Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
অধ্যায় ১ত ঋষিসকলে সোধে—অন্য দেৱৰূপৰ তুলনাত শিৱলিঙ্গৰ বিশেষ পূজা কিয় কৰা হয়? সূতে আনর্ত-বনৰ কাহিনী কয়—সতীবিয়োগৰ শোকে ব্যাকুল ত্ৰিপুৰান্তক শিৱ দিগম্বৰ হৈ, কপাল-পাত্ৰ ধৰি ভিক্ষা বিচাৰি তপোবনত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁক দেখি আশ্ৰমৰ নাৰীসকল মোহিত হৈ নিত্যকৰ্ম ত্যাগ কৰে; পুৰুষ তপস্বীসকলে ইয়াক আশ্ৰমধৰ্মভংগ বুলি ভাবি শিৱক শাপ দিয়ে, ফলত লিঙ্গ ভূমিত পতিত হয়। পতিত লিঙ্গে পৃথিৱী বিদীৰ্ণ কৰি পাতাললৈ নামি যায়; ত্ৰিলোকত কম্পন, উৎপাত আৰু অশুভ লক্ষণ দেখা দিয়ে। দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই কাৰণ বুজি তেওঁলোকক শিৱৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। শিৱ কয়—দেৱতা আৰু দ্বিজসমাজে পৰিশ্ৰমসহ লিঙ্গপূজা নকৰালৈকে মই তাক পুনঃস্থাপন নকৰোঁ। দেৱতাসকলে আশ্বাস দিয়ে যে সতী হিমালয়ৰ কন্যা গৌৰী ৰূপে পুনর্জন্ম ল’ব। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই পাতালত লিঙ্গপূজা কৰে; বিষ্ণু আৰু অন্য দেৱতাসকলেও অনুসৰণ কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে আৰু লিঙ্গ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে; ব্ৰহ্মাই সোণৰ লিঙ্গ গঢ়ি স্থাপন কৰে, যি পাতালত ‘হাটকেশ্বৰ’ নামে খ্যাত হয়। শেষত বিধান—শ্ৰদ্ধাৰে নিয়মিত স্পৰ্শ, দৰ্শন আৰু স্তৱসহ লিঙ্গপূজা কৰাটো মহাতত্ত্বৰ সমগ্ৰ সন্মান আৰু শুভ আধ্যাত্মিক ফলদায়ক।
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে এক মহাতীৰ্থৰ বিস্ময়কৰ ঘটনা বৰ্ণনা কৰে। এটা লিঙ্গ উপৰি যোৱাৰ ফলত সেই পথেদি পাতালৰ পৰা জাহ্নৱী (গঙ্গা) জল প্ৰকাশ পায়; তাক সৰ্বপাৱন আৰু কামনা-পূৰক বুলি তীৰ্থ-মাহাত্ম্যত কীৰ্তিত কৰা হৈছে। সেই ঠাইত স্নান কৰি চাণ্ডাল অৱস্থালৈ পতিত হোৱা ৰজা ত্ৰিশঙ্কুৱে পুনৰ ৰাজোচিত দেহ লাভ কৰে—ই এক লোকবিস্ময়কৰ কাহিনী। ঋষিসকলে ত্ৰিশঙ্কুৰ পতনৰ কাৰণ বিস্তাৰে জানিব খোজে। সূতে প্ৰাচীন পৱিত্ৰ আখ্যান ক’বলৈ মান্তি হৈ ত্ৰিশঙ্কুৰ বংশ আৰু গুণ বৰ্ণনা কৰে—সূৰ্যবংশীয় জন্ম, বশিষ্ঠৰ শিষ্যত্ব, অগ্নিষ্টোম আদি যজ্ঞৰ নিয়মিত অনুষ্ঠান, পূৰ্ণ দক্ষিণা, বিশেষকৈ যোগ্য আৰু দীন ব্ৰাহ্মণক মহাদান, ব্ৰতপালন, শৰণাগত ৰক্ষা আৰু সুশাসন। তাৰ পিছত ৰাজসভাত ত্ৰিশঙ্কুৱে বশিষ্ঠক অনুৰোধ কৰে—এই দেহসহ স্বৰ্গগমন হ’ব পৰাকৈ যজ্ঞ কৰাবলৈ। বশিষ্ঠে তাক অসম্ভৱ বুলি নাকচ কৰি কয় যে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি কৰ্মফলত দেহান্তৰৰ পিছত হয়; দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণৰ কোনো দৃষ্টান্ত আছে নে সেয়াও সোধে। ত্ৰিশঙ্কুৱে মুনিশক্তিৰ ওপৰত জোৰ দি পুনৰ অনুৰোধ কৰে, ন’মানিলে আন ঋত্বিজ বিচাৰিম বুলি ধমকি দিয়ে; বশিষ্ঠে হাঁহি ‘ইচ্ছামতে কৰ’ বুলি অনুমতি দিয়ে।
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ৰাজাই আগতে বশিষ্ঠক অনুৰোধ কৰাৰ পিছত এতিয়া বশিষ্ঠপুত্ৰসকলৰ ওচৰলৈ গৈ দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণৰ বাবে যজ্ঞ-সহায় বিচাৰে। ঋষিসকলে এই দাবী অনুচিত বুলি অস্বীকাৰ কৰে। ৰজাই আন ঋত্বিজ নিযুক্ত কৰিম বুলি ধমকি দিলে, তেওঁলোকে কঠোৰ বাক্যৰে শাপ দিয়ে—ৰাজা অন্ত্যজ/চাণ্ডাল হৈ পৰে। শাপৰ ফলত তেওঁৰ দেহত বিকৃতি-চিহ্ন দেখা যায় আৰু সমাজে তেওঁক অপমান কৰি বহিষ্কাৰ কৰে; লোকসকলে তাড়না কৰে। বংশধৰ্ম ভাঙি পৰাৰ বাবে ৰজা বিলাপ কৰে, পৰিয়াল আৰু আশ্ৰিতসকলৰ সন্মুখীন হ’বলৈ ভয় পায়, আৰু নিজৰ উচ্চাকাঙ্ক্ষাৰ দুষ্পৰিণাম ভাবি আত্মবিনাশলৈকে চিন্তা কৰে। ৰাতি তেওঁ নিৰ্জন নগৰদ্বাৰত উভতি আহি পুত্ৰ আৰু মন্ত্ৰীসকলক মাতি শাপবৃত্তান্ত জনায়। সভা শোকাকুল হয়, ঋষিসকলৰ কঠোৰতা নিন্দা কৰে আৰু ৰজাৰ ভাগ্য ভাগ-বতৰা কৰাৰ কথা কয়। ত্ৰিশঙ্কু জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ হৰিশ্চন্দ্ৰক উত্তৰাধিকাৰী কৰি, দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণ বা মৃত্যু—ইয়াৰে এটা লাভ কৰাৰ সংকল্পেৰে বনলৈ গমন কৰে; মন্ত্ৰীসকলে শঙ্খ-ভেৰীৰ মঙ্গলধ্বনিত হৰিশ্চন্দ্ৰক সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
সূতে ক’লে—বসিষ্ঠৰ পুত্ৰসকলৰ শাপত ত্ৰিশঙ্কু চাণ্ডাল-অৱস্থালৈ পতিত হোৱাত, ‘বিশ্বামিত্ৰেই মোৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়’ বুলি তেওঁ দৃঢ় সংকল্প কৰিলে। তেওঁ কুৰুক্ষেত্ৰলৈ গৈ নদীতীৰৰ বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰম পালে; দেহচিহ্ন দেখি শিষ্যসকলে চিনিব নোৱাৰি তিৰস্কাৰ কৰিলে। তেতিয়া ত্ৰিশঙ্কুৱে নিজৰ পৰিচয় দি সকলো বিবাদ ক’লে—দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণৰ বাবে যজ্ঞ বিচাৰিলে অস্বীকাৰ, পৰিত্যাগ, আৰু তাৰ পিছত শাপ। বসিষ্ঠবংশৰ সৈতে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাত থকা বিশ্বামিত্ৰে তেওঁক শুদ্ধ কৰি পুনৰ বৈদিক অধিকাৰ দিবলৈ তীৰ্থযাত্ৰাক উপায় হিচাপে প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে। কুৰুক্ষেত্ৰ, সৰস্বতী, প্ৰভাস, নৈমিষ, পুষ্কৰ, বাৰাণসী, প্ৰয়াগ, কেদাৰ, শ্ৰৱণা নদী, চিত্ৰকূট, গোকৰ্ণ, শালিগ্ৰাম আদি বহু তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিও ত্ৰিশঙ্কুৰ অশুদ্ধি নুগুচিল, যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অৰ্বুদলৈ নাপালেগৈ। তাত মাৰ্কণ্ডেয়ে অনৰ্ত-প্ৰদেশত পাতাল-সম্পৰ্কিত আৰু জাহ্নৱীজলে পবিত্ৰ হাটকেশ্বৰ লিঙ্গলৈ যোৱাৰ পথ দেখুৱালে। ভূগৰ্ভপথে প্ৰৱেশ কৰি ত্ৰিশঙ্কুৱে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি হাটকেশ্বৰ দৰ্শনত চাণ্ডালত্বৰ পৰা মুক্ত হৈ পুনৰ দীপ্তিমান হ’ল। তাৰ পিছত বিশ্বামিত্ৰে যথাযথ দক্ষিণাসহ যজ্ঞ কৰিবলৈ আদেশ দিলে আৰু দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণৰ যজ্ঞ-স্বীকৃতিৰ বাবে ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; ব্ৰহ্মাই নীতি ক’লে—একে দেহে যজ্ঞবলে স্বৰ্গলাভ নহয়, বৈদিক বিধিত সাধাৰণ নিয়ম দেহত্যাগৰ।
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
সূতে ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ বাক্যত উদ্দীপিত হৈ মহাতপস্বী বিশ্বামিত্ৰে নিজৰ তপোবলৰ প্ৰভাৱ প্ৰকাশ কৰিবলৈ ত্ৰিশঙ্কুৰ বাবে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে বৈদিক যজ্ঞ-দীৰ্ঘসত্র সম্পাদনৰ সংকল্প কৰিলে। শুভ অৰণ্যপ্ৰদেশত যজ্ঞবাট নিৰ্মাণ কৰি অধ্বৰ্যু, হোতা, ব্ৰহ্মা, উদ্গাতা আদি বহু ঋত্বিজ আৰু সহায়ক বিশেষজ্ঞ নিযুক্ত কৰিলে, যাৰ দ্বাৰা যজ্ঞৰ আনুষ্ঠানিক পূৰ্ণতা প্ৰকাশ পালে। এই যজ্ঞ এক বৃহৎ জনসমাগমলৈ পৰিণত হ’ল—পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ, তৰ্কবিদ, গৃহস্থ, দৰিদ্ৰ লোক আৰু