ್ರೀ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ, ಸಮೂಹ ವಚನಗಳಿಂದ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ವೇಳೆ ಸಾವಿತ್ರೀ ಯಜ್ಞಮಂಡಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋತ್ವಿಜರು ಭಯ-ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಮೌನವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಾಚಾರದ ಅಸಂಗತತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ-ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಕ್ರಮಗಳ ಕುರಿತು ಸಾವಿತ್ರೀ ದೀರ್ಘ ನೈತಿಕ ಗರಹಣೆ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮ (ವಿಧಿ), ಗಾಯತ್ರೀ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ದೇವ-ಯಾಜಕರಿಗೆ ಶಾಪಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ—ಇವು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂಜಾಹಾನಿ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯ, ಬಂಧನ, ಯಜ್ಞಫಲಕ್ಷಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅವಳು ಹೊರಟುಹೋಗುವಾಗ ಪರ್ವತ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪವಿತ್ರ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ; ಅದು ಪಾಪಹರ ತೀರ್ಥಚಿಹ್ನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪೌರ್ಣಮಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ದೀಪದಾನ (ನಿಶ್ಚಿತ ಶುಭಫಲ), ಭಕ್ತಿನೃತ್ಯ-ಗಾನಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಫಲ-ಅನ್ನದಾನ, ಅಲ್ಪ ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧ (ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಮ ಪುಣ್ಯ), ಹಾಗೂ ಸಾವಿತ್ರೀ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಪದಿಂದ ಸಂಚಿತ ಪಾಪನಾಶ—ಇವು ವಿಧಿಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಮತ್ಕಾರಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಪಠನ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
ಅಧ್ಯಾಯ ೧೯೩ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರರೂಪದ ತತ್ತ್ವಚರ್ಚೆಯಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾವಿತ್ರೀ ಕೋಪದಿಂದ ಹೊರಟು ಶಾಪಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು? ಶಾಪಬದ್ಧರಾಗಿದ್ದರೂ ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೆಲೆಸಿದರು? ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಆಗ ಗಾಯತ್ರೀ ಎದ್ದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಸಾವಿತ್ರೀಯ ವಚನ ಅಚಲಾಧಿಕಾರವುಳ್ಳದು; ಅದನ್ನು ದೇವರೂ ಅಸುರರೂ ಬದಲಾಯಿಸಲಾರರು. ಸಾವಿತ್ರೀಯನ್ನು ಪರಮ ಪತಿವ್ರತೆ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ದೇವಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವಳ ಮಾತಿನ ಬಂಧನ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಯತ್ರೀ ಶಾಪಗಳನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಪರಿಹಾರರೂಪವಾಗಿ ವರ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂಜ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನ ಘೋಷಿತ—ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ಣವಾಗದು; ಬ್ರಹ್ಮದರ್ಶನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಗುಣ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ. ಮುಂದಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳು, ದ್ವಿರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ; ಇಂದ್ರನ ಕಾರಾಗೃಹಬಂಧನ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ; ಅಗ್ನಿಯ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಪೂಜಾರ್ಹತೆ; ಶಿವನ ವೈವಾಹಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನರ್ರಚನೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹಿಮಾಚಲಕನ್ಯೆ ಗೌರೀ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತ್ನಿ—ಇವೆಲ್ಲ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಪಗಳು ಧರ್ಮತಃ ಮಾನ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದರೂ, ವರಗಳು, ನಿಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ-ಪೂಜೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುಣ್ಯನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳನ್ನು ನೈತಿಕ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಕವಾಗಿ ಏಕೀಕರಿಸುವ ಪುರಾಣಯಂತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೇವ-ಋಷಿಗಳ ಸಮಮತದಿಂದ—ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ನಂತರ ದೇವಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರೆ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಾಯತ್ರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಶುಭ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥಸೌಖ್ಯದಂತಹ ಲೋಕಫಲಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಶಂಕರರ ಆಯುಷ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ತ್ರುಟಿ, ಲವ ಮೊದಲಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಲಮಾನಗಳಿಂದ ದಿನ-ತಿಂಗಳು-ಋತು-ವರ್ಷಗಳ ಕ್ರಮವರೆಗೆ, ಹಾಗೂ ಮಾನವವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯುಗಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ‘ದಿನ’ ಮತ್ತು ‘ವರ್ಷ’ ಪ್ರಮಾಣ, ಬ್ರಹ್ಮಾ-ವಿಷ್ಣು-ಶಿವರ ಆಯುಷ್ಯಮಿತಿ, ಮತ್ತು ನಿಶ್ವಾಸ-ಉಚ್ಛ್ವಾಸ ಗಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಸದಾಶಿವನ ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಸ್ವರೂಪದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು—ಮಹಾದೇವತೆಗಳೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವುದಾದರೆ, ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೋಕ್ಷದ ಮಾತು ಹೇಗೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಅನಾದಿ, ಸಂಖ್ಯಾತೀತ ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಅನೇಕರು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗಕೊಡುವ ಯಜ್ಞಗಳು ಪುನರಾವೃತ್ತಿಫಲದವು, ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಛೇದಿಸುತ್ತದೆ; ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಸಂಚಯ ಕ್ರಮೇಣ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಯಿಂದ ಪಡೆದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕುಮಾರಿಯರು (ಒಬ್ಬಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ, ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಶೂದ್ರಿ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಎರಡು ಶುಭ ತೀರ್ಥಗಳಿವೆ. ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಗುಂಡಿಯೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗುಪ್ತ ಸಿದ್ಧಿ-ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ, ಒಂದು ವರ್ಷದ ವ್ರತಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನೋದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಆಚರಣೆಗೆ ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
ಅಧ್ಯಾಯ 195ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾದ ಶೂದ್ರೀ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರ ಕುರಿತು, ಹಾಗೆಯೇ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಅನುತ್ತರ ತೀರ್ಥ-ಯುಗಲ’ದ ಉದ್ಭವ, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ‘ಪಾದುಕಾ’ ಪ್ರತೀಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ-ಪರಂಪರೆ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ನಾಗರ ಸಮುದಾಯದ ಚಾಂದೋಗ್ಯ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಸಾಮವೇದಪಾರಂಗತನು, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನು. ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಪುತ್ರಿ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಎಂದು ಹೆಸರು ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವಳ ಜನ್ಮದಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆನಂದ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ರತ್ನವತೀ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಯುವತಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಉಪಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಅಳಿಸಲಾಗದ ಸಖಿಯರಾಗಿ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಊಟ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ—ಎಂದು ಅವರ ಸ್ನೇಹವೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಕೊಂಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹದ ಮಾತು ಬಂದಾಗ ವಿರಹಭಯದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ವಿವಾಹವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಸಖಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಬಲವಂತ ಮಾಡಿದರೆ ಆತ್ಮಹಾನಿಯ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ—ಇದರಿಂದ ವಿವಾಹವು ಅವಳ ಸ್ವಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಧರ್ಮದ ನೈತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ತಾಯಿ ಪರಿಹಾರ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ: ರತ್ನವತೀಯ ವಿವಾಹವನ್ನೂ ಅದೇ ಗೃಹ-ಸಂಬಂಧ ಜಾಲದಲ್ಲೇ ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಉಳಿಸೋಣ ಎಂದು; ಆದರೆ ಚಾಂದೋಗ್ಯನು ಸಮಾಜಾಚಾರವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅದನ್ನು ನಿಂದನೀಯವೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಾಜನಿಯಮ, ಪೋಷಕರ ಅಧಿಕಾರ, ಕನ್ಯೆಯ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹರಕ್ಷಣೆ—ಇವುಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಂದಿನ ತೀರ್ಥಕಥೆಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅನರ್ತದೇಶದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ರತ್ನವತಿಯನ್ನು ಯೌವನಪ್ರಾಪ್ತಳಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕನ್ಯಾದಾನಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಕಾರ್ಯಸಾಧನಲೋಭದಿಂದ ಅಯೋಗ್ಯ ವರನಿಗೆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದು ಮಹಾದೋಷಕರ, ಅನಿಷ್ಟಫಲಕಾರಿಯೆಂದು ನೀತಿವಚನ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯ ವರನು ದೊರಕದ ಕಾರಣ ರಾಜನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿತ್ರಕಾರರನ್ನು ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ಕಳುಹಿಸಿ—ಯುವ, ಕುಲೀನ, ಗುಣವಂತ ರಾಜರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತಂದು ರತ್ನವತಿಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು; ಅವಳು ಧರ್ಮೋಚಿತವಾಗಿ ವರನನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ, ಪಿತೃದೋಷ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲೆಂದು। ಆ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದಾಶಾರ್ಣಾಧಿಪತಿ ಬೃಹದ್ಬಲನು ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಯಿತು. ಆಗ ಅನರ್ತರಾಜನು ದೂತನ ಮೂಲಕ ಬೃಹದ್ಬಲನಿಗೆ ವಿವಾಹದ ಅಧಿಕೃತ ಆಹ್ವಾನ ಕಳುಹಿಸಿ, ಖ್ಯಾತ ಪರಮಸುಂದರಿ ರತ್ನವತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಿದನು. ಸಂದೇಶ ಕೇಳಿ ಬೃಹದ್ಬಲನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ತಕ್ಷಣ ಅನರ್ತೇಶನ ನಗರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭಿಸಿದನು; ಹೀಗೆ ದಾಶಾರ್ಣಾಧಿಪತಿ–ಅನರ್ತೇಶರ ಮೈತ್ರಿಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿಶ್ವಾವಸುತನ ಪುತ್ರ ಪರಾವಸು ಮಾಘಮಾಸದಲ್ಲಿ ದಣಿವು ಮತ್ತು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ವೇಶ್ಯೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿ, ನೀರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿದನು. ಕೃತ್ಯ ತಿಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಅವನು ತೀವ್ರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಗುರುವರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹಿತರು ಹಾಸ್ಯವಾಗಿ ಅಯೋಗ್ಯ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು; ಆದರೆ ಪರಾವಸು ಗಂಭೀರ ಪರಿಹಾರವೇ ಬೇಕೆಂದು ಹಠ ಹಿಡಿದನು. ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಪರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವಿಚಾರಿಸಿ, ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ಅನುದ್ದೇಶಿತ ಪಾನದ ಭೇದವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದರು—ಕುಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅಗ್ನಿತಪ್ತ ಘೃತವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು. ಪ್ರಾಣಾಪಾಯ ಮತ್ತು ಲೋಕನಿಂದೆಯ ಭಯದಿಂದ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಆ ಕಠೋರ ವ್ರತವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಮುದಾಯವು ಮಾನ್ಯ ಭರ್ತೃಯಜ್ಞ (ಸಭಾ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಭದ್ರ ಸಂಬಂಧಿತ) ಅವರ ಬಳಿ ತೀರ್ಪಿಗಾಗಿ ಹೋದರು. ಅವರು ದೇಶಧರ್ಮ-ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರವಾಗಿ—ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತೂ ಪಂಡಿತರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪ ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. ರಾಜನ ಸಹಕಾರದಿಂದ ನ್ಯಾಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರಿ ರತ್ನಾವತಿ ಮಾತೃಭಾವ ಧರಿಸಿ ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಶುದ್ಧಿ-ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದಳು—ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಓಷ್ಠಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ರಕ್ತವಲ್ಲ, ಹಾಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಇದರಿಂದ ಪರಾವಸುವಿನ ಶುದ್ಧಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಗರನಿಯಮ ಜಾರಿಯಾಯಿತು—ಅಂತಹ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ನಿಷಿದ್ಧ; ಉಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ದಂಡ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೈತಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಲಾಯಿತು.
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜವಿವಾಹದ ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಾರ್ಹತೆ ಕುರಿತು ಧರ್ಮ-ನ್ಯಾಯ ವಿವಾದದಿಂದ ಅದು ಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ದಶಾರ್ಣ ರಾಜನು ರತ್ನಾವತಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ‘ಪುನರ್ಭೂ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಂಶಪತನದ ದೋಷವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ರತ್ನಾವತಿ ಇತರ ವರರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ, ಏಕದಾನ-ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯದ ಸಮರ್ಪಣೆಯಿಂದ, ಪಾಣಿಗ್ರಹಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ವಿವಾಹಬಂಧನ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಪುನರ್ವಿವಾಹಕ್ಕಿಂತ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತಾಯಿ ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಮದುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ರತ್ನಾವತಿ ಸಂಧಾನಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ವ್ರತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಜೊತೆಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಸಖಿ, ರಜಸ್ವಲತ್ವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಾಜ್ಞಿಕ ನಿಯಮಬಂಧನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ರತ್ನಾವತಿಯೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞ ಎಂಬ ಆಚಾರ್ಯ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಸಾಂತಪನ, ಷಷ್ಠಕಾಲ ಭೋಜನ, ತ್ರಿರಾತ್ರ, ಏಕಭಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಅಂತರಂಗ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಕೋಪದಿಂದ ತಪಫಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರತ್ನಾವತಿ ಋತುಗಳು ಬದಲಾಗುವಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಠಿಣ ಆಹಾರನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅಪೂರ್ವ ತಪೋಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಶಿಶೇಖರ ಶಿವನು ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ರತ್ನಾವತಿಯ ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಕಮಲಪೂರ್ಣ ಜಲಾಶಯ ‘ಶೂದ್ರೀನಾಮ’ ತೀರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಯಾಗಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀನಾಮ’ ಇನ್ನೊಂದು ತೀರ್ಥವೂ ಉಂಟಾಗಿ, ಭೂಮಿಯಿಂದ ಸ್ವಯಂಭೂ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಈ ತೀರ್ಥದ್ವಯ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ನಿರ್ಮಲ ಜಲ/ಕಮಲ ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಾಯು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿ ಸೋಮವಾರ. ನರಕಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಯಮನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಧೂಳಿನಿಂದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಕಾರ್ಯ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರ ತಿಲಕ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಮಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರವಣ-ಪಠನದಿಂದ ಪಾಪಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆಯಿಂದ ವಿಶೇಷ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾಯುಷ್ಯರಾದ ಜೀವಿಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳ ಸ್ನಾನಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಲಿ? ಸೂತನು ಧರ್ಮಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಪುಣ್ಯಸತ್ತೆಗಳನ್ನು ಎಂಟು ತ್ರಯಗಳಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕ್ಷೇತ್ರ (ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರ, ಪ್ರಭಾಸ), ಅರಣ್ಯ (ಪುಷ್ಕರ, ನೈಮಿಷ, ಧರ್ಮಾರಣ್ಯ), ಪುರಿ (ವಾರಾಣಸಿ, ದ್ವಾರಕಾ, ಅವಂತಿ), ವನ (ವೃಂದಾವನ, ಖಾಂಡವ, ದ್ವೈತವನ), ಗ್ರಾಮ (ಕಲ್ಪಗ್ರಾಮ, ಶಾಲಿಗ್ರಾಮ, ನಂದಿಗ್ರಾಮ), ತೀರ್ಥ (ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ, ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥ, ಪಿತೃತೀರ್ಥ), ಪರ್ವತ (ಶ್ರೀಪರ್ವತ, ಅರ್ಬುದ, ರೈವತ) ಮತ್ತು ನದಿ (ಗಂಗಾ, ನರ್ಮದಾ, ಸರಸ್ವತಿ)। ಒಂದು ತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ತ್ರಯದ ಫಲ, ಎಲ್ಲ ತ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಮಗ್ರ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ। ಮುಂದೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ-ದೇವಾಲಯಗಳು ಅಪಾರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನೂರು ವರ್ಷದಲ್ಲೂ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಗದು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅಸಮರ್ಥರಿಗೆ ಸರ್ವಪుణ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸುಲಭ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ। ಸೂತನು ಪುರಾತನ ಸಂವಾದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಒಬ್ಬ ರಾಜ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು, ಒಂದೇ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದಿಂದ ಸರ್ವತೀರ್ಥಫಲ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಧಾನ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: (1) ಗಯಾಸಂಬಂಧಿತ ಪವಿತ್ರ ಕೂಪ—ವಿಶಿಷ್ಟ ತಿಥಿ/ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಾದಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃರಕ್ಷಣೆ; (2) ಶಂಖತೀರ್ಥ—ಮಾಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಂಖೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ; (3) ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಹರಲಿಂಗ ‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೇಶ್ವರ’—ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ; (4) ಶಕ್ರತೀರ್ಥ (ಬಾಲಮಂಡನ)—ಬಹುದಿನ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಶಕ್ರೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ। ಅನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ಸ್ಥಾನೋದ್ಭವ (ಸ್ಥಳೀಯ) ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಅಯೋಗ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಅಶೌಚದಿಂದ ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ವಂಶಗಳ (ಅಷ್ಟಕುಲ ಇತ್ಯಾದಿ) ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಕ್ರಮ। ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಪ-ಅಪರಾಧಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷಧಾರಿ ಬಹಿಷ್ಕೃತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಾಜ್ಞಿಕ ಮಿತಿಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಗ್ರಂಥದ ಫಲಸಿದ್ಧಾಂತದ ಒಳತರ್ಕವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುರುತು ಮತ್ತು ವಿಧಿನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಸಹಭೋಜನ/ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಶೌಚದ ಕುರಿತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ-ನ್ಯಾಯಾತ್ಮಕ ವಿಚಾರಣೆ ಇದೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ದೀಕ್ಷಿತ, ಆಹಿತಾಗ್ನಿ ಗೃಹಸ್ಥ ಶುಭದ್ರನ ಪುತ್ರಿ ಅಳುತ್ತಾ—ತನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಅಂತ್ಯಜನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮನೆಯವರನ್ನು ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಿಳಿಸುವುದು: ಚಂದ್ರಪ್ರಭ ಎಂಬವನು ದ್ವಿಜರೂಪ ಧರಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ದೇವ-ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಈಗ ಅವನು ಚಾಂಡಾಲನೆಂದು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಳ, ನಿವಾಸಿಗಳು, ಮತ್ತು ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಿಂದ-ಕುಡಿದವರು ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿ നിന്നೆ ತಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು—ಎಲ್ಲರೂ ಸಂಸರ್ಗದೋಷದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಧಿಕಾರಸ್ಥ ದೀಕ್ಷಿತನು ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶುಭದ್ರನಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಗೃಹಸಂಗ್ರಹ ತ್ಯಾಗ, ಅಗ್ನಿಗಳ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ, ಗೃಹಶುದ್ಧಿಗೆ ಮಹಾಹೋಮಗಳು, ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಭೋಜನ/ಎಷ್ಟು ಜಲಪಾನ ಮಾಡಿದರೋ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವಿಶೇಷ ತಪಸ್ಸುಗಳು. ಸ್ಪರ್ಶ-ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ಬಾಧಿತರಾದ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾದಿ, ಮಹಿಳೆ-ಶೂದ್ರ-ಮಕ್ಕಳು-ವೃದ್ಧರಿಗೆ ಲಘು ವಿಧಾನ, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಧನದಿಂದ ಕೋಟಿ-ಹೋಮದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಪಕ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ‘ನಾಗರ-ಮರ್ಯಾದೆ’ ಗಡಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಂಹಿತೆಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ನಾಗರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮೀರಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಫಲಹೀನವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಿವರ್ಷ ತನ್ನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಪದೇಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜನಿಗೆ—ಇದೇ ಸ್ಥಾಪಿತ ಕ್ರಮ; ಇದರಿಂದ ನಾಗರರು ಶ್ರಾದ್ಧಯೋಗ್ಯರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞಾಧಾರಿತ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಸಮುದಾಯ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬಳಿ ‘ನಾಗರ’ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಶುದ್ಧಿ (ಶುದ್ಧಿ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರದ ಕುರಿತು ಅಧಿಕೃತ ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಪಿತೃವಂಶ ಅಜ್ಞಾತನಾಗಿದ್ದು, ದೇಶಾಂತರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು ಆಗಿರಬಹುದು. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ನ್ಯಾಯನಿರ್ಣಯ-ಕರ್ಮವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನ, ನಿಯಮಶೀಲ, ಶೀಲವಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನೀಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಗರ್ತಾ-ತೀರ್ಥೋದ್ಭವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಕ್ಷಿ/ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ದ್ವೇಷ, ಭಯಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು ಮಹಾಪಾಪಕಾರಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅಯೋಗ್ಯವಾದ ಬಹಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನೈತಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುದ್ಧಿ ತ್ರಿವಿಧ—ಮೊದಲು ಕುಲಶುದ್ಧಿ, ನಂತರ ಮಾತೃಪಕ್ಷಶುದ್ಧಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೀಲ/ಆಚರಣಶುದ್ಧಿ; ನಂತರ ಅವನು ‘ನಾಗರ’ ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರ) ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವರ್ಷಾಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಶರದೃತುವಲ್ಲೂ ಸಭೆ, ಹದಿನಾರು ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ವೇದಪಠನ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಪೀಠಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಸನಕ್ರಮ, ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಪಾಠ, ಸೂಕ್ತ/ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗಗಳ ಪಠಣ, ರುದ್ರಪ್ರಧಾನ ಜಪಗಳ ಕ್ರಮ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಾಹ ಘೋಷಣೆ, ವಾದ್ಯನಾದ, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ-ಚಂದನ, ಮಧ್ಯಸ್ಥನ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ವಿನಂತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾದವಲ್ಲ—ವೈದಿಕ ವಾಕ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತೀರ್ಪು; ತೀರ್ಪಿನ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ‘ತಾಲತ್ರಯ’ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೦೨ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಭೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥ/ನಿರ್ಣಾಯಕನನ್ನು ತೀರ್ಮಾನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನವೋತ್ಪನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಗಿಂತ ತೀರ್ಪು ವೇದವಾಕ್ಯಾನುಸಾರವೇ ಏಕೆ ಇರಬೇಕು? ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಸ್ಥನು ‘ತ್ರಿವಿಧ ತಾಳ’ವನ್ನು ಏಕೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಬ್ರಹ್ಮಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನವಾದ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆಡಳಿತ-ತರ್ಕವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ನಾಗರರ ನಡುವೆ ಅಸತ್ಯವಾಕ್ಯ ಉದಯಿಸಬಾರದು; ಸ್ಥಿರ ನಿರ್ಣಯ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳಿಂದ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅವನು ಕಾರಣಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿ, ಅದರಿಂದ ಕ್ರೋಧ, ನಂತರ ವೈರವೃತ್ತಿ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧರ್ಮದೋಷ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮುದಾಯದ ಕ್ರಮಭಂಗ ತಪ್ಪಿಸಲು ಮಧ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಮರುಮರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತ್ರಿವಿಧ ತಾಳ’ ಶಿಸ್ತಿನ ಉಪಾಯ: ಕ್ರಮವಾಗಿ (೧) ಅಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾನಿ, (೨) ಕ್ರೋಧ, (೩) ಲೋಭ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ದಮನಿಸಿ ಸಭೆಯ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯದಾಗಿ ಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗೆ ‘ಮೊದಲ’ದಂತೆ ಏಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯೋಪಯೋಗಿ ಕರ್ಮವಿಧಿಗಳ ಸಮಗ್ರ ಜ್ಞಾನ, ಸರ್ವಲೋಕಹಿತದ ಉಪಾಯಗಳು, ಅಭಿಚಾರಿಕಾದಿ ವಿಷಯಗಳೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಪೂರ್ಣತೆಗೆ ಮೊದಲು ಅದನ್ನೇ ಪರಾಮರ್ಶಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಾಧರ್ಮ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ವಾಕ್ಯದ ಮર્યಾದೆ ಮತ್ತು ಸಭಾಧರ್ಮ ಒಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
ಅಧ್ಯಾಯ 203ರಲ್ಲಿ ನಾಗರ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಸಮುದಾಯದ ಮುಂದೆ ಶುದ್ಧಿ (ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ) ದೊರಕುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಬಂದ ನಾಗರನು ನಾಗರರ ಎದುರು ನಿಂತು ಹೇಗೆ ಮಾನ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಆನರ್ತನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗ್ರಂಥದಂತೆ, ಒಬ್ಬ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಮಧ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ನೇಮಿಸಿ, ಅವನು ತಾಯಿ–ತಂದೆ, ಗೋತ್ರ, ಪ್ರವರ ಮೊದಲಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಪಿತೃಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತಂದೆ–ತಾತ–ಮುತ್ತಾತವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮಾತೃಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅನೇಕ ತಲೆಮಾರುಗಳ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಶುದ್ಧಿಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಶಾಖಾ-ಆಗಮ ಮತ್ತು ಮೂಲವಂಶವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಆಲದ ಮರದ ವ್ಯಾಪಕ ಬೇರುಗಳಂತೆ ಆಧಾರವೆಂದು ಉಪಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಂಶ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಬಳಿಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂರ ತಿಲಕ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ (ಚತುಷ್ಪಾದ ಮಂತ್ರದ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಹಿತ) ಶುದ್ಧಿದಾನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಸ್ಥನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಮುದಾಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಕರತಾಳ/ತಾಡನ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶುದ್ಧನಾದವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಯಾಜ್ಞಿಕ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಶರಣು ಪಡೆದು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಪಂಚಮುಖ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಅನ್ನসহ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ—ಮೂಲವಂಶಾಧಾರಿತ ಶುದ್ಧಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದಿದ್ದರೆ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಬೇಕು; ಅಶುದ್ಧ ಪುರೋಹಿತನಿಂದ ನಡೆದ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲರಹಿತವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕುಲಪರಂಪರೆಯ ಶುದ್ಧಿಯೇ ಈ ಕಠೋರ ವಿಧಾನದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಚಾರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲಿಗೆ, ವಂಶಪರಂಪರೆ ನಷ್ಟವಾದರೂ (ನಷ್ಟವಂಶ) ತಾನು ‘ನಾಗರ’ನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಆನರ್ತ ಶುದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪೂರ್ವದ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿ—ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನ ಮಾತಿನಂತೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಶೀಲ ಮತ್ತು ನಾಗರಧರ್ಮ/ಆಚಾರಗಳ ಅನುಸರಣೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಸಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತರಾದವರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಶಕ್ರ–ವಿಷ್ಣು ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ಭೇದವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ (ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ‘ಧಾರಾ-ತೀರ್ಥ’) ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರು ನಿಂತು ವೀರಮರಣ ಪಡೆದವರು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ; ಓಡಿಹೋಗುವಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರು ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಮುಕ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಇಂದ್ರ ಕೇಳಿದಾಗ—ಭಾದ್ರಪದ (ನಭಾಸ್ಯ) ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿ, ಸೂರ್ಯ ಕನ್ಯಾರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ತೃಪ್ತಿ; ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಪ್ರೇತರಿಗೆ ದುಃಖ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ವಿಷ್ಣು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಬಿದ್ದವರಾಗಲಿ, ಹಿಂದೆಂದೇ ಹೊಡೆತಪಟ್ಟು ಪತನಗೊಂಡವರಾಗಲಿ—ಅಂತಹ ಪತಿತ ಯೋಧರಿಗೂ ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧದಂತೆ ಪಿಂಡ-ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಇಂದ್ರನು—ಗಯಾ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ವಿಧಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉತ್ತರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೂಪಿಕೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ತೀರ್ಥವಿದೆ. ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಅಲ್ಲಿ ‘ಗಯಾ’ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಆ ಸ್ಥಳವು ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಮವಾಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ನಿಯಮ—ಸೂರ್ಯನು ಕನ್ಯಾ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಷ್ಟವಂಶ-ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪಿತೃಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ಉದ್ಧಾರ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಿಮಾಲಯ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಎಂಬ ಅವರ ಮೂಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಕರೆತಂದು, ಸಾಮೋಪಾಯದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಷ್ಣು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಸಂತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಕ್ಷೀರಸಾಗರಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ—ಇಂತೆ ತೀರ್ಥಾಧಾರಿತ ಗಯಾಸಮಾನ ಫಲ ಮತ್ತು ವಿಧಿ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ–ಆನರ್ತ ಸಂವಾದವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಹಿಮವಂತದಲ್ಲಿ ಘೋರತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಚಾಮತ್ಕಾರಪುರದ ಗಯಾಕೂಪಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ—ಕಲಹಪ್ರಿಯ ಜನರ ಸಂಗದಿಂದ ದೋಷ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಷಯ, ಹಾಗೂ ರಾಜದಾನ ಸ್ವೀಕಾರದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಸಂಬಂಧಿತ ಆ ಸ್ಥಳದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ಆದರೆ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿ, ಗಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧದ ಅಪೂರ್ವ ಫಲವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕಟ: ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಗೈರು. ಇಂದ್ರನು “ವಿಶ್ವೇದೇವರಿಲ್ಲದೇ ಕೂಡ ಮಾನವರು ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಲಿ” ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಕಾಶವಾಣಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಉದ್ಧಾರಫಲ ಸಿದ್ಧವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಯಮವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಮರಣಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೇತಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿ) ಮಾತ್ರ ವಿಶ್ವೇದೇವ-ವರ್ಜಿತ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾನ್ಯ. ವಿಶ್ವೇದೇವರ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕೂಷ್ಮಾಂಡಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಪಾತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಭಸ್ಮರೇಖೆ ಎಳೆದು ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಮಾಘ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ, ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರ, ಭಾನುವಾರ, ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಲಮಂಡನ ಸಮೀಪ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ–ಪಿತೃತರ್ಪಣದ ಫಲ, ಪುರೋಹಿತಪಾಲನೆ–ದಾನಧರ್ಮ, ಹಾಗೂ ಕೃತಘ್ನತೆಯ ನೈತಿಕ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮೊದಲು ತೀರ್ಥದ ಶುದ್ಧಿಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸ್ನಾನದ ಫಲ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆನರ್ತನು—ಇಂದ್ರನ ಭೂಲೋಕ ಪೂಜೆ ಏಕೆ ಕೇವಲ ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತ, ಅದು ಯಾವ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಗೌತಮ–ಅಹಲ್ಯಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಇಂದ್ರನ ಅಪರಾಧ, ಗೌತಮನ ಶಾಪ (ವೀರ್ಯನಾಶ, ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಸಹಸ್ರ ಗುರುತುಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶಿರೋಭೇದದ ಭೀತಿ), ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶಿಲಾರೂಪ, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಹಿಂಜರಿಕೆ। ಇಂದ್ರರಾಜತ್ವದ ಅಭಾವದಿಂದ ಲೋಕ ವ್ಯಾಕುಲವಾದಾಗ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಗೌತಮನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವರೊಂದಿಗೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ನಿಯಮ-ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಉಚ್ಚರಿತ ವಾಕ್ಯದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಾಪ ಭಾಗಶಃ ಶಮಿಸುತ್ತದೆ—ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮೇಷಸಂಬಂಧ ಅಂಗಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಮುಖದ ಗುರುತುಗಳು ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು ಅವನು ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ। ಇಂದ್ರನು ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದಾಗ ಗೌತಮನು ಐದು ರಾತ್ರಿಗಳ ಭೌಮ ಇಂದ್ರಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷನಿವಾರಣ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವಿಪತ್ತಿನ ಅಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಯಮ—ಇಂದ್ರಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬಾರದು; ವೃಕ್ಷಜನ್ಯ ಯಾಷ್ಟಿಯನ್ನು ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಬೇಕು; ವ್ರತಾಚರಣೆ ನೈತಿಕ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪಾಪವಿಮೋಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣದಿಂದ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ರೋಗಮುಕ್ತಿ, ಅರ್ಘ್ಯಮಂತ್ರದಿಂದ ವಿಶೇಷ ದೋಷಕ್ಷಯ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುವ ಪದರಪದರವಾದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರ ಗೌತಮನ ಕೋಪ, ನಂತರ ಶತಾನಂದನು ತನ್ನ ತಾಯಿ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಬೇಡಿಕೆ ಇಡುವುದು ಹಾಗೂ ಶೌಚ–ಅಶೌಚ ಶುದ್ಧಿಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌತಮನು ಅಶುದ್ಧಿಯ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಶತಾನಂದನು ಪರಮ ತ್ಯಾಗವ್ರತವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಗೌತಮನು ಭವಿಷ್ಯದ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸೂರ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅವತರಿಸಿ ರಾವಣವಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಅಹಲ್ಯೆ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮಾವತಾರ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಾಲರಾಮನನ್ನು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಾಪದಿಂದ ಶಿಲಾರೂಪಿಣಿಯಾದ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವಳು ಪುನಃ ಮಾನವರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಗೌತಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ಗೌತಮನು ಅನೇಕ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ವ್ರತಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಸೇವೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಹಲ್ಯೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮುಂದುವರೆಸಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇವದರ್ಶನ ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಅವಳು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನಂತರ ಶತಾನಂದನೂ ಬಂದು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಗೌತಮನು ಬಂದು ಇನ್ನೂ ಮಹತ್ತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಲಿಂಗ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಶಿವನು ಸాక్షಾತ್ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕುಟುಂಬದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೌತಮನು ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ–ಪೂಜೆಯಿಂದ ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಶುಭಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಲಿ ಎಂದು ವರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳಗಳ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀತಿಭ್ರಷ್ಟರೂ ಪುಣ್ಯದತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಚಿಂತಿತರಾಗಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಶರಣಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ವ್ರತ, ದಾನಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಹೀಗೆ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಮತೋಲನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಕೆಲವು ಪಾಪಗಳ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದಗಳ ಪದರದಲ್ಲಿ ಶಂಖತೀರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆನರ್ತನೆಂಬ ರಾಜನು ಶಂಖತೀರ್ಥದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕುಷ್ಠರೋಗ, ರಾಜ್ಯಪತನ ಮತ್ತು ಧನನಷ್ಟದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಒಬ್ಬ ಪುರಾತನ ರಾಜನು ನಾರದರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಲಹೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ನಾರದರು ಅವನ ಕರ್ಮಭಯವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಪಾಪವಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸೋಮವಂಶದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ಪುಣ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿ, ದೋಷಾರೋಪಣೆಯ ಬದಲು ಪರಿಹಾರಕರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾರದರು ನಿಖರವಾದ ತೀರ್ಥವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರದ ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾಧವ (ವೈಶಾಖ) ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು, ಭಾನುವಾರ, ಸೂರ್ಯೋದಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಂಖೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಕುಷ್ಠವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥದ ಕಾರಣಕಥೆ—ಲಿಖಿತ ಮತ್ತು ಶಂಖ ಎಂಬ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಸಹೋದರರು ನಿರ್ಜನ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹಣ್ಣು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಲಿಖಿತನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಅದನ್ನು ಕಳ್ಳತನವೆಂದು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶಂಖನು ತಪಸ್ಸಿನ ಹಾನಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಠೋರ ದಂಡವಾಗಿ ಅವನ ಕೈಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬಳಿಕ ಅವನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಋತುಗಳೆಲ್ಲ ಕಠಿಣ ವ್ರತ, ರುದ್ರಪಾಠ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಹಾದೇವನು ಸೂರ್ಯಸಂಬಂಧ ತೇಜಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಶಂಖನ ಕೈಗಳ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ‘ಶಂಖತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ನಾಮ-ಕೀರ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಭವಿಷ್ಯದ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಫಲಶ್ರುತಿ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಅಥವಾ ಓದುವವರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಕುಷ್ಠರೋಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಂಖತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ರೋಗಪೀಡಿತನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಮಾಧವ ಮಾಸದ ಅಷ್ಟಮೀ ತಿಥಿ, ಭಾನುವಾರ, ಸೂರ್ಯೋದಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದಾಗ ರೋಗಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ—ಕಾಲನಿಯತ ಕರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ತಾಂಬೂಲ (ಪಾನ) ಸೇವನೆಯ ನೀತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ದೋಷಶಮನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಕಥಾನಕದ ಮೂಲಕ ನಾಗವಲ್ಲಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಅಮೃತಸಂಬಂಧಿತ ದಿವ್ಯ ದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಆವಿರ್ಭಾವ, ನಂತರ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ, ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಕಾಮವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಶೈಥಿಲ್ಯ ಎಂಬ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ನಿಯತ ಪರಿಹಾರಕ ವಿಧಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ಶುಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಣಪತ್ರ ಹಾಗೂ ತಾಂಬೂಲಾದಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದೋಷನಿವೇದನೆ ಮಾಡಿ ದಾನ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಶುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ವಾಸನವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಭೋಗ, ನೈತಿಕ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ದಾನರೂಪ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಾಯ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಸಂವಾದವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜನ ದುಃಖಗಳಾದ ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಕುಷ್ಠರೋಗ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಪರಾಜಯಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನು ಕಾರಣವನ್ನು ಧರ್ಮಭ್ರಂಶವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಮರುಮರು ನಿರಾಶಗೊಳಿಸುವುದು, ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿದ ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡದಿರುವುದು, ಯಾಚಕರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ದಾನ-ಅನುದಾನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪಿತೃ-ಪಿತಾಮಹರ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು. ಈ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಜಯಶಾಲಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪರಿಹಾರವು ಸ್ಪಷ್ಟವೂ ತೀರ್ಥಾಧಿಷ್ಠಿತವೂ ಆಗಿದೆ. ರಾಜನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಂಖತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಶಂಖಾದಿತ್ಯನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅನೇಕ ದಾನಪತ್ರಗಳು/ಗ್ರಾಂಟ್ಗಳನ್ನು (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಸೇರಿ) ನೀಡಿ ತಡೆದಿದ್ದುದನ್ನು ಮರಳಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ—ಗೌರವ, ಪ್ರತಿಪೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪಾಲನೆ ದೇಹ-ರಾಜ್ಯಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪುರಾಣನೀತಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸಂಬಂಧಿತ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂತನಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಅಪೂರ್ವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕುಂಡವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವೀ (ಗಂಗಾ) ಸ್ವರೂಪದ ಶುದ್ಧ ಜಲಗಳು ಪ್ರकटವಾಗಿ ಪಾಪನಾಶಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರ (ಸೂರ್ಯ) ದೇವತೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೂ, ಮಾಘ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾನುವಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಪ್ತಮಿಯಂದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸೂರ್ಯಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಕುಷ್ಠರೋಗ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಮಲಿನತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಧಿಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ-ವಾಯವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸಾದಾಯಕ ವಾಪಿಯ ಕಥನವಿದೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಭಾಸ್ಕರನು—ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ರೋಗದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಉಪಶಮನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ ರತ್ನಾಕ್ಷನು ಅಸಾಧ್ಯ ಕುಷ್ಠದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾ ಕಾರ್ಪಟಿಕ ಭಿಕ್ಷುಕನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು ವಿಧಿವತ್ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಗುಣಮುಖನಾಗಿ ‘ರತ್ನಾದಿತ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ ಗ್ರಾಮ ಗೋಪಾಲಕನು ಪಶುವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಾಗ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನೀರಿಗೆ ಇಳಿದಾಗಲೇ ಕುಷ್ಠ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಪೂಜೆ-ಜಪದಿಂದ ಅಪರೂಪದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪದ ನಿರ್ದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಆರೋಗ್ಯ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ವೈರಾಗ್ಯವಂತರಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ; ಜೊತೆಗೆ ತೀರ್ಥನಾಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗೋদানಾದಿ ದಾನವು ಸಂತತಿಯನ್ನು ರೋಗದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಪೂರ್ವಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೆಂಪು ಚಂದನದಿಂದ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕುಷ್ಠರೋಗ ನಿವಾರಣೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಸೂರ್ಯನು ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸಪ್ತಮಿಯೊಡನೆ ಬಂದ ಭಾನುವಾರ ಪುಣ್ಯಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು 108 ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಆಚರಣೆ ರೋಗಹರ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಧಕರಿಗೂ ರಕ್ಷಕ/ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ಪಠ್ಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸೂರ್ಯನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ “ಕುಹರವಾಸ” ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅದ್ಭುತವು ಸ್ಥಿರ ತೀರ್ಥಸ್ವರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕಥೆ ವಿಷ್ಣು (ಕೃಷ್ಣ) ಪುತ್ರ ಸಾಂಬನ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗಿ, ತಪ್ಪು ಗುರುತಿನಿಂದ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ಲಜ್ಜಾಸ್ಪದ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಂಬನು ಧರ್ಮನಿರ್ಣಯ ಕೇಳಿದಾಗ, ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ “ಟಿಂಗಿನೀ” ಎಂಬ ಕಠೋರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಗುಂಡಿ, ಗೋಮಯಚೂರ್ಣ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ದಹನ, ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಜನಾರ್ದನ ಧ್ಯಾನ—ಇದು ಮಹಾಪಾತಕನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಾಂಬನು ತಂದೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಹರಿ ಉದ್ದೇಶ/ಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ದೋಷ ಲಘುವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ತೀರ್ಥೋಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಾಧವ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ತಾಂಡ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅದೇ 108 ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ ವಿಧಾನ. ಸಾಂಬನು ಕುಟುಂಬದ ಶೋಕ-ಆಶೀರ್ವಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ದಾನಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಪಾಪಹರಣಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ನೆಲೆಸಿರುವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಷ್ಠವಿಮುಕ್ತಿಯ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ತೀರ್ಥವು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ/ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೀಯ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
ಅಧ್ಯಾಯ 214ರಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಕ/ಗಣನಾಥ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಘ್ನಶಾಂತಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಾದ ಉಪಾಯವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂತನು ಮೊದಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಗಣನಾಥನನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಕಾಲನಿಯಮ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಾಘ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಅಡಚಣೆಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಗಣೇಶನ ಉದ್ಭವ (ದೇವಿ ಗೌರಿಯ ದೇಹಮಲದಿಂದ), ಅವನ ರೂಪಲಕ್ಷಣಗಳು (ಗಜಮುಖ, ಚತುರ್ಭುಜ, ಮೂಷಕವಾಹನ, ಕುಠಾರ, ಮೋದಕ) ಮತ್ತು ದೇವಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲೂ ಗಣಪತಿ ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಉಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ರೋಹಿತಾಶ್ವನು ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ವಿಘ್ನನಿವಾರಕವಾದ ಒಂದೇ ವ್ರತವನ್ನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನಂದಿನೀ ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ವಸಿಷ್ಠರ ವೈರವನ್ನೂ, ಅದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನ ಶರಣು ಪಡೆದದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿನಾಯಕಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಸೂಕ್ತಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ (ಜೀವಸೂಕ್ತಭಾವ) ಗಣೇಶತತ್ತ್ವದ ಆವಾಹನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಕ್ರಮ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಲಂಬೋದರ, ಗಣವಿಭು, ಕುಠಾರಧಾರಿ, ಮೋದಕಭಕ್ಷ, ಏಕದಂತ ಮೊದಲಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕಾರ, ಮೋದಕ ನೈವೇದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಮತ್ತು ಕಂಜುಸಿತನ ಬಿಡಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ. ದೇವಿ ಫಲವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ/ಪೂಜೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ; ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತಾನಹೀನರಿಗೆ ಪುತ್ರಲಾಭ, ದರಿದ್ರರಿಗೆ ಧನ, ಜಯ, ದುಃಖಿತರಿಗೆ ಭಾಗ್ಯವೃದ್ಧಿ, ನಿತ್ಯ ಪಠನ-ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ವಿಘ್ನಗಳು ಉದಯಿಸದಿರುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ-ಕಲ್ಪದ ವಿಧಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಅವಶ್ಯಕತೆ-ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅಕ್ಷಯ ಫಲಕೊಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲ ಯಾವುದು, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಾರು, ಮತ್ತು ಯಾವ ಅನ್ನ-ದ್ರವ್ಯಗಳು ಸಮುಚಿತ. ಸೂತನು ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಸರಯೂ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬಂದಾಗ, ರಾಜ ರೋಹಿತಾಶ್ವನು ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ ರಾಜನ ಧರ್ಮಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ವೇದ, ವಿದ್ಯೆ, ವಿವಾಹ, ಧನಗಳ “ಸಫಲತೆ” ಏನೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಕಾರ್ಯಾಧಾರಿತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಿಂದ ವೇದ ಸಫಲ, ದಾನ ಮತ್ತು ಸದ್ವಿನಿಯೋಗದಿಂದ ಧನ ಸಫಲ ಇತ್ಯಾದಿ। ನಂತರ ರಾಜನು ವಿವಿಧ ಶ್ರಾದ್ಧಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಆನರ್ತರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಖ್ಯ ಬೋಧನೆ—ದರ್ಶ/ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ಶ್ರಾದ್ಧವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನಿವಾರ್ಯ; ಪಿತೃಗಳು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತಮಾನದವರೆಗೆ ಮನೆಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾದರೆ ದುಃಖಪಡುತ್ತಾರೆ. ಸಂತಾನಪರಂಪರೆಯ ನೈತಿಕ ಕಾರಣವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಜೀವಿಗಳು ಕರ್ಮಫಲಾನುಸಾರ ವಿವಿಧ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ದುಃಖ ವರ್ಣಿತ; ಆಧಾರ ಕಳೆದುಹೋದರೆ ಪತನದ ಭಯ। ಪುತ್ರನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಪೋಷಿಸುವುದನ್ನು ವಂಶಸ್ಥೈರ್ಯದ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಉದಕ ಅರ್ಪಣೆ, ತರ್ಪಣ, ಶ್ರಾದ್ಧಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ‘ಪಿತೃದ್ರೋಹ’, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ತರ್ಪಣ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡಿ ತ್ರಿವರ್ಗ (ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ)ವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ (ಇಂದು-ಕ್ಷಯ) ದಿನದ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಏಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಧಿ-ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನರ್ತನು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನನ್ನು ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳ ಶುಭಕಾಲಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಮನ್ವಂತರ/ಯುಗ-ಸಂಧಿಗಳು, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಗ್ರಹಣಗಳು ಮುಂತಾದ ಪುಣ್ಯಕಾಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಲಭ್ಯರಾದರೆ ಅಥವಾ ಸಮರ್ಪಕ ದ್ರವ್ಯ ಸಿದ್ಧವಿದ್ದರೆ ಪರ್ವಣ ದಿನಗಳ ಹೊರಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಚಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪಿತೃಕೃತ್ಯ ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಪಿತೃವರ್ಗಗಳು (ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತ, ಬರ್ಹಿಷದ, ಆಜ್ಯಪ, ಸೋಮಪ ಇತ್ಯಾದಿ), ನಂದೀಮುಖ ಪಿತೃಗಳ ಭೇದ, ಹಾಗೂ ದೇವ–ಪಿತೃ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಥಾಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಂಶಜರು ಕವ್ಯಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡದಾಗ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥ ಪಿತೃಗಳು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಭೆಗೆ ಹೋಗಿ, ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಮೊರೆಯಿಡುತ್ತಾರೆ. ಯುಗಧರ್ಮ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಾ—(1) ಮೂರು ತಲೆಮಾರು (ಪಿತೃ, ಪಿತಾಮಹ, ಪ್ರಪಿತಾಮಹ) ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅರ್ಪಣೆ, (2) ಪುನರಾವರ್ತಕ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ಶ್ರಾದ್ಧ, (3) ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆ ವಿಶೇಷ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಆಯ್ಕೆ, ಮತ್ತು (4) ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದ ಗಯಾಶಿರದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಕಠಿಣ ದುರವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮುಕ್ತಿಲಾಭ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ‘ಶ್ರಾದ್ಧೋತ್ಪತ್ತಿ’ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ/ಓದಿದರೆ ದ್ರವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಂಪೂರ್ಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಶುದ್ಧ ಸಂಕಲ್ಪ, ಸರಿಯಾದ ಪಿತೃನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ-ನೈತಿಕ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆನರ್ತನು ಶ್ರಾದ್ಧದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮವನ್ನು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ—(1) ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಧನವು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಸಂಪಾದಿತವಾಗಿದ್ದು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿತವಾಗಿರಬೇಕು, (2) ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಯ್ಕೆ—ಶ್ರಾದ್ಧಾರ್ಹ (ಯೋಗ್ಯ) ಮತ್ತು ಅನಾರ್ಹ (ಅಯೋಗ್ಯ) ಎಂಬ ಭೇದ ಹಾಗೂ ಅಯೋಗ್ಯತೆಯ ವಿಶದ ಕಾರಣಗಳು, (3) ತಿಥಿ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ರಾಂತಿ/ವಿಷುವ/ಅಯನ ಸೂಚಕಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ, ಇದರಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ। ಇಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆವಾಹನೆ, ಯಜಮಾನನ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮ-ಸಂಯಮ, ಸ್ಥಳಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ ‘ವ್ಯರ್ಥ’ವಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ—ಅಶುದ್ಧ ಅನ್ನಸ್ಥಿತಿ, ಅಸಮಂಜಸ ಸಾಕ್ಷಿ, ದಕ್ಷಿಣೆಯ ಅಭಾವ, ಗದ್ದಲ-ಕಲಹ, ಅಥವಾ ತಪ್ಪಾದ ಸಮಯ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನ್ವಾದಿ ಮತ್ತು ಯುಗಾದಿ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಸರಿಯಾದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿಲಜಲ ಅರ್ಪಣ ಮಾತ್ರವೂ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
ಅಧ್ಯಾಯ 218ರಲ್ಲಿ ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ರಾಜನಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದ ತಾಂತ್ರಿಕ–ನೈತಿಕ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶ್ರಾದ್ಧನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿ, ನಂತರ ಸ್ವಶಾಖೆ/ಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವದೇಶ–ವರ್ಣ–ಜಾತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ವಿಶೇಷ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾದ್ಧದ ಮೂಲ ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಹೃದಯಪೂರ್ವಕತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉಪಫಲಗಳೂ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪಾದೋದಕ, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದ ಅನ್ನಕಣಗಳು, ಸುಗಂಧ, ಆಚಮನದ ಶೇಷಜಲ, ದರ್ಭೆಯ ಚದುರಿಕೆ—ವಿವಿಧ ಪಿತೃವರ್ಗಗಳಿಗೆ, ಪ್ರೇತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವವರಿಗೂ ಅಥವಾ ತಿರ್ಯಕ್ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿರುವವರಿಗೂ, ಪೋಷಣೆಯಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣೆಯ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು: ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಲ್ಲದ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಬಂಜರು ಮಳೆಯಂತೆ ಅಥವಾ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದಂತೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ; ದಾನ-ಪ್ರತಿದಾನವನ್ನು ಕರ್ಮಪೂರ್ಣತೆಯ ಅಂಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ ನೀಡಿದ ನಂತರ ಅಥವಾ ಭೋಜನ ಮಾಡಿದ ನಂತರದ ನಿಷೇಧಗಳು—ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಿಂದ ವಿರತಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣವಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ಸಂಯಮ—ಇವು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ಫಲ ನಾಶವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಪಿತೃಹಿತ ವಿಕೃತವಾಗುವುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ. ಅಯೋಗ್ಯ ಆಹ್ವಾನ ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ಕರ್ತನ ಅತಿಭೋಜನವೂ ನಿಂದಿತ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಜಮಾನ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಶ್ರಾದ್ಧಫಲ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೧೯ರಲ್ಲಿ ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ರಾಜನಿಗೆ ಕಾಮ್ಯ-ಶ್ರಾದ್ಧದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರೇತಪಕ್ಷವಾದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಸಮೃದ್ಧಿ, ವಿವಾಹಸಿದ್ಧಿ, ಅಶ್ವ-ಗೋಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು, ಆರೋಗ್ಯ, ರಾಜಾನುಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸರ್ವಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿ। ಮುಂದೆ ತ್ರಯೋದಶಿಯನ್ನು ಸಂತಾನಕಾಮಿಗಳಿಗೆ ಅಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅಶುಭಫಲದ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮಘಾ–ತ್ರಯೋದಶಿಯ ವಿಶೇಷ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಜೇನು-ತುಪ್ಪ ಸೇರಿಸಿದ ಪಾಯಸ ಅರ್ಪಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಯೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಸ್ತ್ರ, ವಿಷ, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಸರ್ಪ/ಪಶು ದಾಳಿ ಅಥವಾ ನೇಣು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಕಾಲಮೃತರಾದವರ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೋದಿಷ್ಟ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧವು ಮೇಲ್ಕಂಡ ಎಲ್ಲ ಕಾಮ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು, ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳಿ/ತಿಳಿದರೆ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನರ್ತನು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ತ್ರಯೋದಶಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಏಕೆ ವಂಶಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ‘ಗಜಚ್ಛಾಯಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಕಾಲಲಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹಣಸನ್ನಿಹಿತ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ—ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕಥಾದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಪೂರ್ವಯುಗದ ಪಾಂಚಾಲರಾಜ ಸೀತಾಶ್ವನ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅವನ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜೇನು-ಹಾಲು, ಕಾಲಶಾಕ, ಖಡ್ಗಮಾಂಸ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾರಣ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತಾನು ಬೇಟೆಗಾರನಾಗಿದ್ದಾಗ ಋಷಿ ಅಗ್ನಿವೇಶನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಜಚ್ಛಾಯಾ-ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಲ್ಪೋಪಚಾರಗಳಿಂದಲೇ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೂ ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಾಜಜನ್ಮ ಪಡೆದನು; ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾದರು ಎಂದು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ತ್ರಯೋದಶಿ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಅಪೂರ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಲೋಕಧರ್ಮರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಒಂದು ಶಾಪಸಮಾನ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮುಂದೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆ ದಿನ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ; ಮಾಡಿದರೆ ವಂಶಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಗಜಚ್ಛಾಯೆಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ವಿಧಿಸೀಮೆಯೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
ಅಧ್ಯಾಯ 221ರಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕಲ್ಪ’ ಅರ್ಪಣೆಗಳ ಕುರಿತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿವರಣೆ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು—ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿ-ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಶ್ರಾದ್ಧ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೂ ಪಿತೃಸಂತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ವಂಶಚ್ಛೇದ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಏನಾದರೂ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲೇಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತುಪ್ಪ-ಜೇನು ಸೇರಿದ ಪಾಯಸ, ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಮಾಂಸಗಳು (ಖಡ್ಗ, ವಾಧೃಣಸ ಇತ್ಯಾದಿ) ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದರೆ ಉತ್ತಮ ಕ್ಷೀರಾನ್ನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳು-ದರ್ಭೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ತುಂಡು ಮಿಶ್ರಿತ ನೀರನ್ನೂ ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನರ್ತನು—ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದಿತವಾದ ಮಾಂಸ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲದ ಪೂರ್ವಾಪರವನ್ನು ಹೇಳಿ—ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಜೀವ/ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ‘ಬಲಿಸದೃಶ’ ಅರ್ಪಣಗಳಾಗಿ ನಿಯಮಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಿತೃಕಾರ್ಯಾರ್ಥ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ದಾತನಿಗೆ ಪಾಪವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೋಹಿತಾಶ್ವನ ಲಭ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮತ್ತು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞ ಅನುಮತಿತ ಮಾಂಸಗಳ ಕ್ರಮ, ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಯ ಅವಧಿ, ಹಾಗೂ ಎಳ್ಳು, ಜೇನು, ಕಾಲಶಾಕ, ದರ್ಭೆ, ತುಪ್ಪ, ಬೆಳ್ಳಿ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮುಂತಾದ ಶ್ರಾದ್ಧಾರ್ಹ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ದೌಹಿತ್ರನಂತಹ ಯೋಗ್ಯ ಗ್ರಹೀತರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು/ಬೋಧಿಸುವುದು ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇದನ್ನು ಪಿತೃಗುಹ್ಯ ರಹಸ್ಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹತ, ಅಪಘಾತ, ವಿಪತ್ತು, ವಿಷ, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಪ್ರಾಣಿಹಲ್ಲೆ, ನೇಣು ಮುಂತಾದ ಅಪಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಮೃತರಾದವರಿಗಾಗಿ ಪ್ರೇತಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ವಿಧಿಸಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆನರ್ತ ರಾಜನು—ಚತುರ್ದಶಿಯನ್ನೇ ಏಕೆ ವಿಶೇಷಗೊಳಿಸಿದರು, ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ ಶ್ರಾದ್ಧವೇ ಏಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಮತ್ತು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವಣ ವಿಧಿ ಏಕೆ ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಬೃಹತ್ಕಲ್ಪದ ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸೂರ್ಯನು ಕನ್ಯಾರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವೇಳೆ ಪ್ರೇತಕಾಲದ ಒಂದೇ ದಿನ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡೋದಕಾದಿ ಅರ್ಪಣದಿಂದ ಪ್ರೇತ, ಭೂತ, ರಾಕ್ಷಸಾದಿ ವರ್ಗಗಳು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ತೃಪ್ತರಾಗಲಿ ಎಂದು ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ವರವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ಆ ಮಾಸದ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅರ್ಪಣವು ಯುದ್ಧಮೃತರು ಹಾಗೂ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮರಣ ಪಡೆದವರಿಗೂ ನಿಶ್ಚಿತ ತೃಪ್ತಿಕರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಸಿದ್ಧಾಂತ—ಆಕಸ್ಮಿಕ ಮರಣ ಅಥವಾ ರಣಮರಣದಲ್ಲಿ ಭಯ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಗೊಂದಲ ಇತ್ಯಾದಿಯಿಂದ ಮನೋವಿಕ್ಷೋಭ ಉಂಟಾಗಿ ಧೀರರಿಗೂ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ದಿನ ನಿಗದಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ದಿನ ಪಾರ್ವಣವಲ್ಲ, ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಉನ್ನತ ಪಿತೃಗಳು ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ವರಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಮಾನುಷ ಸತ್ತ್ವಗಳು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ—ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳೀಯ/ಜಾತೀಯ ಆಚಾರ್ಯರಿಂದಲೇ (ನಾಗರನಿಗೆ ನಾಗರನೇ) ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಫಲಹೀನವೆಂದು ನಿಯಮಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅರ್ಹರು, ಯಾರು ಅನರ್ಹರು, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಧಿಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಧರ್ಮ-ಆಚಾರ ವಿಚಾರಣೆ ಇದೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು—ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಶ್ರಾದ್ಧಾರ್ಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ/ಮೂಲಕವೇ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು; ದರ್ಶಾದಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವಣ ವಿಧಿಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿರುವುಮಾಡಿದರೆ ಫಲ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮುಂದುವರೆದು—ಜಾರಜಾತಾದಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಜನ್ಮಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿದವರಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಫಲಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆನರ್ತನು ಮನುವಿನ ‘ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧದ ಪುತ್ರರು’ ಎಂಬ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಪುತ್ರಹೀನನಿಗೂ ಕೆಲವರು ಪುತ್ರರೂಪವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡಬಹುದೇ ಎಂದು ಸಂಶಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಯುಗಭೇದದ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪೂರ್ವಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವರ್ಗಗಳು ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಆಚಾರಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಪತನದಿಂದ ಅವು ಶುದ್ಧಿಕರವೆಂದು ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಯಮಗಳು ಕಠಿಣ. ಅಧ್ಯಾಯವು ವರ್ಣಸಂಕರ, ನಿಷಿದ್ಧ ಸಂಯೋಗಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಅನರ್ಹ ಸಂತಾನವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪುಂನಾಮ ನರಕದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ‘ಸತ್ಪುತ್ರರು’ ಮತ್ತು ಪತನಕಾರಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಗಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಜಾರಜಾತ ಸಂಬಂಧಿತ ಶ್ರಾದ್ಧ ನಿಷ್ಫಲವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಗೃಹಸ್ಥನ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮವನ್ನು ಮಂತ್ರಾಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿ, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಶ್ನಕನು—ಗೃಹಸ್ಥನು ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉಪದೇಶಕನು ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವೇದೇವರನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡುವುದು, ಪುಷ್ಪ-ಅಕ್ಷತ-ಚಂದನಸಹಿತ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ, ಹಾಗೂ ದರ್ಭೆ ಮತ್ತು ತಿಲಗಳ ಸರಿಯಾದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸವ್ಯ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಪಸವ್ಯ ಎಂಬ ಭೇದ, ನಾಂದೀಮುಖ ಪಿತೃಗಳ ವಿಷಯದ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು, ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಮಗಳು (ಮಾತೃಪಕ್ಷ ಪಿತೃಗಳೂ ಸೇರಿ) ವಿವರವಾಗಿವೆ. ಆವಾಹನದಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ವ್ಯಾಕರಣಶುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ಮಾನದಂಡವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೋಮರಿಗೆ ಯಥಾಮಂತ್ರ ಹೋಮ, ಉಪ್ಪನ್ನು ಕೈಲಾಡುವುದು ಅಥವಾ ನೇರವಾಗಿ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಡುವುದು ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವ ನಿಯಮ, ಭೋಜನ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅನುಮತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭೋಜನಾನಂತರ ಪಿಂಡದಾನ, ವೇದಿ ಸಿದ್ಧತೆ, ವಿತರಣಾ ನಿಯಮಗಳು, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಯಾರು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕು/ಬಾರದು ಎಂಬ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿವೆ. ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಹಗಲಲ್ಲೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಕಾಲವಿಪರೀತವಾದರೆ ಕರ್ಮ ಫಲಿಸದು ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅನರ್ತನು, ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿರುವ ಪಾರ್ವಣ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾದರಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೃತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ-ಶ್ರಾದ್ಧ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಮರಣಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಸ್ಥಿ-ಸಂಚಯನಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಕರ್ಮಗಳು, ಮರಣಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ, ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು ಸಂಚಯನಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ. ನಂತರ ದಿನಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧಗಳನ್ನು (1ನೇ, 2ನೇ, 5ನೇ, 7ನೇ, 9ನೇ, 10ನೇ ಇತ್ಯಾದಿ ದಿನಗಳು) ಸೂಚಿಸಿ, ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಲಘುವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೇವಭಾಗವಿಲ್ಲದೆ, ಒಂದೇ ಅರ್ಘ್ಯ, ಒಂದೇ ಪವಿತ್ರ, ಹಾಗೂ ಆವಾಹನವನ್ನು ಬಿಡುವುದು। ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣಸಾವಧಾನತೆಯನ್ನೂ ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—‘ಪಿತೃ/ಪಿತಾ’ ಪದ, ಗೋತ್ರ ಮತ್ತು ನಾಮರೂಪ (ಶರ್ಮನ್) ಸರಿಯಾದ ವಿಭಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸದಿದ್ದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಸಪಿಂಡೀಕರಣ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಆದರೆ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮುಂಚೆಯೂ ಸಾಧ್ಯ. ಪ್ರೇತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಗದಿಯಾದ ಅರ್ಪಣೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮೂರು ಪಿತೃಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಮೂರು ಪಿತೃಪಿಂಡಗಳಲ್ಲೂ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಗ್ರಾಹಕನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಪಿಂಡೀಕರಣದ ನಂತರ ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟ ನಿಷಿದ್ಧ; ಸಪಿಂಡೀಕೃತ ಪ್ರೇತನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪಿಂಡ ನೀಡುವುದು ಮಹಾದೋಷವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಮೃತನಾಗಿದ್ದರೂ ತಾತ ಜೀವಂತನಿದ್ದರೆ ನಾಮಕ್ರಮಶುದ್ಧಿ, ತಾತನ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವಣ-ಶ್ರಾದ್ಧ ವಿಧಿ, ಮತ್ತು ಸಪಿಂಡತೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವವರೆಗೆ ಕೆಲವು ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಪುನರುಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಸಪಿಂಡೀಕರಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪ್ರೇತಸ್ಥಿತಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಮೃತನ ಪಿತೃಸಂಬಂಧ (ಸಪಿಂಡತಾ) ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತೃಗಳ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗದವರ ಸ್ಥಿತಿ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದರ್ಶನಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವವಂಶಸಂಬಂಧಿತ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು, ಫಲವು ಕರ್ಮಾನುಸಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರಹೀನನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿ/ಪರ್ಯಾಯಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ; ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ವಿಧಿಗಳು ಲೋಪವಾದರೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಕಾಲ ಅಥವಾ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಮರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರೇತನಾಶಕ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ‘ನಾರಾಯಣಬಲಿ’ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಧರ್ಮ–ಪಾಪ–ಜ್ಞಾನಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಮೂರು ಗತಿಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ–ಭೀಷ್ಮ ಸಂವಾದಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಯಮನ ಆಡಳಿತ, ಚಿತ್ರ–ವಿಚಿತ್ರ ಎಂಬ ಲಿಖಕರು, ರೌದ್ರ ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿರುವ ಎಂಟು ವಿಧದ ಯಮದೂತರು, ಯಮಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ವೈತರಣಿ ದಾಟುವಿಕೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ನರಕಗಳ ಯಾತನೆಗಳು ಅವುಗಳ ಕರ್ಮಕಾರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವುಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು/ತಡೆಯಲು ಕಾಲಕ್ರಮದ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾಸಿಕ/ಬಹುಮಾಸ ದಾನಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧಿಕರ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿ, ಈ ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಫಲ ಬೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
ನರಕಯಾತನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭಯಪಟ್ಟು—ಪಾಪಿಗಳೂ ವ್ರತ, ನಿಯಮ, ಹೋಮ ಅಥವಾ ತೀರ್ಥಾಶ್ರಯದಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೀಷ್ಮನು ನರಕಶಮನಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡಿದವರನ್ನು ನರಕಾಗ್ನಿ ಜಯಿಸಲಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ ಮೃತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶ್ರಾದ್ಧವು ಅವನಿಗೆ ನರಕದ ಭೀಕರ ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಉನ್ನತಗತಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಥಾವಿಧಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ದಾನ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣದಾನ—ಪಾಪಕ್ಷಯದ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಥಳ-ಕಾಲ ವಿಶೇಷ ಮಾರ್ಗಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ—ಧಾರಾತೀರ್ಥ ಮುಂತಾದ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ವಾರಾಣಸಿ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ನೈಮಿಷ, ನಾಗರಪುರ, ಪ್ರಯಾಗ, ಪ್ರಭಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಹಾತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದರೆ ಮಹಾಪಾಪಗಳಿದ್ದರೂ ತಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಾರ್ದನಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶನ (ಉಪವಾಸದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ) ಮತ್ತು ಚಿತ್ರೇಶ್ವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆಯೂ ನರಕಭಯನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೀನರು, ಅಂಧರು, ದರಿದ್ರರು ಮತ್ತು ದಣಿದ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಕಾಲವಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು ನರಕದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಲಧೇನು, ತಿಲಧೇನು ದಾನಗಳು ಸೂರ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ, ಸೋಮನಾಥ ದರ್ಶನ, ಸಮುದ್ರ-ಸರಸ್ವತಿ ಸ್ನಾನ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಗ್ರಹಣವ್ರತಗಳು, ಕಾರ್ತ್ತಿಕಾ/ಕೃತ್ತಿಕಾ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುಷ್ಕರ ಸೇವೆ—ಇವೆಲ್ಲ ನರಕನಿವಾರಕ ಉಪಾಯಗಳೆಂದು ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ, ಕರ್ಮಕಾರಣತೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ದೋಷವೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬಹುದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೨೮ ಎರಡು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸೂತನು ಬಿಲದ್ವಾರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಶೇಷನಾಗದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸುವ ಜಲಶಾಯೀ ವಿಷ್ಣುವಿನ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ನಿರಂತರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದರೆ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮಹಾಯಾಗಗಳ ಸಮಾನ ಫಲ, ಜೊತೆಗೆ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಘೋರ ಅಧರ್ಮಿಗಳಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಮೋಚನೆಯ ದಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕ್ಷೀರಸಾಗರಶಾಯೀ ಭಗವಂತನು ಬಿಲದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಋಷಿಗಳ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ, ಪರಮಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಸುಲಭರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಬಲ್ಲನೆಂದು ಸೂತನು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಾರಣಕಥೆ—ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಪತನಾನಂತರ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮತ್ತು ಅಂಧಕ ಪರಿಚಯ; ಅಂಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆದು ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಾಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಶಂಕರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಶಂಕರನು ವೀರಭದ್ರನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗ ತ್ಯಜಿಸಿ ಪಿತೃರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅಂಧಕನು ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ದೈವದಂಡ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕಥೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನು ಕ್ರೋಧೋದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇಂದ್ರಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಅಮರಾವತಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡ ಅಂಧಕನು ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಭೇದಿತನಾದರೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಅಂಧಕನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗಾಗಿ ಹೋರಾಟವು ಬಹುಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ಅಂಧಕನನ್ನು ತ್ರಿಶೂಲಕ್ಕೆ ಗೂಡಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ತೂಗಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೇಹ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಬಲಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ದೋಷ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಅರಿವು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವನು ಆಕ್ರಮಣ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ತುತಿ ಹಾಗೂ ಶರಣಾಗತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನಾಮೋಚ್ಚಾರಣ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಶಿವಾರಾಧನೆಯಿಲ್ಲದ ಜೀವನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂಜರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕನ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿನಯವನ್ನು ಕಂಡ ಶಿವನು ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ಶೈವಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸ್ಥಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೃಂಗೀರಿಟಿ’ ಎಂಬ ಹೊಸ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡಿ ಸ्नेಹಪೂರ್ವಕ ಸಮೀಪವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂಸೆ-ಅಹಂಕಾರಗಳ ಅಂತ್ಯ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಮತ್ತು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪುನಃಸಮ್ಮಿಲನವಾಗುವ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಂಧಕವಧದ ನಂತರದ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿದು, ಅಂಧಕನ ಪುತ್ರ ವೃಕನು ಉಳಿದ ಅಸುರರೂಪವಾಗಿ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರದೊಳಗಿನ ಅತ್ಯಂತ ರಕ್ಷಿತ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಜಂಬೂದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಹಿಂದೆ ಅಂಧಕನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಪ್ರದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುಪ್ತವಾಗಿ ವೃಕನು ಕ್ರಮೇಣ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಮೊದಲು ಜಲಾಹಾರದಿಂದ, ನಂತರ ವಾಯುಹಾರದಿಂದ—ಕಠಿಣ ದೇಹನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕಮಲಸಂಭವ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ಅತಿಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ವೃಕನು ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವರಬಲದಿಂದ ವೃಕನು ರೈವತಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ವೃಕನ ಅವಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಇಂದ್ರನು ಅಮರಾವತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ವೃಕನು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಂದ್ರಾಸನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದಿತ್ಯ-ವಸು-ರುದ್ರ-ಮರುತಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ನೇಮಿಸಿ, ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಶುಕ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ವರದಾನದ ಶಕ್ತಿ-ಅಪಾಯ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಂದ ಅಧಿಕಾರದ ನೈತಿಕ ದ್ವಂದ್ವ, ಹಾಗೂ ಲೋಕಶಾಸನದ ಭಂಗುರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರಾಜ ವೃಕನ ಆಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ಹೋಮ, ಜಪ ಮೊದಲಾದ ವೈದಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗೆ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕರನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಋಷಿಗಳು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಕೃತಿ ಮುನಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವೈಷ್ಣವ ಮೂರ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣುವಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದೈತ್ಯರು ಅವನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲಾರರು. ವೃಕ ಸ್ವತಃ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಆಯುಧ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳು ಕುಸಿದು ಅವನು ಅಶಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ವೃಕನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯ ಭಯವಿದೆ ಎಂದು ಸಾಂಕೃತಿ ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಲಮಿತಿಯ ಒಪ್ಪಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಮಳೆಯ ಋತುಚಕ್ರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೊಂದಿಸಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅವಧಿಯ ನಂತರ ವೃಕನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಚಲನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಿಯಿಂದ ದುಃಖಿಸಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ‘ಅಶೂನ್ಯಶಯನ’ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ವಿಷ್ಣು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದು ವೃಕನ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಂಭಗೊಳಿಸಿ ಇಂದ್ರರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಯನಕಾಲದ ಧರ್ಮನಿಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ಶಯನ-ಏಕಾದಶಿ ಮತ್ತು ಬೋಧನ-ಏಕಾದಶಿಯ ಅಪಾರ ಮಹಿಮೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ।
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
ಚಾತುರ್ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಶಂಖ–ಚಕ್ರ–ಗದಾಧರ, ಗರುಡಧ್ವಜನಾದ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವನ್ನು ‘ಶಯನಸ್ಥ’ (ಪ್ರಸೂಪ್ತ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವಾಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ನಿಯಮವೂ ಅನಂತಫಲಪ್ರದ. ಅಧ್ಯಾಯವು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳಿಗೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು (ಏಕಭಕ್ತ, ನಕ್ಷತ್ರಾನುಸಾರ ಭೋಜನ, ಪರ್ಯಾಯ ಉಪವಾಸ, ಷಷ್ಠಾನ-ಕಾಲ ಭೋಜನ, ತ್ರಿರಾತ್ರ ಉಪವಾಸ) ಮತ್ತು ಶೌಚ-ಸಂಯಮ (ಸಂಜೆ-ಬೆಳಗಿನ ನಿಯಮ, ಅಯಾಚಿತ ಜೀವನ, ಎಣ್ಣೆ/ತುಪ್ಪ ಅಭ್ಯಂಗ ತ್ಯಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಎಣ್ಣೆರಹಿತ ಸ್ನಾನ, ಜೇನು-ಮಾಂಸ ವರ್ಜನೆ)। ತಿಂಗಳವಾರು ತ್ಯಾಗಗಳು—ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಶಾಕ, ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ದಧಿ, ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರ, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ಜೊತೆಗೆ ಕಾಂಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಂಸ, ಕ್ಷೌರಕರ್ಮ, ಜೇನು ಮತ್ತು ಮೈಥುನ ವರ್ಜ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಭಕ್ತಿಕರ್ಮಗಳಾಗಿ ತಿಲ-ಅಕ್ಷತಗಳಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ಮಂತ್ರಗಳ ಹೋಮ, ಪೌರುಷ ಸೂಕ್ತ ಜಪ, ಮೌನಪೂರ್ವಕ ಮಿತ ಹೆಜ್ಜೆ/ಮಿತ ಮುಷ್ಟಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ, ವಿಷ್ಣು ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ವೇದ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ನೃತ್ಯ-ಗೀತಾದಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಣವಾಗಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜಲಾಶಯೀ ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರ-ಕಲಶದ ಮೇಲೆ ದೀಪದಾನವನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದು ಹಿಂದಿನ ನಿಯಮಫಲಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಭಾಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಿಯಮ ಪಾಲನೆ, ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ನಿಯಮವಿಲ್ಲದೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ ಕಳೆಯುವುದು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುವವನು/ಪಠಿಸುವವನು ಕೂಡ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ।
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