শিল্পীসকলো আহিল; দান-বিতৰণ আৰু ভোজনৰ ধ্বনি নিৰন্তৰ উঠিল। ধান্যৰ ‘পৰ্বত’, সোণ-ৰূপ-ৰত্নৰ সমৃদ্ধি, আৰু অগণিত গৰু, ঘোঁৰা, হাতী দানৰ বাবে সাজু আছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কিন্তু দেৱতাসকলে প্ৰত্যক্ষভাৱে হৱি গ্ৰহণ নকৰে; দেৱমুখ অগ্নিয়েই আহুতি গ্ৰহণ কৰে। বাৰ বছৰ সত্র চলিলেও ত্ৰিশঙ্কুৰ কাম্য ফল সিদ্ধ নহ’ল। অৱভৃথস্নানৰ পাছত যথোচিত দক্ষিণা দি ঋত্বিজসকলক সন্তুষ্ট কৰি ত্ৰিশঙ্কু লজ্জিত কিন্তু ভক্তিভাৱে বিশ্বামিত্ৰক কৃতজ্ঞতা জনালে—তেওঁৰ মান পুনঃস্থাপিত হ’ল আৰু চাণ্ডাল-অৱস্থা দূৰ হ’ল; তথাপি দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণ নোহোৱাৰ দুখ প্ৰকাশ কৰিলে। লোকহাস্য আৰু ‘কেৱল যজ্ঞে দেহসহ স্বৰ্গ লাভ নহয়’ বুলি বশিষ্ঠৰ বাক্য সত্য হ’ব বুলি ভয় পাই তেওঁ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি অৰণ্যলৈ গৈ তপস্যাত প্রবৃত্ত হোৱাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে—এইদৰে অধ্যায়ে যজ্ঞমাৰ্গৰ পৰা তপোমাৰ্গলৈ শিক্ষামূলক মোড় দেখুৱায়।
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰ ভিতৰত ৰাজর্ষি-সংবাদ আগবাঢ়ে। ত্ৰিশঙ্কুৰ অৱস্থা শুনি বিশ্বামিত্ৰে ৰজাক আশ্বাস দিয়ে আৰু প্ৰতিজ্ঞা কৰে যে একে দেহসহ তেওঁক স্বৰ্গলৈ লৈ যাব। ইয়াত অসাধাৰণ সংকল্পশক্তিৰ মহিমা আৰু যজ্ঞ-অধিকাৰক লৈ উঠা বিবাদ স্পষ্ট হয়। তাৰ পিছত বিশ্বামিত্ৰে দেৱলোকৰ স্থাপিত নিয়মক প্ৰত্যাহ্বান জনাই, নিজৰ তপোবলে নিজস্ব নতুন সৃষ্টিও আৰম্ভ কৰিব পাৰিম বুলি ঘোষণা কৰে। এই সন্ধিক্ষণত কাহিনী ভক্তিতত্ত্বৰ দিশে ঘূৰে। বিশ্বামিত্ৰে শিৱ (শংকৰ, শশিশেখৰ)ৰ ওচৰলৈ গৈ বিধিপূৰ্বক প্ৰণাম কৰি স্তোত্ৰ পাঠ কৰে; তাত শিৱক বহু দেৱতা আৰু বিশ্বকাৰ্যৰ এক পৰম আধাৰ হিচাপে পুৰাণীয় সমন্বয়ে বৰ্ণনা কৰা হয়। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে; বিশ্বামিত্ৰে শিৱকৃপাৰে “সৃষ্টিমাহাত্ম্য” (সৃষ্টিৰ সামৰ্থ্য/জ্ঞান) প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে দান কৰি অন্তৰ্ধান হয়; বিশ্বামিত্ৰে সমাধিস্থ হৈ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ ভাৱত চতুৰ্বিধ সৃষ্টি গঢ়িবলৈ প্ৰবৃত্ত হয়—ভক্তি, শক্তি আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডীয় পৰীক্ষা তীৰ্থকথাৰ কাঠামোত একেলগে জুৰে।
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—বিশ্বামিত্ৰে ঘোৰ তপস্যা আৰু দৃঢ় ধ্যান-সংকল্পে জলৈ প্ৰৱেশ কৰি ‘যুগ্ম সন্ধ্যা’ (দ্বিগুণ সন্ধ্যা) সৃষ্টি কৰিলে, যি আজিও অনুভৱযোগ্য বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত তেওঁ দেৱগণ, আকাশচাৰী সত্তা, নক্ষত্ৰ-গ্ৰহ, মানুহ, নাগ, ৰাক্ষস, উদ্ভিদ, আনকি সপ্তৰ্ষি আৰু ধ্ৰুৱলৈকে—সমান্তৰালভাৱে আন এক সৃষ্টিজগত গঢ়ি তুলিলে। ফলত দুটা সূৰ্য, দুটা নিশাপতি আৰু দ্বিগুণ গ্ৰহ-নক্ষত্ৰমালা দেখা দিলে; দুটা আকাশীয় ব্যৱস্থাৰ প্ৰতিযোগিতাই লোকত ডাঙৰ বিভ্ৰান্তি আনিলে। ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) আতংকিত হৈ দেৱসকলৰ সৈতে পদ্মাসন ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ বৈদিক শৈলীৰ স্তোত্ৰে স্তৱ কৰি নিবেদন কৰিলে—এই নতুন সৃষ্টি পুৰণি বিশ্বব্যৱস্থাক আচ্ছন্ন কৰাৰ আগতে হস্তক্ষেপ কৰা হওক। ব্ৰহ্মাই বিশ্বামিত্ৰক সম্বোধন কৰি দেৱলোকৰ বিনাশ নঘটিবলৈ সৃষ্টিৰ গতি থামাবলৈ ক’লে। বিশ্বামিত্ৰে চৰ্ত দিলে—ত্ৰিশঙ্কু যেন নিজৰ বৰ্তমান দেহসহ দিৱ্যলোক প্ৰাপ্ত কৰে। ব্ৰহ্মাই সন্মতি দি ত্ৰিশঙ্কুক ব্ৰহ্মলোক/ত্ৰিবিষ্টপলৈ লৈ গ’ল আৰু বিশ্বামিত্ৰৰ অভূতপূৰ্ব কৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰিলে; কিন্তু এটা সীমাও ক’লে—এই সৃষ্টি স্থিৰ থাকিব, তথাপি যজ্ঞাদি কৰ্মৰ বাবে যোগ্য নহ’ব। শেষত ব্ৰহ্মা ত্ৰিশঙ্কুসহ প্ৰস্থান কৰে আৰু বিশ্বামিত্ৰ তপোস্থানত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকে।
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
সূত মুনিয়ে ত্ৰিলোকখ্যাত এক তীৰ্থৰ উদ্ভৱ বৰ্ণনা কৰে, যি বিশ্বামিত্ৰৰ প্ৰচেষ্টাৰে ত্ৰিশঙ্কুৰ আশ্চৰ্য আৰোহণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। কোৱা হৈছে, এই স্থানত কলিদোষৰ প্ৰভাৱ নপৰে আৰু ঘোৰ পাপো ইয়াত ক্ষয় হয়। এই তীৰ্থত স্নান আৰু তাতেই দেহত্যাগ শিৱলোকপ্ৰাপ্তিৰ উপায়; পশুপক্ষীও পুণ্যফলৰ অধিকাৰী বুলি মহিমা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। পিছত লোকসকলে একেটা কৰ্ম—স্নান আৰু লিঙ্গভক্তি—তেই নিৰ্ভৰ হোৱাত যজ্ঞ-তপস্যা আদি অন্য আচাৰ কমি যায়। যজ্ঞভাগ বন্ধ হোৱাত দেৱতাসকল চিন্তিত হয়; ইন্দ্ৰে ধূলি পেলাই তীৰ্থ আৱৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। পাছত পিঁপৰা-ঢিবি ‘নাগ-বিল’ হৈ উঠে, যাৰ পথে নাগসকলে পাতাল আৰু পৃথিৱীৰ মাজত যাতায়াত কৰে। তাৰ পিছত বৃত্ৰক ছলপূৰ্বক বধ কৰাৰ ফলত ইন্দ্ৰৰ ওপৰত ব্ৰহ্মহত্যাদোষ লাগে; বৃত্ৰৰ তপস্যা, বৰলাভ আৰু দেৱবিৰোধৰ পটভূমিও কোৱা হয়। ইন্দ্ৰ বহু তীৰ্থ পৰিক্ৰমা কৰিও শুদ্ধ নহয়; তেতিয়া দিব্যবাণীয়ে তেওঁক নাগ-বিল পথে পাতাললৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। তাত পাতালগঙ্গাত স্নান কৰি আৰু হাটকেশ্বৰক পূজা কৰাতেই তেওঁ তৎক্ষণাৎ শুদ্ধি আৰু তেজ পুনৰ লাভ কৰে। শেষত অনিয়ন্ত্ৰিত প্ৰৱেশ ৰোধ কৰিবলৈ সেই পথ পুনৰ বন্ধ কৰাৰ বিধান আৰু ভক্তিভৰে পাঠ-শ্ৰৱণকাৰীৰ পৰম ফলৰ ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত থকা ভয়ংকৰ ভূগৰ্ভ পথ ‘মহান নাগ-বিল’ কেনেকৈ পূৰণ কৰি বন্ধ কৰা হ’ল আৰু পিছত পবিত্ৰ স্থান ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা পালে, সেই স্থল-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। সূত ক’লে—ইন্দ্ৰই সংৱৰ্তক বায়ুক আজ্ঞা দিলে গৰ্তটো ধূলিৰে ভৰাবলৈ; কিন্তু বায়ুৱে অস্বীকাৰ কৰি পূৰ্ব ঘটনা ক’লে: একবাৰ লিঙ্গ ঢাকি দিয়াৰ ফলত শাপ পাই সি মিশ্ৰ গন্ধ বহনকাৰী হৈ পৰিল আৰু ত্ৰিপুৰাৰি শিৱৰ ভয়ত পুনৰ তেনে কাম কৰিব নোৱাৰে। ইন্দ্ৰ চিন্তিত হোৱাত দেৱেজ্য (বৃহস্পতি) হিমালয়ৰ তিন পুত্ৰৰ উপায় দেখুৱালে—মৈনাক (সমুদ্ৰত লুকাই থকা), নন্দিবৰ্ধন (বশিষ্ঠাশ্ৰমৰ ওচৰৰ অসম্পূৰ্ণ ফাটৰ সৈতে জড়িত), আৰু ৰক্তশৃঙ্গ (উপলব্ধ); ইয়াৰ ভিতৰত নাগ-বিল দৃঢ়ভাৱে সীল কৰিবলৈ কেৱল ৰক্তশৃঙ্গ সক্ষম। ইন্দ্ৰই হিমালয়ক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; কিন্তু ৰক্তশৃঙ্গ মানৱলোকৰ কঠোৰতা-অধৰ্ম আৰু ইন্দ্ৰই নিজৰ পাখি কাটি দিয়া স্মৃতিৰ বাবে যাবলৈ মানা কৰিলে। ইন্দ্ৰই তাক বাধ্য কৰি প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে—সেই ঠাইত গছ-গছনি, তীৰ্থ, মন্দিৰ আৰু ঋষিসকলৰ আশ্ৰম উঠিব; পাপী মানুহো ৰক্তশৃঙ্গৰ সান্নিধ্যত শুদ্ধ হ’ব। তাৰ পাছত ৰক্তশৃঙ্গক নাগ-বিলত নাকলৈকে ডুবাই প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, আৰু তাত লতা-পাতা আৰু পখীৰ শোভা হয়। ইন্দ্ৰই বৰ দিলে—ভৱিষ্যতে এজন ৰজাই তাৰ শিৰত ব্ৰাহ্মণ-হিতাৰ্থে নগৰ স্থাপন কৰিব; চৈত্ৰ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত ইন্দ্ৰই হাটকেশ্বৰক পূজা কৰিব; আৰু শিৱই দেৱতাসকলৰ সৈতে এক দিন তাত বাস কৰি ত্ৰিলোকত কীৰ্তি বিস্তাৰ কৰিব। শেষত কোৱা হয় যে বন্ধ কৰা স্থানৰ ওপৰত সত্যই তীৰ্থ, দেবালয় আৰু তপোবন উদ্ভৱ হ’ল।
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
সূতে ক’লে—আনর্ত দেশৰ ৰজা চমৎকাৰ এদিন চিকাৰলৈ গৈছিল। গছতলত শান্তভাৱে নিজৰ পোৱালিক দুগ্ধ পান কৰাই থকা হৰিণীক দেখি উল্লাসত তেওঁ তীৰ মাৰি দিলে। মৃত্যুসন্ন হৰিণীয়ে ৰজাক ক’লে—মোৰ মৃত্যুতকৈ দুগ্ধ-নিৰ্ভৰ অসহায় পোৱালিৰ অনাথতা অধিক বেদনাদায়ক; আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ চিকাৰধৰ্মৰ সীমা বুজাই দিলে যে মৈথুনৰত, নিদ্ৰিত, দুগ্ধ পান কৰাই থকা/খাই থকা, দুৰ্বল বা জলাশ্ৰিত প্ৰাণীক হত্যা কৰিলে পাপ লাগে। সেয়ে তাই শাপ দিলে—ৰজাৰ তৎক্ষণাৎ কুষ্ঠসদৃশ ৰোগ হ’ব। ৰজাই যুক্তি দিলে যে ৰাজধৰ্মত কেতিয়াবা বনজ প্ৰাণীৰ নিয়ন্ত্ৰণো থাকে; হৰিণীয়ে সাধাৰণ নীতি মানিলেও এই ঘটনাত নিয়মভংগ আৰু অধৰ্ম স্পষ্ট কৰিলে। হৰিণী মৰাৰ লগে লগে ৰজা ৰোগাক্ৰান্ত হ’ল; তেওঁ তাক বুজি তপস্যা, শিৱপূজা, মিত্ৰ-শত্ৰুত সমভাব আৰু তীৰ্থযাত্ৰা গ্ৰহণ কৰিলে। শেষত ব্ৰাহ্মণৰ উপদেশে হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰসিদ্ধ শঙ্খতীৰ্থত স্নান কৰাতেই ৰোগ নাশ হৈ তেওঁ দীপ্তিমান হ’ল—এই অধ্যায়ে তীৰ্থমাহাত্ম্যৰ সৈতে সংযমৰ নীতিও প্ৰতিপাদন কৰে।
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—ৰাজা চমৎকাৰ কুষ্ঠৰোগৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হ’ল, তেওঁক পথ দেখুওৱা ব্ৰাহ্মণসকল কোন, আৰু শঙ্খতীৰ্থ ক’ত আৰু তাৰ মহিমা কি। সূতে ক’লে—ৰাজাই বহু তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰি ঔষধ-মন্ত্ৰ বিচাৰিলেও কোনো উপায় নাপালে। অতি পুণ্য অঞ্চলত নিয়ম-সংযমেৰে বাস কৰোঁতে তীৰ্থযাত্ৰী ব্ৰাহ্মণসকলক লগ পাই, মানৱীয় হওক বা দৈৱীয়—যিকোনো উপায়ে ৰোগনাশৰ পথ বিচাৰিলে। ব্ৰাহ্মণসকলে ওচৰৰ শঙ্খতীৰ্থক সৰ্বৰোগনাশক বুলি বৰ্ণনা কৰিলে—বিশেষকৈ চৈত্ৰ মাহৰ চতুৰ্দশীত, চন্দ্ৰ চিত্ৰা নক্ষত্ৰত থাকোঁতে, উপবাসসহ স্নান কৰিলে মহাফল লাভ হয়। তেওঁলোকে তীৰ্থৰ উৎপত্তিকথাও ক’লে—তপস্বী ভ্ৰাতা লিখিত আৰু শঙ্খৰ কাহিনী। লিখিতৰ খালী আশ্ৰমৰ পৰা শঙ্খে ফল ল’লে আৰু দোষ নিজৰ ওপৰত ল’লে; ক্ৰোধত লিখিতে তেওঁৰ হাত কাটি দিলে। শঙ্খে ঘোৰ তপস্যা কৰাত শিৱ প্ৰকট হৈ হাত পুনৰ দান কৰিলে আৰু শঙ্খনামে তীৰ্থ স্থাপন কৰি স্নানকাৰীক শুদ্ধি-নৱজীৱন, লগতে নিৰ্দিষ্ট সেই ৰাতি শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হ’ব বুলি বৰ দিলে। ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিৰ্দেশমতে ৰজাই যথাসময়ে স্নান কৰি ৰোগমুক্ত আৰু দীপ্তিমান হ’ল। কৃতজ্ঞতাত তেওঁ ৰাজ্য-ধন দান কৰিব খুজিলে, কিন্তু ব্ৰাহ্মণসকলে শাস্ত্ৰানুসাৰে প্ৰাচীৰ-খাইৰে সুৰক্ষিত, বিদ্বান গৃহস্থসকলৰ অধ্যয়ন-কৰ্মৰ বাবে এক বসতি বিচাৰিলে; ৰজাই সুপৰিকল্পিত নগৰ নিৰ্মাণ কৰি বিধিমতে দান-বিতৰণ কৰিলে আৰু শেষত বৈৰাগ্য আৰু তপোমুখ জীৱনৰ দিশে আগবাঢ়িল।