ಅಧ್ಯಾಯ 233ರಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಬಹುಪದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂತರು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಳಗಡೆ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದ ಬರುತ್ತದೆ; ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಕಾಲವು ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶೌಚಾಚಾರಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದ ಕಾಲವಿಶೇಷವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಆಚರಣೆಯೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಪ್ರದತೆ ಪುನಃ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪುನಃಪುನಃ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಗಳ ವಿಧಗಳು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ನದಿಗಳು, ಪುಷ್ಕರ–ಪ್ರಯಾಗದಂತಹ ಮಹಾತೀರ್ಥಗಳು, ರೇವಾ/ನರ್ಮದಾ ಮತ್ತು ಗೋದಾವರಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಜಲಗಳು, ಸಮುದ್ರಸಂಗಮಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಎಳ್ಳು, ಆಮಲಕೀ, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ ಮಿಶ್ರಿತ ಪರ್ಯಾಯ ಜಲಗಳು. ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಯ ಸಮೀಪ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದರೂ ಸ್ನಾನಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಗಂಗೆಯು ಭಗವಂತನ ಪಾದೋದಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಇದಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ರಾತ್ರಿಸ್ನಾನವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು, ಸೂರ್ಯದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಶುದ್ಧಿಯ ಮಹತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಯಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹಸ್ನಾನ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಾಗ ಭಸ್ಮಸ್ನಾನ, ಮಂತ್ರಸ್ನಾನ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದೋದಕಸ್ನಾನವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಕರ ಪರ್ಯಾಯಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಗಮಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತಾರ್ಪಣ, ಜಪ, ಹೋಮ ಮಾಡಿದರೆ ಅಪಾರ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳ ಮೊದಲು ಗೋವಿಂದಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸತ್ಸಂಗ, ದ್ವಿಜಭಕ್ತಿ, ಗುರು-ದೇವ-ಅಗ್ನಿ ತರ್ಪಣ, ಗೋদান, ವೇದಪಠಣ, ಸತ್ಯವಚನ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ದಾನ-ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಾಧಾರಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾರದನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮ ‘ನಿಯಮ’ದ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಒಳಗಿನ ಶತ್ರುಗಳಾದ ಷಡ್ವರ್ಗ ಜಯ, ಹಾಗೂ ಕ್ಷಮಾ-ಸತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ. ಮನೋನಿಗ್ರಹವೇ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಕಟ್ಟುವ ಶಿಸ್ತಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯವೇ ಪರಮಧರ್ಮ, ಅಹಿಂಸೆಯೇ ಧರ್ಮಮೂಲ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ದ್ರವ್ಯಾಪಹಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು, ಅಹಂಕಾರ ತ್ಯಾಗ, ಶಮ-ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಅಸೂಯಾರಹಿತತೆ ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭೂತದಯೆ—ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆ—ಅನಿವಾರ್ಯ ಧರ್ಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹರಿ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಜೀವಹಿಂಸೆ ಧರ್ಮವಿರೋಧ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ದಯೆಯನ್ನು ಸನಾತನಧರ್ಮವೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ದಾನಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹರೌ ಸುಪ್ತೇ’—ವಿಷ್ಣು ಶಯನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ವಿಧಿವಶವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ—ದಾನಧರ್ಮವು ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ದಾನವನ್ನು ಸರ್ವಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಅನ್ನದಾನ ಮತ್ತು ಉದಕದಾನ ಅಪ್ರತಿಮವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ‘ಅನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣೆ ಅನ್ನಾಧೀನವೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ಅನ್ನ-ಜಲ ದಾನ, ಗೋদান, ವೇದಪಠಣ, ಹೋಮ, ಗುರು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ, ಘೃತದಾನ, ಪೂಜೆ, ಸಜ್ಜನಸೇವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಹಾಲು-ಹಾಲುಪದಾರ್ಥಗಳು, ಪುಷ್ಪ, ಚಂದನ/ಅಗರು/ಧೂಪ, ಫಲ, ವಿದ್ಯಾದಾನ, ಭೂದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನುಬಂಧ ದಾನಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತ ದಾನದ ಕುರಿತು ನೀತಿಸಾವಧಾನತೆ ಇದೆ: ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿದ ದಾನವನ್ನು ವಿಳಂಬಿಸುವುದು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅಪಾಯಕರ; ಸಮಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುವುದು ಪುಣ್ಯವರ್ಧಕ; ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅಪಹರಿಸುವುದು ನಿಂದನೀಯ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಯಮಲೋಕ ಪರಿಹಾರ, ವಿಶೇಷ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಋಣತ್ರಯ ವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಹೇಳಿ, ಇದು ನಾಗರಖಂಡದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೇಷಶಯ್ಯಾ-ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ಕೊಲೊಫನ್ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು—ಇದು ನಾರಾಯಣ/ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶೇಷ ಭಕ್ತಿಶಿಸ್ತಿನ ಕಾಲ; ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಯಮದಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಜನೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಪಲಾಶ/ಅರ್ಕ/ವಟ/ಅಶ್ವತ್ಥ ಎಲೆಗಳ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಜನ, ಹಾಗೆಯೇ ಉಪ್ಪು, ಧಾನ್ಯ-ಬೇಳೆ, ರಸಗಳು, ಎಣ್ಣೆ, ಸಿಹಿಪದಾರ್ಥ, ಹಾಲುಜನ್ಯ, ಮದ್ಯ, ಮಾಂಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗ. ಕೆಲವು ವಸ್ತ್ರಬಣ್ಣ/ಪ್ರಕಾರಗಳು, ಚಂದನ-ಕರ್ಪೂರ-ಕುಂಕುಮಸಮಾನ ಸುಗಂಧಿ ವಿಲಾಸವಸ್ತುಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಹಾಗೂ ಹರಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರ/ಸ್ವಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಸೂಚನೆಯೂ ಇದೆ. ಪರನಿಂದೆಯನ್ನು (ಇತರರ ದೂಷಣೆ) ಘೋರ ದೋಷವೆಂದು ಕಠಿಣವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ—ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದೇ ಪ್ರಧಾನ; ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುನಾಮಸ್ಮರಣೆ, ಜಪ, ಕೀರ್ತನೆ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಸಾರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆಯ ಕಾಲವಿಧಾನ, ನೈತಿಕ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು ಸಂಹಿತೆಯಂತೆ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾರದರು—ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಕರ್ಕಟ-ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಲಚಿಹ್ನವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿ, ಶುಭ ಜಂಬೂ (ನೆರಳೆ) ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿ, ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆಯ ಮಂತ್ರಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ (ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ) ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ (ನಿಯಮಿತ ಸಂಯಮ) ಪರಸ್ಪರಪೂರಕ ಧರ್ಮನಿಯಮಗಳು; ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಮೂಲಾಧಾರ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಮಂಗಳಕರ ಕಾಲವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವರು “ಶಯನ”ದಲ್ಲಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ರತ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣುವ್ರತವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಪರಮ ವ್ರತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮೂಲಶಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೋಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸತ್ಕಾರ, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಅಸ್ತೇಯ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಅಕ್ರೋಧ, ಅಸಂಗ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾರ್ಪಿತಚಿತ್ತತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಚಾರಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ, ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ಜೀವन्मುಕ್ತನಾಗಿ ಪಾಪಸ್ಪರ್ಶರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಆಚರಣೆಯೂ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹರಿಭಕ್ತಿಯೇ ವ್ರತವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ ಸಮನ್ವಯತತ್ತ್ವ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ, ಶೇಷಶಾಯಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಕಾಲದ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ಉಪವಾಸವಲ್ಲ; ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ, ನಿತ್ಯ ಪಂಚಯಜ್ಞಗಳ ಆಚರಣೆ, ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿರುವ ಸಮಗ್ರ ಶಿಸ್ತು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಪಂಚಾಯತನ ಶೈಲಿಯ ದಿಕ್ಕುಪೂಜಾ ಕ್ರಮವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಕಾಲಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಕೋಣದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ, ನೈಋತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಲ/ವಂಶದೇವತೆ, ಈಶಾನದಲ್ಲಿ ರುದ್ರ; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪುಷ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಘ್ನನಾಶ, ರಕ್ಷಣೆ, ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಅಪಮೃತ್ಯುನಿವಾರಣೆ ಮುಂತಾದ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮುಂದೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ತಪೋವ್ರತಗಳ ಹಂತ ಹಂತದ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ—ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರಕ್ರಮಗಳು, ಏಕಭುಕ್ತ/ಏಕಾಂತರ ವಿಧಾನಗಳು, ಕೃಚ್ಛ್ರ-ಪಾರಾಕಾದಿ, ಹಾಗೆಯೇ ದ್ವಾದಶೀ ಗುರುತುಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಮಹಾಪಾರಾಕ’ ಕ್ರಮಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪಶುದ್ಧಿ, ವೈಕುಂಠಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಜ್ಞಾನವೃದ್ಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠನದ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಯನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಇದು ಮೌಲ್ಯವಂತ ಧರ್ಮ-ಆಚಾರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೩೯ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಹರಿಯ ಶಯನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (ಶಯನ-ಭಾವದಲ್ಲಿ) ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಾರದರು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲವೇ ವೇದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ವೇದ–ಬ್ರಾಹ್ಮಣ–ಅಗ್ನಿ–ಯಜ್ಞ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಧಿವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಜಲಸಂಬಂಧಿತ ಭಾವದಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜಲ–ಅನ್ನ–ವಿಷ್ಣುಮೂಲ ಪಾವಿತ್ರ್ಯತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಸಂಸಾರದ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಃ/ಬಹಿಃ ನ್ಯಾಸ, ವೈಕುಂಠರೂಪದ ಆವಾಹನ (ಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ), ನಂತರ ಆಸನ, ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಚಮನ, ಸುಗಂಧಿ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಜಲ ಸ್ನಾನ, ವಸ್ತ್ರದಾನ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತದ ಮಹತ್ವ, ಚಂದನಲೇಪನ, ಶುದ್ಧ ಶ್ವೇತ ಪುಷ್ಪಾರ್ಚನೆ, ಮಂತ್ರಸಹ ಧೂಪ, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನ—ಈ ಕ್ರಮ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ದೀಪದಾನವನ್ನು ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯ ಕರ್ಮವೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ಯೇ ಫಲಸಿದ್ಧಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಶರತಾಗಿ ಪುನಃಪುನಃ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೈತಿಕ–ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನಾದಿಗಳ ದೃಢ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಹರಿ/ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ದೀಪದಾನ ಮಾಡುವ ಮಹಿಮೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇತರ ದಾನ-ಪೂಜೆಗಳಿಗಿಂತ ಹರಿಗಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ದೀಪ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಅದು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಫಲ ನೀಡುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ—ದೀಪಾರ್ಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಪೂಜೆ, ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು ನೈವೇದ್ಯ ಸಮರ್ಪಣೆ, ಮತ್ತು ‘ಹರಿ-ಶಯನ’ ಕಾಲವಾದ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಅರ್ಘ್ಯದಾನ. ಶಂಖಜಲದೊಂದಿಗೆ ತಾಂಬೂಲಪತ್ರ, ಅಡಿಕೆ, ಹಣ್ಣುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಘ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಕೇಶವನಿಗೆ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಆಚಮನ, ಆರತಿ, ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ—ಇವು ಬಹು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಜಲದಾನಕ್ಕೆ ಸಮಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧ್ಯಾನೋಪದೇಶ: ಯೋಗಜ್ಞಾನಯುಕ್ತ ಸಾಧಕನು ಸ್ಥಿರ ರೂಪಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು, ಹಾಗೆ ವೈಷ್ಣವ ಭಾವದಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯತ್ತ ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವನ್ನು ಇಂತಹ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲ ಕಾಲವೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂಭಾಷಣಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ನೈತಿಕಾಚಾರವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಅರ್ಹ ಸಾಧಕರಿಗೆ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆಯ ಹದಿನಾರು ವಿಧಗಳನ್ನು ಪರಮಪದಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಕೃಷ್ಣೋಪಾಸನೆಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸದೆ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನು ಶೂದ್ರರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈಶ್ವರನು ವೇದಪಠಣಾದಿಗಳ ಕುರಿತು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, “ಸತ್-ಶೂದ್ರ” ಎಂಬ ವರ್ಗವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯೋಗ್ಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವಿಧಿವಿವಾಹಿತ ಪತ್ನಿ, ನಿಯಮಿತ ಗೃಹಸ್ಥ ಜೀವನ, ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲದ ಪಂಚಯಜ್ಞಗಳು, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ದಾನ, ಮತ್ತು ದ್ವಿಜ ಅತಿಥಿಗಳ ಸೇವೆ. ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮ, ದಾಂಪತ್ಯ ಸೌಹಾರ್ದದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಫಲ, ವರ್ಣಾಂತರ ವಿವಾಹ ನಿಯಮಗಳು, ವಿವಾಹಪ್ರಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂತಾನವರ್ಗೀಕರಣಗಳು ಸ್ಮೃತಿಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದಾನ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಜೀವನೋಪಾಯ, ದೈನಂದಿನ ಕ್ರಮ, ಮತ್ತು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ಎಂಬ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ನೀತಿಸೂಚನೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಗೃಹಸ್ಥಾಚಾರ ಮತ್ತು ಋತುಪಾಲನೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಾಧನಾಮುಖ ಧರ್ಮಪಟವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
ಅಧ್ಯಾಯ 242 ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದರೂಪವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾರದರು “ಅಷ್ಟಾದಶ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು” (ಹದಿನೆಂಟು ಸ್ವಭಾವ/ವರ್ಗಗಳು) ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವೃತ್ತಿ—ಜೀವಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ—ಏನೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಕಮಲದಿಂದ ಉದ್ಭವ, ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ದರ್ಶನ, ಜಡತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು, ನಂತರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದು ಸರಿದಾರಿಗೇರುವುದು, ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ದೊರಕುವುದು। ಮುಂದೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸೃಷ್ಟಿವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮನೀತಿಗೆ ತಿರುಗಿ ವರ್ಣಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸಂಯಮ, ಅಧ್ಯಯನ, ಭಕ್ತಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ; ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ, ದಾನ, ವ್ಯಾಪಾರಧರ್ಮ; ಶೂದ್ರನಿಗೆ ಸೇವೆ, ಶೌಚ, ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ. ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲದ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಭಕ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ। ಹದಿನೆಂಟು ಪ್ರಕೃತಿಗಳೊಳಗಿನ ವಿವಿಧ ವೃತ್ತಿ-ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಉನ್ನತ/ಮಧ್ಯಮ/ಅಧಮ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿ ವರ್ಣ–ಆಶ್ರಮ–ಪ್ರಕೃತಿ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪವಿತ್ರ ಪುರಾಣಾಂಶದ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮಾಡಿ, ಸದಾಚಾರನಿಷ್ಠನನ್ನು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯತ್ತ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
ಬ್ರಹ್ಮನು ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪೈಜವನನೆಂಬ ಶೂದ್ರ ಗೃಹಸ್ಥನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯವಂತ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಜೀವನೋಪಾಯವಿರುವವನು, ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾದವನು, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸೇವಕ. ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕ ದಾನ, ಲೋಕಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳು (ಬಾವಿ, ಕೆರೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೃಹ) ಮತ್ತು ವ್ರತ-ನಿಯಮಗಳ ಶಿಸ್ತು—ಇವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಗೃಹಜೀವನ ನೈತಿಕವಾಗಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಲವ ಋಷಿ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಪೈಜವನನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇದಪಠನಾಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದವನಿಗೂ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ ಸಾಧನೆ ಯಾವುದು ಎಂದು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಗಾಲವನು ಶಾಲಿಗ್ರಾಮಕೇಂದ್ರಿತ ಹರಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದರ ಪುಣ್ಯ ಅಕ್ಷಯ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲದಾಯಕ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಹತೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ‘ಅಸತ್-ಶೂದ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಸತ್-ಶೂದ್ರ’ ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯ ಗೃಹಸ್ಥರು ಹಾಗೂ ಸದ್ಗುಣವತಿಯಾದ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಈ ಉಪಾಸನೆಗೆ ಅರ್ಹರು ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಸಂಶಯವು ಫಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತುಳಸಿ ಅರ್ಪಣೆ (ಪುಷ್ಪಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ), ಮಾಲೆ, ದೀಪ, ಧೂಪ, ಪಂಚಾಮೃತಸ್ನಾನ, ಶಾಲಿಗ್ರಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಸ್ಮರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶುದ್ಧಿ, ಅಚ್ಯುತ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಫಲಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಶಾಲಿಗ್ರಾಮರೂಪಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಈ ಮಹಾತ್ಮ್ಯೋಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪೈಜವನನು ಗುರುಗಳ ವಾಕ್ಯಾಮೃತವನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ತೃಪ್ತಿ ಆಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ತತ್ತ್ವ ‘ಭೇದ’ಗಳ (ವರ್ಗೀಕರಣಗಳ) ವಿಶದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗಾಲವನು ಪುರಾಣೋಕ್ತವಾದ ಒಂದು ಗಣನೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಆಗುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಹರಿ/ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮೂರ್ತಿ-ನಾಮಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ—ಕೇಶವ, ಮಧುಸೂದನ, ಸಂಕರ್ಷಣ, ದಾಮೋದರ, ವಾಸುದೇವ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಮೊದಲಾದವು, ಕೃಷ್ಣವರೆಗೆ—ಇವು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಆರಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಸಮೂಹವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಈ ನಾಮಗಳನ್ನು ತಿಥಿ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಚಕ್ರದ ಕಾಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ನಿಯಮಿತ ಭಕ್ತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಇತರ ಸಮಾಂತರ ಗಣನೆಗಳೊಂದಿಗೆ (ಉದಾ. ಅವತಾರಗಳು) ಸಾಮ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ನಿಗದಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ ಅಥವಾ ಪಠಣ ಮಾಡಿದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಜೀವಿಗಳ ಪಾಲಕನಾದ ಹರಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪೈಜವನನು ಗಲವನನ್ನು ಶಾಲಗ್ರಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯ ಭಗವಂತನ ಸನ್ನಿಧಿ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಗಲವನು ಉತ್ತರವನ್ನು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿಹಾಸದ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ದಕ್ಷನ ಶಿವದ್ವೇಷ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸತಿಯ ದೇಹತ್ಯಾಗದವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅವಳು ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ಮಹಾದೇವನಿಗಾಗಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಪರೀಕ್ಷಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ವಿಧಿಯಿಂದ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಶಿವಾನುಜ್ಞೆಯಿಂದ ಕಾಮದೇವನ ಪುನಃದೇಹಧಾರಣೆಯು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವರದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ತಾರಕನ ಉಪದ್ರವದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪಾರ್ವತಿಯಿಂದ ಜನಿಸುವ ಶಿವಪುತ್ರನು ಏಳು ದಿನಗಳ ನಂತರ ತಾರಕನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮಂದರಾಚಲಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಗಣಗಳು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ದೇವತೆಗಳು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಭಾವದಿಂದ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಿವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗಾಲವನು ವ್ರತಚರ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವರುಗಳು ಶಿವನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನ ದೊರಕದೆ, ಶೈವಭಾವದಿಂದ ಶಿವನ ಪ್ರತಿಮಾರೂಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಜಪ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ನಿಯಮಾಚರಣೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಸ್ಮಧಾರಣೆ, ಕಪಾಲ-ದಂಡ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಪಂಚವಕ್ತ್ರ ರೂಪಸೂಚನೆಗಳು ಮುಂತಾದ ವ್ರತದ ಗುರುತುಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಅವರ ಶುದ್ಧಿ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ‘ಶುಭಮತಿ’ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶತರುದ್ರೀಯ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ದೀಪದಾನ ಮತ್ತು ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ತಾನು ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಒಂದು ದಿವ್ಯಸತ್ತ್ವ ಪಕ್ಷಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಆ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಗಿ, ದೇವರುಗಳು ಪಾಷಾಣಸಮಾನರಾಗಲಿ ಮತ್ತು ಸಂತಾನರಹಿತರಾಗಲಿ ಎಂದು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ದೇವತೆಗಳು ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಂತ್ರಬೀಜ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಗಳ ಶಾಶ್ವತ ಆಧಾರಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಿಲ್ವಪತ್ರ ಪೂಜೆ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ವಿನಯ, ನಿಯಮ, ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಶಿವ-ಶಕ್ತಿಗಳ ಪರಸ್ಪರಪೂರಕ ಮಹಿಮೆ ಈ ತೀರ್ಥಕಥೆಯ ಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪೈಜವನನು—ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ) ತುಳಸಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಋಷಿ ಗಾಲವನು ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೇವ–ಅಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಭಯಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಕ್ಷಪಾತಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಉನ್ನತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ ಸ್ವರೂಪ—ಅರ್ಧ ಶಿವ, ಅರ್ಧ ವಿಷ್ಣು—ಅಭೇದ ತತ್ತ್ವದ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿ, ವಾದವಿವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವರನ್ನು ನಿರ್ವಾಣೋನ್ಮುಖ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ದಾರಿತೋರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ವೃಕ್ಷ-ತತ್ತ್ವ ಸ್ಥಾಪನೆ: ಬಿಲ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ, ತುಳಸಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನಿವಾಸವಿದೆ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ವೃಕ್ಷರೂಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಆಕಾಶವಾಣಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವತ್ಥ (ಅರಳಿ/ಪೀಪಲ್) ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುವಾರ; ಸ್ಪರ್ಶ, ದರ್ಶನ, ಪೂಜೆ, ಜಲಸೇವೆ ಹಾಗೂ ಹಾಲು ಮತ್ತು ಎಳ್ಳು-ಮಿಶ್ರ ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಶ್ವತ್ಥ ಸ್ಮರಣೆ-ಸೇವೆ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಯಮಲೋಕಭಯಶಮನ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ವೃಕ್ಷಹಾನಿಗೆ ಕಠಿಣ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿ—ಮೂಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕೇಶವ, ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣ, ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿ, ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಯುತ—ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವೃಕ್ಷಸೇವೆ ಮೋಕ್ಷೋನ್ಮುಖ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಾಣಿ ಪಾಲಾಶವೃಕ್ಷವನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮವೃಕ್ಷ) ದೈವಸ್ಪರ್ಶಿತ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪವಾಗಿ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪಾಲಾಶವು ಅನೇಕ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಸೇವನೀಯ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವದು, ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಎಲೆಗಳ ಎಡ-ಬಲ-ಮಧ್ಯ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತ್ರಯದ ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಬೇರು, ಕಾಂಡ, ಕೊಂಬೆ, ಹೂ, ಎಲೆ, ಹಣ್ಣು, ತೊಗಟೆ, ಸಾರ—ಪ್ರತಿ ಅಂಗದಲ್ಲೂ ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾನವಿದೆ ಎಂದು ‘ವೃಕ್ಷದೇಹ ತತ್ತ್ವ’ವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾಲಾಶ ಎಲೆಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಯಜ್ಞಫಲ, ಅನೇಕ ಅಶ್ವಮೇಧಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ—ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಭಾನುವಾರ ಹಾಲಿನಿಂದ ಪೂಜೆ, ಗುರುವಾರ ಭಕ್ತ್ಯಾಚರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿತ; ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಪಾಲಾಶದರ್ಶನವೂ ಪಾವನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಲಾಶವನ್ನು ‘ದೇವಬೀಜ’ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ರೂಪವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದು ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದುಃಖನಿವಾರಣಕ್ಕೆ ಆಚಾರಮಾರ್ಗವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತುಳಸಿಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಗೃಹಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ವ್ರತಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಾವನ ಸನ್ನಿಧಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧನವೂ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತುಳಸಿಯನ್ನು ನೆಡುವುದು ಮಹಾಫಲಪ್ರದ, ದಾರಿದ್ರ್ಯನಿವಾರಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ತುಳಸಿಯ ದರ್ಶನ, ರೂಪ, ಎಲೆ, ಹೂ, ಹಣ್ಣು, ಮರ, ಮಜ್ಜೆ, ತೊಗಟೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ/ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮತ್ತು ಮಂಗಳಶಕ್ತಿಯ ನಿವಾಸವಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ತುಳಸಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶುದ್ಧಿ-ಆಶೀರ್ವಾದಗಳ ವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ, ಬಾಯಲ್ಲಿ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಭುಜಗಳ ಮೇಲೆ, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ತುಳಸಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವ ಕ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ಷೆ, ವ್ಯಾಧಿ-ಶೋಕ ನಿವೃತ್ತಿ, ಕ್ಲೇಶನಾಶ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ತುಳಸಿಎಲೆಗಳನ್ನು ಜೊತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯಮವಾಗಿ ನೀರು ಹಾಕುವುದು ಭಕ್ತ್ಯಾಚರಣೆಯಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿತ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ತುಳಸಿಸೇವೆ ದುರ್ಲಭ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕ—ಹಾಲಿನಿಂದ ಸಿಂಚನ, ತುಳಸಿಯ ಆಳವಾಳ/ಕುಂಡದ ಪೋಷಣೆ-ದಾನವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹರಿ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಮಲಾ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ) ಮರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ನಿತ್ಯ ದುಃಖಹರಣ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿ, ಪವಿತ್ರ ವೃಕ್ಷ-ಪರಿಸರಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಋತುಶಿಸ್ತು ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಯ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವವೃಕ್ಷದ (ಬಿಲ್ವತರು) ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಮಹಿಮೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ದಣಿದ ಪಾರ್ವತೀ ದೇವಿಯ ಬೆವರಿನ ಒಂದು ಹನಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಅದು ಮಹಾದಿವ್ಯ ವೃಕ್ಷವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ದೇವಿ ಜಯಾ–ವಿಜಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಇದು ದೇವಿಯ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಜನಿಸಿದದು, ಪಾಪನಾಶಕ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾರ್ವತೀ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಬಿಲ್ವ’ ಎಂದು ಹೆಸರು ಇಟ್ಟು, ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಸಹ ಭಕ್ತರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಬಿಲ್ವಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತನ್ನ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಬಿಲ್ವಪತ್ರಗಳ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಬಳಕೆ ಪೂಜೆಗೆ ಸಹಾಯಕ; ಪತ್ರಾಗ್ರವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಪತ್ರಾಗ್ರವನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಇಡುವುದು ಅನೇಕ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸಿ ದಂಡದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವೃಕ್ಷದ ಪವಿತ್ರ ಅಂಗವಿನ್ಯಾಸ—ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಗಿರಿಜಾ, ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಾಯಣಿ, ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರಿ, ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತೀ, ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಾತ್ಯಾಯನಿ, ತೊಗಟೆಯಲ್ಲಿ ಗೌರಿ, ಒಳತಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರ್ಣಾ, ಹೂಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ, ಶಾಖಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಮಾ, ಮುಳ್ಳುಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿಗಳು—ಎಂದು ಬಿಲ್ವವನ್ನು ದೇವಿಯ ಜೀವಂತ ತೀರ್ಥ-ಮಂದಿರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
ಅಧ್ಯಾಯ 251 ಗಾಲವ-ಸಂವಾದದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುಭ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಳಿಬಂದು, ದೇವತೆಗಳು ನಾಲ್ಕು ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಹರಿ-ಹರರು ಏಕೀಭೂತ ‘ಹರಿಹರಾತ್ಮಕ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನೂ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಬಿಲ್ವಪತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಶಾಪವನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸದೆ, ಕರුණೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕೆ ಮರುಹೊಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ—ದೇವತೆಗಳು ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳುತಿಂಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಮೆ/ಚಿಹ್ನರೂಪದಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯರಾಗುವರು; ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರ, ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ವರದಾತರಾಗುವರು. ಅನಂತರ ದೇವಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರರಿಗೆ ಶಾಪಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ವಿಷ್ಣು ಪಾಷಾಣರೂಪವಾಗುವನು; ಶಿವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಪದ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಲಿಂಗಸಂಬಂಧಿತ ಪಾಷಾಣರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವನು; ಇದರಿಂದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವಿವಾದ ಮತ್ತು ದುಃಖವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣು ದೇವಿಗೆ ವಿಧಿವತ ಸ್ತುತಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಅವಳನ್ನು ಗುಣತ್ರಯಮಯಿ ಮಾಯೆ ಹಾಗೂ ತ್ರಿರೂಪಾ ದೇವೀಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಭೂಗೋಳವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ—ವಿಷ್ಣು ಗಂಡಕೀ ನದಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಜಲಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮ-ಶಿಲಾರೂಪವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವನು; ಪುರಾಣಜ್ಞರು ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಚಿಹ್ನಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸುವರು. ತುಳಸೀಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಶಿಲಾರೂಪ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಭಕ್ತರ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಮುಕ್ತಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಕೇವಲ ದರ್ಶನವೂ ಯಮಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮೋತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಪೋತ್ತರ ದೇವನಿವಾಸವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪುನಃ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶೂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನಕರ್ತ ಮತ್ತು ಋಷಿ ಗಾಲವರ ನಡುವಿನ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವೃಕ್ಷರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಶೂದ್ರನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗಾಲವರು—ದೈವಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲವು ಅಮೃತಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ; ವೃಕ್ಷದೇವತೆಗಳು ಅದನ್ನು ‘ಪಾನ’ ಮಾಡಿ ಬಲ, ತೇಜಸ್ಸು, ಸೌಂದರ್ಯ, ವೀರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ-ನೈತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಬರುತ್ತದೆ: ವೃಕ್ಷಸೇವೆ ಎಲ್ಲ ತಿಂಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ಲಾಘನೀಯ, ಆದರೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದ. ತಿಲಮಿಶ್ರಿತ ಜಲ (ತಿಲೋದಕ)ದಿಂದ ಮರಗಳಿಗೆ ನೀರು ಹಾಕುವುದು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಕರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ತಿಲವು ಶುದ್ಧಿಕರ, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು, ದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವಸ್ತು ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮರಗಳಿಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ನಾಗ, ಸಿದ್ಧ ಮೊದಲಾದ ಗಣಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ಉದಾ. ವಟವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಯವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥ/ಪಿಪ್ಪಲ ಮತ್ತು ತುಳಸೀಸೇವೆಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವನಸ್ಪತಿಲೋಕಸೇವೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಯಜ್ಞಾವಶ್ಯಕತೆ ಹೊರತು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷಛೇದ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಜಂಬೂಮರದ ಕೆಳಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಹಾಗೂ ಮರಪೂಜೆಯಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ.
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
ಅಧ್ಯಾಯ 253 ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ನೀತಿಬೋಧೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ಕೋಪ, ಅವಳ ಶಾಪ, ಮತ್ತು ರುದ್ರನು ವಿಕೃತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ನಂತರ ದಿವ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದು ಏಕೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಗಾಲವನು ಹೇಳುವಂತೆ—ದೇವಿಯ ಭಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ದೇವಿ ಅನುಗ್ರಹ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಜಗನ್ಮಾತೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಹರನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ನೈತಿಕ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ—ಅಪರಾಧವಾದರೆ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿ ತಿದ್ದುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ; ಅದು ತಂದೆ-ಮಗ, ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ, ಪತಿ-ಪತ್ನಿ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು. ಕುಲ-ಜಾತಿ-ದೇಶಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮಹಾದೋಷವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಶಿವನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಶಿವನಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗುವೆಂಬ ಭೀತಿಕರ ವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನಮಾಡಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಹಾರವು ವ್ರತಶಿಸ್ತಿಗೆ ಬಂಧಿತ—ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಆಚರಣೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ತಾಂಡವವನ್ನು ಪಾರ್ವತಿ ಶರತಾಗಿ ವಿಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ ಶಾಪ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ, ಸಿದ್ಧಿ, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಂಗಳಾಶ್ರಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
ಅಧ್ಯಾಯವು ಒಬ್ಬ ಪ್ರಶ್ನಕ (ಶೂದ್ರ)ನ ಆಶ್ಚರ್ಯಭಕ್ತಿ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಮಹಾದೇವನು ಹೇಗೆ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದನು, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತವು ಹೇಗೆ ಉದ್ಭವಿಸಿತು ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ದಿವ್ಯ ಅನುಗ್ರಹ ಸಂಭವಿಸಿತು? ಋಷಿ ಗಾಲವನು ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಬಂದಾಗ ಹರನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವ್ರತವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಮಂದರ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ದೇವರು-ಋಷಿಗಳನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ, ಭವಾನಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಹರತಾಂಡವ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರು, ಋಷಿ, ಸಿದ್ಧ, ಯಕ್ಷ, ಗಂಧರ್ವ, ಅಪ್ಸರೆ, ಗಣಗಳ ಮಹಾಸಭೆ ಸೇರುತ್ತದೆ; ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯವರ್ಗಗಳು, ತಾಳಗಳು, ಗಾಯನ ಪರಂಪರೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಶಿವನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ರಾಗಗಳು ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಚಕ್ರಾದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೌಂದರ್ಯ-ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಋತುಚಕ್ರ ಪೂರ್ಣವಾದ ಬಳಿಕ ಪಾರ್ವತಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಶಾಪದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಒಂದು ಲಿಂಗವು ನರ್ಮದಾ ಜಲಸಂಬಂಧದಿಂದ ಜಗತ್ಪೂಜ್ಯವಾಗುವುದು. ನಂತರ ಶಿವಸ್ತೋತ್ರ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ: ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸುವವರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಯೋಗವಾಗದು, ಜನ್ಮಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವರುಗಳು ಶಿವನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತ್ವ ಮತ್ತು ಶಿವ-ವಿಷ್ಣು ಅಭೇದವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಗಾಲವನು ದಿವ್ಯರೂಪ ಧ್ಯಾನವು ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
ಅಧ್ಯಾಯ 255 ತೀರ್ಥತತ್ತ್ವವನ್ನು ಗೃಹಸ್ಥರ ಆಚರಣಾ-ವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಡಕೀ ನದಿಯ ಶಾಲಿಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸ್ವಯಂಭೂ (ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತವಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಮಹೇಶ್ವರ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಪವಿತ್ರ ರೂಪಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶ್ರವಣ, ಭಾಗಪಠಣ, ಸಂಪೂರ್ಣಪಠಣ ಮತ್ತು ಕಪಟರಹಿತ ವಾಚನ—ಇವು ಶೋಕವಿಮುಕ್ತ ‘ಪರಮಪದ’ವನ್ನು ನೀಡುವ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಕೇಂದ್ರಿತ ನಿಯಮಾವಳಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ—ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಗಣೇಶಪೂಜೆ, ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯಪೂಜೆ, ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಪಂಚಾಯತನ ಉಪಾಸನೆ; ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಫಲ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಲಿಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಕ ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆ, ಜೊತೆಗೆ ದ್ವಾರವತೀ-ಶಿಲೆ, ತುಳಸಿ, ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತ ಶಂಖ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಶುದ್ಧಿ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀ’ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಫಲಗಳನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಪೂಜೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪೂಜೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಕು ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಬರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ರುದ್ರನು ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಸೀನನಾಗಿ, ಅನೇಕ ಗಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತಾನೆ; ಗಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ದಿವ್ಯ-ಸಭೆಯ ಲೌಕಿಕಾತೀತ, ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಂತಾಗಮನದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಮೋಹಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾಚಂಚಲತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಆಗ ಶಿವನು ಗಣರಿಗೆ ಅಲಕ್ಷ್ಯ-ಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ತಡೆದು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನ ಜಪಮಾಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ—ಆದಿಪ್ರಭುವಾದ ನೀವು ಏನನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತೀರಿ, ಯಾವ ಪರತತ್ತ್ವವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೀರಿ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು—ಹರಿಯ ಸಹಸ್ರನಾಮಸಾರವನ್ನು ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮಂತ್ರತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಣವ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರವು ವೇದಸಾರ, ಶುದ್ಧ, ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲಕಾರಿ, ಅಪಾರ ಪಾಪಸಂಚಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಅಧಿಕಾರ-ನಿಯಮಗಳ ವಿಸ್ತಾರ: ಪ್ರಣವಯುಕ್ತ ರೂಪಗಳ ಚರ್ಚೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಪ್ರಣವವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳ “ರಾಮ” ನಾಮವೇ ಪರಮ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮಂತ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ “ರಾಮ” ನಾಮಮಹಿಮೆ—ಭಯ-ರೋಗ ನಿವಾರಕ, ಜಯಪ್ರದ, ಸರ್ವಪಾವನ; ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಮಾಶ್ರಯದಿಂದ ವಿಘ್ನಗಳು ಶಮನವಾಗಿ, ದಂಡರೂಪ ಪರಲೋಕಫಲವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿ–ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಯೋಜನೆ ಕುರಿತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದ ಮಹಿಮೆ, ಶುದ್ಧ ರೂಪ, ಫಲಗಳು ಮತ್ತು ಜಪವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಾದೇವರು ವರ್ಣ–ಆಶ್ರಮಭೇದದ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಪೂರ್ವಕ ಜಪ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಪುರಾಣ–ಸ್ಮೃತಿ ನಿರ್ಣಯದಂತೆ ಪ್ರಣವವಿಲ್ಲದೆ, ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ “ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ” ಎಂದು ಉಪದೇಶ. ನಿಗದಿತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದು ದೋಷಕರ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಫಲ ಕೊಡಬಹುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಾರ್ವತಿ “ನಾನು ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಣವಾಧಿಕಾರ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಣವವನ್ನು ಆದಿತತ್ತ್ವವೆಂದು ಉನ್ನತಪಡಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮ–ವಿಷ್ಣು–ಶಿವರ ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ಆಧಾರ ಅದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹರಿಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವ್ರತಾಚರಣೆಯಿಂದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ಸು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗುಣವೃದ್ಧಿ ನೀಡಿದರೂ ಕಷ್ಟ; ಹರಿಭಕ್ತಿಯೇ ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಜವಾದ ವೃದ್ಧಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ತಪಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣವೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ವಿಷ್ಣುಸ್ಮರಣೆ ವಾಣಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಹರಿಕಥೆ ದೀಪದಂತೆ ಪಾಪಾಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಾರ್ವತಿ ಹಿಮಾಚಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು, ನಿಗದಿತ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿ–ಶಂಕರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ (ಗಾಲವವಚನವಾಗಿ) ಅವಳನ್ನು ಜಗನ್ಮಾತೆ, ಗುಣಾತೀತ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವಳ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವ್ರತ–ಕ್ಷೇತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುನಿ-ಸಂವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಾಲವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೈಲಪುತ್ರಿ ಪಾರ್ವತಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿರುವಾಗ, ಕಾಮಪೀಡಿತ ಶಿವನು ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಯಮುನಾ ತೀರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಪೋಮಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಮುನೆಯ ಜಲವು ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ಕಪ್ಪು ವರ್ಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪಾಪಸಮೂಹ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಸ್ಥಳ “ಹರತೀರ್ಥ”ವೆಂದು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಶಿವನು ಮನೋಹರ, ಕ್ರೀಡಾಮಯ ತಪಸ್ವಿ-ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಋಷಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಪತ್ನಿಯರ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ದೈವಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವಮಾನಕಾರಿ ಶಾಪವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಾಪದಿಂದ ಶಿವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ವಿಕಾರ ಪ್ರकटವಾಗಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಯ ಹರಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ ತಪ್ಪನ್ನು ಅರಿತು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟು ಶಿವನ ಪರಾತ್ಪರತ್ವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿಯನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿಯಾಗಿ, ಜಗತ್ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಾಧಾರವಾಗಿ ಹೊಗಳುವ ಸ್ತೋತ್ರಭಾಗ ಬರುತ್ತದೆ; ಶಿವನು ಶಾಪಪ್ರಭಾವ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಸ್ಥಾಪನೆ, ಆತುರದ ತೀರ್ಪಿನ ದೋಷದ ಕುರಿತು ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಮತ್ತು ದೈವತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆ ಒಂದೇ ಉಪದೇಶವಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