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ৰাজা বসুধাপালে ইন্দ্ৰৰ পুৰন্দৰপুৰীৰ দৰে অতি ঐশ্বৰ্যময় এখন নগৰী নিৰ্মাণ কৰিলে। তাত ৰত্নখচিত গৃহ, কৈলাসশিখৰৰ তুল্য স্ফটিক প্ৰাসাদ, ধ্বজা-পতাকা, স্বৰ্ণদ্বাৰ, মণিময় সোপানযুক্ত পুষ্কৰিণী, উদ্যান, কূপ আৰু নগৰ-উপকৰণ সকলো সুসজ্জিত আছিল। তাৰ পাছত তেওঁ এই সম্পূৰ্ণ সজ্জিত ব্ৰাহ্মণ-নগৰী শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক নিবেদন কৰি কৰ্তব্যসিদ্ধি লাভ কৰিলে। শঙ্খতীৰ্থত অৱস্থান কৰি তেওঁ পুত্ৰ, পৌত্ৰ আৰু অনুচৰসকলক মাতি আদেশ দিলে—দানদত্ত এই নগৰী নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টাৰে ৰক্ষা কৰিবা, যাতে সকলো ব্ৰাহ্মণ সন্তুষ্ট থাকে। যি শাসক ভক্তিভাৱে ব্ৰাহ্মণসকলক ৰক্ষা কৰে, সি ব্ৰাহ্মণ-কৃপাৰে অপূৰ্ব তেজ, অজেয়তা, সমৃদ্ধি, দীৰ্ঘায়ু, আৰোগ্য আৰু বংশবৃদ্ধি লাভ কৰে; আৰু যি দ্বেষেৰে আচৰণ কৰে, সি দুঃখ, পৰাজয়, প্ৰিয়বিয়োগ, ৰোগ, নিন্দা, বংশক্ষয় ভোগ কৰি শেষত যমলোকে পতিত হয়। অধ্যায়ৰ অন্তত ৰাজা তপস্যাত প্ৰবৃত্ত হয় আৰু তেওঁৰ বংশধৰসকলে উপদেশ মানি ৰক্ষণধৰ্মৰ ধাৰাবাহিকতা স্থাপন কৰে।
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
সূতে ক’লে—এজন ৰজাই নিজৰ ৰাজ্য আৰু নগৰ পুত্ৰসকলৰ হাতত সঁপাই, দ্বিজসকলক এটা বসতি দান কৰি, মহাদেৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ঘোৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে। তেওঁ দীঘলীয়া সময় ধৰি ক্ৰমে ফলাহাৰ, তাৰ পিছত শুকান পাতৰ আহাৰ, তাৰ পিছত কেৱল জল, আৰু শেষত বায়ুমাত্ৰ আহাৰ—এই কঠোৰ নিয়ম পালন কৰি তপস্যাৰে মহেশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিলে; সন্তুষ্ট শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিবলৈ ক’লে। ৰজাই প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—হাটকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত পৰম পুণ্যক্ষেত্ৰটি ভগৱানৰ নিত্যনিবাসেৰে আৰু অধিক পবিত্ৰ হওক। মহাদেৱে তাত অচলভাৱে থাকিবলৈ সন্মতি দি ক’লে যে ত্ৰিলোকত তেওঁ “অচলেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব আৰু ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰাসকলক স্থিৰ সমৃদ্ধি দান কৰিব। মাঘ শুক্ল চতুৰ্দশীত লিঙ্গত “ঘৃত-কম্বল” অৰ্পণ কৰাৰ ব্ৰত উল্লেখ আছে; ইয়াৰ ফলত জীৱনৰ সকলো অৱস্থাত কৰা পাপ নাশ হয়। ৰজাক লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আদেশ দিয়া হ’ল; দেৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পিছত ৰজাই মনোৰম মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিলে। আকাশবাণীয়ে প্ৰমাণ-চিহ্ন ক’লে—সেই লিঙ্গৰ ছাঁ স্থিৰ থাকিব, সাধাৰণ নিয়মে দিশ অনুসৰি নচলিব। ৰজাই সেই আশ্চৰ্য লক্ষণ দেখি কৃতাৰ্থ হ’ল; আৰু কোৱা হয় যে সেই ছাঁ আজিও দেখা যায়। আন এটা প্ৰমাণ—যাৰ মৃত্যু ছয় মাহৰ ভিতৰত নিশ্চিত, সি সেই ছাঁ দেখা নোৱাৰে। শেষত কোৱা হয়, চমৎকাৰপুৰৰ ওচৰত মহাদেৱ অচলেশ্বৰ ৰূপে সদায় বিৰাজমান; এই তীৰ্থ ইচ্ছাপূৰণ আৰু মোক্ষদায়ী, আৰু ইয়াৰ অসাধাৰণ প্ৰভাৱ দেখুৱাবলৈ বাধাস্বৰূপ দোষ-দেৱতাসকলকো লোকক তাত যোৱা পৰা নিবাৰণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