ಅಧ್ಯಾಯ 259ರಲ್ಲಿ ಬಹುಭಾಗೀಯ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ಒಂದು ಮಹಾ ಪತಿತ ಲಿಂಗವನ್ನು ನೋಡಿ, ಯುಗಯುಗಾಂತರಗಳಿಂದ ಸಂಚಿತವಾದ ವ್ಯಾಪಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ವ್ಯಥಿತವಾದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವರು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ವೇಳೆ ಜಲದ ಪವಿತ್ರ ಗುರುತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅದು ರೇವಾ-ನರ್ಮದಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಲಿಂಗವೂ ಅಮರಕಂಟಕ ಸಂಬಂಧಿತ ನಾಮದಿಂದ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನರ್ಮದಾಸ್ನಾನ-ಆಚಮನ, ಪಿತೃತರ್ಪಣ, ನರ್ಮದಾಸಂಬಂಧ ಲಿಂಗಪೂಜೆಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ರುದ್ರಜಪ, ಹರಾಪೂಜೆ, ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ಮಧುಧಾರೆ ಮತ್ತು ದೀಪದಾನಗಳ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮವಾಣಿ ಋಷಿಗಳ ಲೋಕಕ್ಷೋಭದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ದೇವರುಗಳು ಬಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ವಾಗ್ಶಕ್ತಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕೋಪವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಬಾರದೆಂಬ ಧರ್ಮನೀತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಕಥೆ ಗೋಲೋಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು, ಸುರಭಿಯ ಪುತ್ರ ‘ನೀಲ’ ವೃಷಭನ ದರ್ಶನ, ಅವನ ನಾಮಕಾರಣ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ-ಶಿವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ನೀಲನನ್ನು ಜಗದಾಧಾರ, ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ದಿವ್ಯ ವೃಷಭ/ಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಹಾಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೃತನಿಗಾಗಿ ವೃಷಭೋತ್ಸರ್ಗ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷಫಲಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಲಿಗೆ ಚಕ್ರ-ಶೂಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಯುಧೋಪಚಾರ ಮಾಡಿ ಗೋಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಂಚರಣೆ ವರ್ಣಿಸಿ, ರೇವಾಜಲದಲ್ಲಿ ಶಾಪ-ಭಕ್ತಿ-ಶಿಲಾರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶಾಲಗ್ರಾಮ-ಕಥಾನಕದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿನ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂವಾದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಮಹೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಲಿಂಗ-ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಲಗ್ರಾಮ-ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹರಿ-ಹರ (ವಿಷ್ಣು-ಶಿವ) ಯುಗಲ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ—ಅತೀ ಮಹಾಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗೆ ಆಧಾರವಾದ ನಿಯಮಗಳಾಗಿ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮ, ಇಷ್ಟ-ಪೂರ್ತ ಕಾರ್ಯ, ಪಂಚಾಯತನ ಪೂಜೆ, ಸತ್ಯವಚನ ಮತ್ತು ಲೋಭರಹಿತ ಜೀವನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ರೂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಧ್ಯಾನ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಷೋಡಶೋಪಚಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ-ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪುಣ್ಯಕ್ಷಯವಾಗದು ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಗರಖಂಡದ ತೀರ್ಥಪ್ರಸಂಗದೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮ–ನಾರದ ಸಂವಾದವು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಾರದನು—ಹರಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರರಾಜದ ಮೂಲಕ ಸದಾಮಂಗಳಮಯಿ ಪಾರ್ವತಿ ಹೇಗೆ ಗಾಢ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಳು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು—ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು ದೇವರುಗಳು, ದ್ವಿಜರು, ಅಗ್ನಿ, ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷ, ಅತಿಥಿಗಳು ಇವರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಪಿನಾಕಧಾರಿ ಶಿವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಿಯಮವ್ರತ ಹಾಗೂ ಮಂತ್ರಜಪವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದಳು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದು ವಿಷ್ಣು ಚತುರ್ಭುಜನಾಗಿ ಶಂಖ-ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಪಾರ್ವತಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ನಿರ್ಮಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ವಿಷ್ಣು ಪರಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಶಿವನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸಿ—ಪರಮತತ್ತ್ವವೇ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಸಾಕ್ಷಿ, ಧರ್ಮಾಧಾರ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಬಂದಾಗ ವಿಷ್ಣು ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ನದಿಯ ಬಳಿಗೂ ಶರವಣಸದೃಶ ವನಕ್ಕೂ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೃತ್ತಿಕೆಗಳು ತೇಜಸ್ವಿ ಷಣ್ಮುಖ ಬಾಲಕ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಾರ್ವತಿ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ದ್ವೀಪ-ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಶ್ವೇತ ಪ್ರದೇಶದ ಶ್ವೇತ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಗುಪ್ತ, ಶ್ರುತಿತೀತ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಣವಯುಕ್ತ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನವಿಧಿ: ಆಸನ, ಅಂತಃಪೂಜೆ, ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಹಸ್ತಮುದ್ರೆ, ವಿಶ್ವಪುರುಷ ಧ್ಯಾನ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಧ್ಯಾನದಿಂದಲೂ ಮಲಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ‘ಅಮರ’ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಬಹುದು ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಈಶ್ವರನು ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ‘ಮಂತ್ರರಾಜ’ವನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಋಷಿ, ಛಂದಸ್ಸು, ದೇವತೆ, ವಿನಿಯೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಕ್ಷರಕ್ಕಕ್ಷರವಾಗಿ ವರ್ಣ, ತತ್ತ್ವ-ಬೀಜ, ಸಂಬಂಧಿತ ಋಷಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪಾದಗಳಿಂದ ನಾಭಿ, ಹೃದಯ, ಕಂಠ, ಕೈಗಳು, ಜಿಹ್ವೆ/ಮುಖ, ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ಸು ತನಕ ದೇಹ-ನ್ಯಾಸ ಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗೂ ಲಿಂಗ, ಯೋನಿ, ಧೇನು ಎಂಬ ಮುದ್ರಾತ್ರಯದ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಧ್ಯಾನತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಗೆ ಧ್ಯಾನವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯೋಗವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ—ಸಾಲಂಬನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ನಾರಾಯಣದರ್ಶನ; ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ನಿರಾಲಂಬನ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ನಿರಾಕಾರ, ಅಮೇಯ ಬ್ರಹ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ. ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ, ನಿರಂಜನ, ಸಾಕ್ಷಿಮಾತ್ರ ಎಂಬ ಅದ್ವೈತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರೂ, ಸಾಧಕರಿಗೆ ದೇಹಾಧಾರಿತ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಬೋಧನಾತ್ಮಕ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಯೋಗಧಾರಣೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ಫಲವು ಹೆಚ್ಚೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೀತಿನಿಯಮವಾಗಿ—ಅಶಿಸ್ತಿನವರಿಗೂ ದುಷ್ಟರಿಗೂ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಾರದು; ಆದರೆ ಭಕ್ತ, ಸಂಯಮಿ, ಶುದ್ಧ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಸಮಾಜಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ನೀಡಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇಹವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿರೂಪವೆಂದು, ದೇವತೆಗಳು, ನದಿಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು ದೇಹಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ನಾದಾನುಸಂಧಾನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಕೇಂದ್ರಿತ ಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮೋಕ್ಷಫಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಕರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳ ಕುರಿತು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶುದ್ಧಚಿತ್ತದಿಂದ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರಿ/ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಮ, ವಿಚಾರ, ಸಂತೋಷ, ಸಾಧುಸಂಗ—ಇವುಗಳನ್ನು ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗರೂಪ ‘ನಗರ’ದ ನಾಲ್ಕು ‘ದ್ವಾರಪಾಲಕರು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ದೇಹದಲ್ಲೇ ಇರುವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಮಂತ್ರಕೇಂದ್ರಿತ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ. ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಪಾವನ ಬೀಜವೆಂದು, ಧ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯವನ್ನು ಶುಭ ಪುಣ್ಯಕಾಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಸಮಯದ ವ್ರತಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಕಥಾಶ್ರವಣದಿಂದ ಸಂಚಿತ ದೋಷಗಳು ದಹನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಹರನು ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಮತ್ಸ್ಯರೂಪ ಜೀವಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮತ್ಸ್ಯ ವಂಶಭಯದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು, ಶಿವವಚನಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಜಾಗೃತವಾದದ್ದು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ಅವನಿಗೆ ‘ಮತ್ಸ್ಯೇಂದ್ರನಾಥ’ ಎಂಬ ನಾಮ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅವನು ಅಸೂಯಾರಹಿತ, ಅದ್ವೈತನಿಷ್ಠ, ವೈರಾಗ್ಯವಂತ, ಬ್ರಹ್ಮಸೇವಾಪರನಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಗಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಫಲಶ್ರುತಿ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಮಹಾಪುಣ್ಯಪ್ರದ, ಅಶ್ವಮೇಧಯಾಗಸಮಾನ ಫಲದಾಯಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಂಗಾತೀರದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಯೌವನದ ಸ್ಕಂದ/ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ದೇವನಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಭೂದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಆತ್ಮೀಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾರಕಾಸುರನಿಂದ ಪೀಡಿತ ದೇವತೆಗಳು ಶಂಕರನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಕಂದನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಕವಾಗುತ್ತಾನೆ, ದೇವವಾದ್ಯಗಳ ನಾದ, ಜಯಘೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಶಕ್ತಿಯಂತಹ ವಿಶ್ವಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ. ನಂತರ ತಾಮ್ರವತಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನ ಶಂಖನಾದದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗಿ, ದೇವ–ಅಸುರರ ಭೀಕರ ಸಮರ, ಪರಾಭವ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾರಕನ ವಧವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಜಯಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಪಾರ್ವತಿ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಸಂಭಾಷಣೆ ಜ್ಞಾನ–ವೈರಾಗ್ಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ (ವಿವಾಹ) ವಿಷಯವನ್ನು ಎತ್ತಿದಾಗ, ಸ್ಕಂದನು ಅಸಂಗತ್ವ, ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ದುರ್ಲಭತೆ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೀಯತೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಯೋಗಿಗೆ ಕರ್ಮನಿವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತ, ಸಮಚಿತ್ತ ಶಾಂತ—ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಾಧನ ಜ್ಞಾನವೇ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಸ್ಕಂದನು ಕ್ರೌಂಚಪರ್ವತಕ್ಕೆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೆರಳಿ, ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರ ಬೀಜಮಂತ್ರ ಜಪ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಮೋಹವನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಸೂತನು ಶ್ರೋತೃಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಪುರಾಣ ಸಂವಾದಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
ಅಧ್ಯಾಯ 265 ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು—ದೇಹದಿಂದ ದುರ್ಬಲರು ಅಥವಾ ಸೂಕುಮಾರರು ಅನೇಕ ನಿಯಮ-ವ್ರತಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸಬೇಕು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಐದು ದಿನಗಳ ಸುಲಭ “ಭೀಷ್ಮ-ಪಂಚಕ” ವ್ರತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾತಃ ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ, ವಾಸುದೇವಕೇಂದ್ರಿತ ನಿಯಮಗಳು, ಉಪವಾಸ ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ದಾನರೂಪ ಪರ್ಯಾಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನ ಅರ್ಪಣೆ, ಜಲಶಾಯಿ ಹೃಷೀಕೇಶನಿಗೆ ಧೂಪ-ಗಂಧ-ನೈವೇದ್ಯಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ, ಮತ್ತು ಆರನೇ ದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಪಂಚಗವ್ಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವಭೋಜನದಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ—ಇವೆಲ್ಲ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕಾದಶಿಗೆ ಜಾತಿ ಪುಷ್ಪ, ದ್ವಾದಶಿಗೆ ಬಿಲ್ವಪತ್ರ ಮುಂತಾದ ದಿನವಿಶೇಷ ಪುಷ್ಪ/ಪತ್ರ ಅರ್ಪಣೆ ಹಾಗೂ ಅರ್ಘ್ಯಮಂತ್ರವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು “ಅಶೂನ್ಯ-ಶಯನ ವ್ರತ”ದ ವಿಸ್ತೃತ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನು ಚಕ್ರಪಾಣಿಯನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಆಚರಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರಾವಣೀ ಕಳೆದ ನಂತರ ದ್ವಿತೀಯಾ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣುಸಂಬಂಧ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಆರಂಭ; ಪಾಪಿ/ಪತಿತ/ಮ್ಲೇಚ್ಛರೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ತ್ಯಜಿಸುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಇದೆ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ ಜಲಶಾಯಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಗೃಹಸಮೃದ್ಧಿ, ಪಿತೃಗಳು, ಅಗ್ನಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯಧರ್ಮ ನಾಶವಾಗದಿರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ವಿಷ್ಣು ಏಕತ್ವ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶಯನ ಅಶೂನ್ಯ’ವಾಗಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾದ್ರಪದ-ಆಶ್ವಿನ-ಕಾರ್ತಿಕವರೆಗೆ ತೈಲತ್ಯಾಗ ಮುಂತಾದ ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ರತ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು-ಅಕ್ಕಿ-ವಸ್ತ್ರসহಿತ ಶಯ್ಯಾದಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಪುಣ್ಯ, ದೇವತಾಪ್ರೀತಿ, ಪಾಪಕ್ಷಯ; ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಃಸ್ಥೈರ್ಯ, ಕನ್ಯೆಗೆ ವಿವಾಹಸಿದ್ಧಿ; ನಿಷ್ಕಾಮ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ನಿಯಮಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
ಅಧ್ಯಾಯ 266ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಿಂಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಮಂಕಣೇಶ್ವರ, ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಂಕಣೇಶ್ವರದ ಫಲವನ್ನು—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಿವರಾತ್ರಿ ವ್ರತದೊಂದಿಗೆ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವರಾತ್ರಿ ಮಾಘಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯ ರಾತ್ರಿಯೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಎಲ್ಲ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವೇಶಿಸಿ’ ವ್ಯಾಪಿಸುವನೆಂದು, ಮಂಕಣೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಶೇಷ ಖ್ಯಾತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಅಶ್ವಸೇನನು ಕಲಿಯುಗಕ್ಕೆ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲ ಕೊಡುವ ವ್ರತವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞ ಋಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯ ಜಾಗರಣರೂಪ ಶಿವರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಾನ, ಪೂಜೆ, ಹೋಮ, ಜಪಗಳು ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳೂ ಮಾನವಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಒಂದು ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಸಾಧನೆ ಬೇಡಿದಾಗ, ಶಿವನು ಆ ತಿಥಿ-ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪಂಚವಕ್ತ್ರ-ಕ್ರಮ ಮಂತ್ರಗಳು, ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಉಪಚಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ, ಭಕ್ತಿಕಥೆ, ಸಂಗೀತ-ನೃತ್ಯসহ ಪೂಜಾವಿಧಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತ—ಒಬ್ಬ ಕಳ್ಳನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಲಿಂಗದ ಬಳಿ ಮರದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಎಚ್ಚರಿದ್ದು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಶುದ್ಧ ಉದ್ದೇಶ ಇದ್ದರೂ ವ್ರತಪುಣ್ಯದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಜನ್ಮ ಪಡೆದು, ಬಳಿಕ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮುಂತಾದ ಸತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಪರಮ ತಪಸ್ಸು, ಮಹಾಪಾವನಕಾರಿಣಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಪಠನ-ಶ್ರವಣದ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
ಅಧ್ಯಾಯ 267 ಸಂವಾದಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ–ತತ್ತ್ವಗಳ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶೂತನು ಶಿವರಾತ್ರಿ ಮುಂತಾದ ವ್ರತಗಳು ಇಹ–ಪರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಿತಕರವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂಕಣೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶಿವರಾತ್ರಿ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಆನರ್ತನು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ-ದರ್ಶನಫಲ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜಸೌಭಾಗ್ಯ, ಚಕ್ರವರ್ತಿತ್ವಸೂಚಕ ಸಮೃದ್ಧಿ—ವಿವರಿಸಿ, ತುಲಾಪುರುಷದಾನವನ್ನು ಪ್ರಶಸ್ತ ಕರ್ಮವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ತುಲಾಪುರುಷದಾನದ ವಿಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಗ್ರಹಣ, ಅಯನಾಂತ, ವಿಷುವದಂತಹ ಶುಭಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಟಪ–ವೇದಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ದಾನವಿತರಣೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶುಭವೃಕ್ಷಗಳ ಕಾಷ್ಠಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ತುಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದಾತನು ತುಲಾದೇವಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರತತ್ತ್ವರূপವಾಗಿ ಆವಾಹಿಸಿ, ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಚಿನ್ನ–ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ತೂಗಿ, ಜಲ–ಎಳ್ಳಿನೊಂದಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ದಾನದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಉಪದ್ರವಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ, ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ದಾನಕ್ಕೆ ಸಹಸ್ರಗುಣ ಫಲವೃದ್ಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥ–ದೇವಾಲಯಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಸಮನ್ವಿತ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನೂ, ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನ–ಸ್ಪರ್ಶನ–ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಮಂಗಳಫಲ ದೊರಕುವುದನ್ನೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆನರ್ತನು ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಚಕ್ರವರ್ತಿತ್ವವು ಯಾವ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸಬೇಕು? ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ರಾಜತ್ವವು ದುರ್ಲಭವೂ ಪುಣ್ಯಾಧೀನವೂ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಗೌತಮೇಶ್ವರನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಣಮಯೀ ಭೂಮಿ-ಪ್ರತಿಮೆ (ಹಿರಣ್ಮಯೀ ಪೃಥ್ವೀ) ದಾನ ಮಾಡಿದ ರಾಜನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಂಧಾತಾ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಭರತ, ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ರಾಜರ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮುಂದೆ ದಾನವಿಧಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿನ್ಯಾಸ—ನಿಗದಿತ ತೂಕ-ಮಾಪದಿಂದ ಭೂಮಿ-ಮಾದರಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಧನದಲ್ಲಿ ವಂಚನೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು (ಉಪ್ಪು, ಇಕ್ಷುರಸ, ಸುರಾ, ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ನೀರು), ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು, ಮೇರು ಮೊದಲಾದ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಮಂಡಪ, ಕುಂಡಗಳು, ತೋರಣಗಳು, ಮಧ್ಯ ವೇದಿ, ಪಂಚಗವ್ಯ ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ; ಮಂತ್ರಸಹಿತ ಸ್ನಾನ, ವಸ್ತ್ರ, ಧೂಪ, ಆರತಿ, ಧಾನ್ಯಾರ್ಪಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ದಾತನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಜಗದಾಧಾರಿಣಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ ದಾನಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅವಳ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ದಾನವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು—ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಡಬಾರದು, ಗ್ರಾಹಕನ ಕೈಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಕೊಡಬಾರದು. ನಂತರ ಗೌರವದಿಂದ ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವಿತರಿಸಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ-ವಂಶ ಸ್ಥಿರತೆ, ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಪಾಪನಾಶ, ಗೌತಮೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವ್ಯಯ ಧಾಮಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಇತರರು ದಾನ ಮಾಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಬಳಿಸುವುದು ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಧರ್ಮೋಪದೇಶವಿದೆ.