এই অধ্যায়ত সূতে এক উপদেশমূলক কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। জন্মতে বৈশ্য, মূক আৰু দৰিদ্ৰ এজন মানুহ গোপাল (গৰু চৰোৱা) হৈ জীৱিকা চলায়। চৈত্ৰ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত তাৰ এটা পশু অজান্তে হেৰাই যায়। গৰাকী তাক দোষাৰোপ কৰি তৎক্ষণাৎ পশুটি ঘূৰাই আনিবলৈ কয়। ভয়ত সি নাখাই, হাতত লাঠি লৈ বনলৈ বিচাৰি ওলাই যায়। খুৰৰ চিন অনুসৰণ কৰি কৰি সি চামত্কাৰপুৰৰ সম্পূৰ্ণ পৰিধি ঘূৰি পেলায়—অজান্তে ই প্ৰদক্ষিণা হৈ পৰে। ৰাতিৰ শেষত পশুটি পাই সি ঘূৰাই দিয়ে। গ্ৰন্থে কয়, এই কালবিশেষত দেৱতাসকল পুণ্যক্ষেত্ৰত সমবেত হয়, সেয়ে এনে কৰ্মৰ পুণ্য বৃদ্ধি পায়। পাছত সময়মতে সেই গোপাল (উপবাস, মৌন আৰু অস্নান অৱস্থাত) আৰু সেই পশুটিও মৃত্যুবৰণ কৰে। গোপাল দশাৰ্ণ ৰজাৰ পুত্ৰ ৰূপে পুনর্জন্ম লাভ কৰি পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতি ধৰি ৰাখে। ৰজা হৈ সি প্ৰতিবছৰ মন্ত্ৰীৰ সৈতে পদব্ৰজে, উপবাস আৰু মৌনব্ৰত পালন কৰি চামত্কাৰপুৰ প্ৰদক্ষিণা ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰে। বিশ্বামিত্ৰ-সম্পৰ্কিত পাপহৰণ তীৰ্থত অহা ঋষিসকলে সুধে—ইমান তীৰ্থ-মন্দিৰ থাকোঁতে এই বিধিতেই কিয় ইমান অনুৰাগ? ৰজাই পূৰ্বজন্মৰ বৃত্তান্ত প্ৰকাশ কৰে। ঋষিসকলে তাক প্ৰশংসা কৰি নিজেও প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু জপ, যজ্ঞ, দান তথা অন্য তীৰ্থসেৱাতো দুৰ্লভ বুলি কোৱা এক বিশেষ সিদ্ধি লাভ কৰে। শেষত ৰজা আৰু মন্ত্ৰী দিৱ্য সত্তা হৈ আকাশত তৰকাৰ দৰে দৃশ্যমান হয়—ই প্ৰদক্ষিণাৰ ফল-প্ৰমাণ।
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
নাৰদে প্ৰচাৰ কৰা এই অধ্যায়ত হৰি/নাৰায়ণ তপস্বীৰ বেশ ধৰি এটা ৰাক্ষসক বধ কৰি বিপন্না নাৰী বৃন্দা (বৃন্দাৰিকা)ক ৰক্ষা কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ তাইক ভয়ংকৰ অৰণ্য পাৰ কৰাই এক আশ্চৰ্য আশ্ৰমলৈ লৈ যায়; তাত সোণালী বৰ্ণৰ পক্ষী, অমৃতসম নদী আৰু মধু ঝৰা গছ-গছনি আদি তীৰ্থৰ অলৌকিক মহিমা প্ৰকাশ কৰে। পিছত “চিত্ৰশালা”ত দিৱ্য মায়াৰ বলত বৃন্দাই স্বামীৰ সদৃশ এজন পুৰুষক দেখে; সান্নিধ্যত তাই মোহিত হৈ অন্তৰঙ্গতাত লিপ্ত হয়। তেতিয়া হৰিয়ে নিজৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি শিৱ-হৰি পৰমাৰ্থত অভেদ বুলি ঘোষণা কৰে আৰু জালন্ধৰৰ মৃত্যুসংবাদ জনায়। বৃন্দাই নৈতিক আপত্তি তুলি শাপ দিয়ে—যেনে তপস্বীৰ মায়াই তাইক বিভ্ৰান্ত কৰিলে, তেনেদৰে হৰিও অনুৰূপ মোহৰ অধীন হ’ব। শেষত বৃন্দা কঠোৰ তপস্যাৰ সংকল্পে যোগসমাধিত দেহত্যাগ কৰে; তাইৰ অৱশেষ বিধিপূৰ্বক সংস্কাৰ কৰা হয়। য’ত তাই দেহ ত্যাগ কৰিছিল, গোবৰ্ধনৰ ওচৰত সেই স্থান “বৃন্দাবন” নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু তাইৰ ৰূপান্তৰেই অঞ্চলটোৰ পবিত্ৰতা প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
এই ১৬তম অধ্যায়ত সূতে কয় যে হাটকেশ্বৰ-সম্ভৱ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ৰক্তশৃঙ্গৰ সান্নিধ্য ভক্তিভাৱে সেৱা কৰাটোৱেই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক। জ্ঞানীসকলক অন্য কৰ্ম ত্যাগ কৰি সেই স্থানত বাস কৰি দেৱসান্নিধ্যৰ সেৱাত নিয়োজিত হ’বলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। দান, ক্ৰিয়াকাণ্ড, পূৰ্ণ দক্ষিণাসহ অগ্নিষ্টোমাদি যজ্ঞ, চন্দ্ৰায়ণ আৰু কৃচ্ছ্ৰৰ দৰে কঠোৰ ব্ৰত, আৰু