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಕಪಾಲಮೋಚನ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಪಾಲೇಶ್ವರನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಇದರ ಶ್ರವಣಮಾತ್ರವೂ ಪಾವನಕಾರಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು—ಕಪಾಲೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು, ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯ ಫಲವೇನು, ಇಂದ್ರನ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನಿವೃತ್ತವಾಯಿತು, ಹಾಗೆಯೇ “ಪಾಪ-ಪುರುಷ” (ಪಾಪದ ಪ್ರತೀಕ) ಅರ್ಪಣೆಯ ವಿಧಿ, ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು ಯಾವುವು—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಇಂದ್ರನೇ ದೇವರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾರಣಕಥೆ—ತ್ವಷ್ಟೃನ ಪುತ್ರ ವೃತ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇವ-ದಾನವ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ನೀತಿ-ಯುಕ್ತ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಬಳಿಕ ದಧೀಚಿಯ ಅಸ್ಥಿಗಳಿಂದ ವಜ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು “ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೃತ್ರನನ್ನು ವಧಿಸಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಹ್ರಾಸ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಂಧಾದಿ ಅಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತೀರ್ಥಪರಿಕ್ರಮಾ ಸ್ನಾನ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ದೇಹರೂಪ “ಪಾಪ-ಪುರುಷ”ವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ, ಮತ್ತು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಪಾಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಕಪಾಲ ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹರನ ಪಂಚಮುಖಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐದು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ವಾಟಕ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಆ ಸ್ವರ್ಣ-ಪಾಪರೂಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಲೋಕನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕಾರದ ಧರ್ಮನೀತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತ ವಿಧಿ-ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು “ಕಪಾಲಮೋಚನ” ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥವು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ನಿವಾರಕವೆಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ಕಾಮ ಅಥವಾ ಅಪರಿಪಕ್ವತೆಯಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡಿದವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಕೈಗೊಳ್ಳದೇ ಇದ್ದರೂ ತ್ವರಿತ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆನರ್ತನು ತಕ್ಷಣ ಪಾಪಕ್ಷಯಕರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಭರ್ತೃಯಜ್ಞನು ‘ಪಾಪ-ಪಿಂಡ’ ದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಪಲ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವರ್ಣಪಿಂಡ. ಇದು ಅಪರಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿ, ಮಂಡಪ/ವೇದಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾತನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ತತ್ತ್ವಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭೂತ-ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವೇದ-ವೇದಾಂಗಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಪಾದಪ್ರಕ್ಷಾಳನೆ, ವಸ್ತ್ರ-ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ತಕ್ಕ ಮೂರ್ತಿ/ಪಿಂಡವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; “ಹಿಂದಿನ ಪಾಪವು ಈ ದಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂಬ ಸಂಕ್ರಮಣಮಂತ್ರದಿಂದ ಪಾಪಾರ್ಪಣೆ ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಗ್ರಹಮಂತ್ರ ಪಠಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಕ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಿ ಗೌರವದಿಂದ ವಿದಾಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ದೇಹಲಾಘವ, ತೇಜೋವೃದ್ಧಿ, ಶುಭಸ್ವಪ್ನಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದೇ ಸಹ ಪವಿತ್ರಕರವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಪಾಲೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲ, ಹಾಗೂ ಗಾಯತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಮ ಮಾಡುವ ಶಿಫಾರಸೂ ಇದೆ।
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
ಅಧ್ಯಾಯ 271ರಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಏಳು ಲಿಂಗಗಳ (ಲಿಂಗಸಪ್ತಕ) ಮಹಾಪುಣ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯು, ರೋಗನಾಶ ಮತ್ತು ಪಾಪಕ್ಷಯ ಲಭಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಶ್ವರ, ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನೇಶ್ವರ, ಪಾಲೇಶ್ವರ, ಘಂಟಾಶಿವ, ಕಲಶೇಶ್ವರ (ವಾನರೇಶ್ವರ-ಸಂಬಂಧಿತ), ಹಾಗೆಯೇ ಈಶಾನ/ಕ್ಷೇತ್ರೇಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು—ಪ್ರತಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಯಾರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ಯಾವ ವಿಧಿ, ಯಾವ ದಾನಗಳು ಎಂದು ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರಾಜ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನನ ದೃಷ್ಠಾಂತಕಥೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಯಜ್ಞ-ದಾನಗಳಿದ್ದರೂ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಕುಗ್ಗಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಪುನಃ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಗುರುತನ್ನು ಅಪಾರ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಬಕ/ನಾಡೀಜಂಘ, ಉಲೂಕ, ಗೃಧ್ರ, ಕೂರ್ಮ (ಮಂಥರಕ) ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಲೋಮಶ ಋಷಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಶಿವಭಕ್ತಿ (ಬಿಲ್ವಪತ್ರಾರ್ಚನೆ ಮುಂತಾದವು)ಯಿಂದಲೇ ದೀರ್ಘಾಯು ದೊರಕಿತು, ಪ್ರಾಣಿಯ ದೇಹವು ತಪಸ್ವಿಯ ಶಾಪಫಲವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭರ್ತೃಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸಂವರ್ತ ಸಂಬಂಧಿತ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಸಪ್ತಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪರ್ವತ-ದಾನ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೇರು, ಕೈಲಾಸ, ಹಿಮಾಲಯ, ಗಂಧಮಾದನ, ಸುವೇಲ, ವಿಂಧ್ಯ, ಶೃಂಗೀ—ಈ ಏಳು ಪರ್ವತಗಳ ಪ್ರತೀಕ ದಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಅಜ್ಞಾತ ಪಾಪಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ-ದಾನಗಳಿಂದ ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ (ಗಣತ್ವ), ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗಸুখ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ರಾಜ್ಯಸೌಭಾಗ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಈಶಾನ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ರಾಜಪುರುಷನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ದಿನ’ದ ಪ್ರಮಾಣವೇನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮತಮ ಕಾಲಮಾನಗಳಿಂದ (ನಿಮೇಷಾದಿ) ಆರಂಭಿಸಿ, ದಿನ-ರಾತ್ರಿ, ತಿಂಗಳು, ಋತು, ಅಯನ ಮತ್ತು ವರ್ಷವರೆಗೆ ಕಾಲಮಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯುಗಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ, ಕಲಿಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಪಾಪಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, ಲೋಕಾಚಾರ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ನೈತಿಕ ಸ್ಥಿತಿ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಲೋಭ, ದ್ವೇಷ, ವಿದ್ಯಾ-ಆಚಾರಕ್ಷಯ, ಅಭಾವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ವ್ಯತ್ಯಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ, ಚಕ್ರಾನುಸಾರ ಮುಂದೆಯೂ ಪುನಃ ಕೃತಯುಗ ಉದಯಿಸುವ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಲಮಾನಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನ-ವರ್ಷಾದಿ ಮಹಾಕಾಲಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ, ಶಿವ-ಶಕ್ತಿ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಸಂಕೇತವೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ನಾಗರಖಂಡದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿನ ‘ಯುಗಸ್ವರೂಪವರ್ಣನ’ ಅಧ್ಯಾಯ.
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಯುಗಗಳು, ಮನ್ವಂತರಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಪದವಿಯ ಕ್ರಮಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಲ-ಪ್ರಮಾಣದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ವಿವರಣೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಶಕ್ರರನ್ನು ಗಣಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಶಕ್ರನು “ಜಯಂತ” ಹಾಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮನು ವೈವಸ್ವತನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ “ಬಲಿ” ವಾಸುದೇವಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಶಕ್ರಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು; ಇದು ಮುಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕುವೆಂಬ ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ। ಅನಂತರ ಕಾಲಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಾಲ-ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ನಾಲ್ಕು ವ್ಯವಹಾರಿಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸೌರ, ಸಾವನ, ಚಾಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಾಕ್ಷತ್ರ/ಆರ್ಕ್ಷ. ಋತುಲಕ್ಷಣಗಳು (ಚಳಿ-ಬೆಚ್ಚನೆ-ಮಳೆ), ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಸೌರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ; ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳು ಸಾವನಕ್ಕೆ; ಚಾಂದ್ರ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಮಾಸ ಸೇರಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ; ಗ್ರಹಗಣಿತ ನಕ್ಷತ್ರಾಧಾರಿತ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಯುಗ-ಕಾಲ-ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಿಸಿದರೆ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರಿ, ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುಭಯವೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ।
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ–ಋಷಿ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ದುರ್ವಾಸ ಮುನಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ತ್ರಿನೇತ್ರ ಲಿಂಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ಮಠಾಧಿಪತಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಬಂದ ಧನವನ್ನು ಲೋಭದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಬಂಗಾರವನ್ನು ತಾಳೆಬಂದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ದುಃಶೀಲ ಎಂಬ ಕಳ್ಳನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಂತೆ ನಟಿಸಿ ಮಠಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿ ಶೈವ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದು ಅವಕಾಶ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ; ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುರಲಾ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗಿದಾಗ ಗುರುವಿನ ನಂಬಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅವನು ಬಂಗಾರ ಕದ್ದು ಪರಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿ ಒಂದು ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಲಿಂಗದ ಮುಂದೆ ನೃತ್ಯ-ಗಾನಗಳಿಂದ ನಡೆಯುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹೇಶ್ವರನು ಇಂತಹ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ದುರ್ವಾಸರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ನೀತಿಧರ್ಮದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ದಾನ, ಬಂಗಾರದೊಂದಿಗೆ ತಿಲಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ತಿಲದಾನ, ಅಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಸಾದ/ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಜೊತೆಗೆ ಪುಷ್ಪ-ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಕಲೆಗಳ ಅರ್ಪಣೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ—ಚೈತ್ರಮಾಸದ ದರ್ಶನವು ವಾರ್ಷಿಕ ಪಾಪನಾಶಕ, ಸ್ನಾನ-ಅಭಿಷೇಕಗಳು ದಶಕಗಳ ಪಾಪಕ್ಷಯಕರ, ದೇವಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ-ಗಾನವು ಜೀವನಪಾಪಮೋಚನ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷೋಪಯೋಗಿ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ದುಃಶೀಲನೆಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿ, ನಡೆನುಡಿಯಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ, ಗುರುಪಾದಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಶಿವಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ದೇವಾಲಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಇರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು “ನಿಂಬೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಧಾರಕರ್ಮ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಗುರುಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಆಧಾರವೆಂದು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಶಾಕಂಭರಿ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ದುರ್ಗಾಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹೀಗೆ ಶಿವ–ದೇವಿಯ ಜೋಡಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಧನವನ್ನು ಪೂಜೆಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿ, ನಂತರ ಇಬ್ಬರೂ ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದುಃಶೀಲನು ದೇಹ ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ಶಾಕಂಭರಿ ಅಚಲ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪತಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚಿತಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇದು ಇಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆದರ್ಶದ ಉದಾಹರಣೆ, ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವಿಧಿಯ ಆದೇಶವಲ್ಲ. ಬಳಿಕ ಇಬ್ಬರೂ ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸೇವೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ “ಉತ್ತಮ” ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುವವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಭಕ್ತಿ, ದಾನ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಸಂಬಂಧದ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು—ರುದ್ರನು ಒಬ್ಬನೇ, ಗೌರೀಪತಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಂದಪಿತಾ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರು ಹೇಗೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ರುದ್ರನ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಸಂದರ್ಭವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಏಕಾದಶ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕಟ್ಯಗೊಂಡನೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಹಾಟಕೇಶ್ವರನ ಮೊದಲ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ವ್ರತ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಪರ್ಧಾಭಾವ ಮೂಡಿ, ಯಾರು ಮೊದಲು ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಾರರೋ ಅವರು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರಮಜನ್ಯ ದೋಷವನ್ನು ಹೊರುವರೆಂಬ ನಿಯಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಅವರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿದರೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ನಾಗದ್ವಾರದಿಂದ ಭೂಗರ್ಭ ಲೋಕದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ಕಪರ್ದಾಭೂಷಿತ ಏಕಾದಶಮೂರ್ತಿ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರುದ್ರರು ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಕಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ‘ನಾನೇ ಏಕಾದಶರೂಪ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಸರ್ವತೀರ್ಥಸ್ವರೂಪವಾದ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಏಕಾದಶ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಿರಲಿ ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಒಪ್ಪಿ, ಒಂದು ರೂಪ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಏರಿಕೆ, ದರಿದ್ರರಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಂತಾನಹೀನರಿಗೆ ಸಂತಾನ, ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಶತ್ರುಜಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಭಸ್ಮಸ್ನಾನ ನಿಯಮದ ದೀಕ್ಷಿತರಿಗೆ ಷಡಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅಲ್ಪ ಅರ್ಪಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಫಲ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜಾಕಾಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರು ಮಹಾದೇವನ ಮೂರ್ತಿಗಳೇ ಎಂದು ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ನಿರೂಪಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ನಾಮಗಳ ಏಕಾದಶ ಸಮೂಹ ಯಾವುದು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಥಕನು ಹರಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಿಯೋಜಿತ ರುದ್ರರೂಪಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮೃಗವ್ಯಾಧ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ನಿಂದಿತ, ಮಹಾಯಶಸ್, ಅಜೈಕಪಾದ್, ಅಹಿರ್ಬುಧ್ನ್ಯ, ಪಿನಾಕೀ, ಪರಂತಪ, ದಹನ, ಈಶ್ವರ, ಕಪಾಲೀ। ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ದಾನವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಜಪದ ಕುರಿತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಕಥಕನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ದಾನಪದ್ದತಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ (ನಿಜವಾದ) ಧೇನುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧೇನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪದಾರ್ಥ-ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರಬೇಕು, ಉದಾ: ಬೆಲ್ಲ-ಸಂಬಂಧಿ, ಬೆಣ್ಣೆ-ಸಂಬಂಧಿ, ತುಪ್ಪ-ಸಂಬಂಧಿ, ಚಿನ್ನ-ಸಂಬಂಧಿ, ಉಪ್ಪು-ಸಂಬಂಧಿ, ರಸ-ಸಂಬಂಧಿ, ಅನ್ನ-ಸಂಬಂಧಿ, ಜಲ-ಸಂಬಂಧಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದಾನ ಮಾಡುವವನು ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು, ಪವಿತ್ರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ದಾನವು ಹೆಚ್ಚು ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಆಗದಿದ್ದರೆ, ಸಮಸ್ತ ರುದ್ರರಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಹಸುವನ್ನಾದರೂ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಣಿಸಿದರೂ ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹನ್ನೆರಡು ಸೌರರೂಪಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಈ ಸೌರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ದೀಕ್ಷಾ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅವತರಣ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ದಾಂಪತ್ಯಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾಚಾರದ ಶುದ್ಧತೆ ಕುರಿತು ಉಂಟಾದ ಧರ್ಮಸಂಕಟಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ರಾಜರು ಮರುಮರು ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಗುರು ಶಾಕಲ್ಯ ಮತ್ತು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಅವಮಾನ, ನಿರಾಕರಣೆ, ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ವಿವಾದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಪೂರ್ವಶಿಕ್ಷೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ‘ವಿಸರ್ಜಿಸುವ’ ಘಟನೆಯವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಕಠೋರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಹನ್ನೆರಡು ಸೂರ್ಯಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಪ್ರಮಾಣಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರ್ಘ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯಾಶ್ವದ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ಎಂಬ ಅಸಾಧಾರಣ ವಿಧಾನದಿಂದ ವೇದವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ದಾನ ಮಾಡಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ವೈದಿಕಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಪುನಃ ಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ತೀರ್ಥಫಲವಾಗಿ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಉನ್ನತಿಗತಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಭಾನುವಾರದ ದರ್ಶನ ವಿಶೇಷ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸೌರೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ವಿಧಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆಯ ಪವಿತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
ಅಧ್ಯಾಯ 279ರಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ ಸ್ಕಂದಪುರಾಣದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದನು ಈ ಪುರಾಣವನ್ನು ಭೃಗುವಿಗೆ (ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನೆಂದು ಸೂಚನೆ) ಉಪದೇಶಿಸಿದನು; ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಂಗಿರಸ, ಚ್ಯವನ ಮತ್ತು ಋಚೀಕ ಇವರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹರಿದುಬಂದಿತು—ಇದೇ ಪರಂಪರಾ (ಪರಂಪರೆ)ಯ ಮಾದರಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಸಜ್ಜನರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದಪುರಾಣ ಶ್ರವಣವು ಸಂಚಿತ ಪಾಪಮಲವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಹಾಟಕೇಶ್ವರ-ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಅಪಾರ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ; ಆ ಧರ್ಮಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಪುತ್ರಲಾಭ, ಧನಸಂಪತ್ತು, ವಿವಾಹಸಿದ್ಧಿ, ಬಂಧುಮಿಲನ, ರಾಜವಿಜಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೌಕಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಉಪನ್ಯಾಸಕ/ಗುರುವಿನ ಗೌರವವು ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ರುದ್ರರ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಅಲ್ಪ ಉಪದೇಶಕ್ಕೂ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿಫಲ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಸಾರ ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯದಿಂದ ಗುರುಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಶ್ರವಣವೇ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಹುಜನ್ಮದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.