প্ৰভাস-গঙ্গাৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ—এই সকলোৰ পুণ্য তুলনা কৰি কোৱা হৈছে যে ইহঁত এই ক্ষেত্ৰৰ পুণ্যৰ ষোড়শাংশৰো সমান নহয়। দৃষ্টান্তস্বৰূপে কোৱা হয় যে পূৰ্বৰ ৰাজর্ষিসকলে তাত সিদ্ধি লাভ কৰিছিল; আৰু কালবশত নষ্ট পশু, পক্ষী, সৰ্প আৰু হিংস্ৰ জীৱো সেই স্থান-সম্পৰ্কে দিৱ্যলোক লাভ কৰে। তীৰ্থ বাসে শুদ্ধ কৰে, কিন্তু হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ স্মৰণে, দৰ্শনে আৰু বিশেষকৈ স্পৰ্শে অধিক পাৱন কৰে—এনে দেহ-সংস্পৰ্শমাধ্যমে পবিত্ৰতাৰ তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক চমৎকাৰপুৰ-ক্ষেত্ৰৰ সঠিক প্ৰমাণ আৰু তাত থকা পুণ্যতীৰ্থ-দেৱালয়সমূহৰ বিৱৰণ বিচাৰে। সূতে কয়—এই ক্ষেত্ৰ পাঁচ ক্ৰোশ পৰিসীমাৰ; পূবত গয়াশিৰ, পশ্চিমত হৰিৰ পদচিহ্ন, আৰু দক্ষিণ-উত্তৰত গোকৰ্ণেশ্বৰ স্থানদ্বয় দিশাসূচক পবিত্ৰ সীমা হিচাপে খ্যাত। আগতে এই স্থান ‘হাটকেশ্বৰ’ নামেৰে পৰিচিত আছিল আৰু পাপনাশক ক্ষেত্ৰ হিচাপে প্ৰসিদ্ধ বুলিও তেওঁ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুৰোধত সূতে ৰজা বিদূৰথৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰে। শিকাৰত নামি ৰজাৰ অনুসৰণ ক্ৰমে ভয়ংকৰ ধাওঁ-ধাওঁত পৰিণত হয়; কাঁইটীয়া, নিৰ্জল, নিছায়া অৰণ্যত তীব্ৰ তাপ আৰু হিংস্ৰ জন্তুৰ আশংকাই তেওঁক পীড়া দিয়ে। সেনাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ তেওঁ অধিক ক্লান্ত আৰু বিপন্ন হয়; শেষত তেওঁৰ ঘোঁৰা ঢলি পৰে—যাৰ দ্বাৰা আগলৈ ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য আৰু ধৰ্মাৰ্থ উন্মোচনৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
এই অধ্যায়ত দুটা সংযুক্ত পৰ্ব আছে। প্ৰথমে, কঠিন অৰণ্যত ভোক-পিয়াহত ক্লান্ত ৰজা বিদূৰথে তিনিটা ভয়ংকৰ প্ৰেতক দেখা পায়। সংলাপত সিহঁতে নিজৰ কৰ্মনাম—মাংসাদ, বিদৈৱত, কৃতঘ্ন—কয় আৰু বুজাই যে নিৰন্তৰ অধৰ্মাচৰণ, পূজা-উপাসনাৰ অৱহেলা, অকৃতজ্ঞতা, অতিথি-অপমান, অশৌচ আদি দোষৰ ফলত প্ৰেতাবস্থা লাভ হয়। তাৰ পাছত গৃহস্থধৰ্ম আৰু শ্রাদ্ধাচাৰৰ ব্যৱহাৰিক উপদেশ দিয়া হয়—অযথা সময়ত শ্রাদ্ধ, অপৰ্যাপ্ত দক্ষিণা, বৈশ্বদেৱ অৱহেলা, অতিথিসত্কাৰত ত্ৰুটি, আহাৰৰ অশুদ্ধি/দূষণ, গৃহত অমঙ্গল আদি অৱস্থাত প্ৰেতসকলে অৰ্ঘ্য বা অন্ন ‘ভোগ’ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। পৰদাৰগমন, চুৰি, নিন্দা, বিশ্বাসঘাত, পৰধনৰ দুৰ্ব্যৱহাৰ, ব্ৰাহ্মণ-দানত বাধা, নিৰ্দোষ পত্নী ত্যাগ আদি প্ৰেতত্বৰ কাৰণ; আৰু বিপৰীতে পৰস্ত্ৰীক মাতৃবৎ দেখা, দান, সমতা, কৰুণা, যজ্ঞ-তীৰ্থপৰায়ণতা আৰু কূপ-তালাব আদি লোকহিতকৰ্ম ৰক্ষাকাৰী গুণ। প্ৰেতসকলে গয়া-শ্রাদ্ধক নিৰ্ণায়ক প্ৰতিকাৰ বুলি অনুৰোধ কৰে। দ্বিতীয় পৰ্বত ৰজা উত্তৰ দিশলৈ গৈ সৰোবৰ তীৰৰ শান্ত জৈমিনি আশ্ৰমত উপস্থিত হয়। তাত ঋষি জৈমিনি আৰু তপস্বীসকলে জল-ফল দি আদৰ কৰে; ৰজাই নিজৰ দুৰ্দশা জনাই সন্ধ্যাকালীন কৰ্মত অংশ লয়। ৰাত্ৰিৰ বৰ্ণনাত নিশাৰ ভয়সমূহ নীতিশিক্ষাৰ ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
সূতে কয়—ৰাজা বিদূৰথ দুখিত অনুচৰসকলৰ সৈতে পুনৰ মিলি ঋষিবনৰ মাজত বিশ্ৰাম লয়, তাৰ পাছত মাহিষ্মতীলৈ উভতি যোৱাৰ পথত গয়াশীৰ্ষ তীৰ্থযাত্ৰা কৰে। তাত তেওঁ শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰে। স্বপ্নদৰ্শনত ‘মাংসাদ’ নামৰ এজন প্ৰেত দিৱ্যৰূপে প্ৰকট হৈ কয় যে ৰজাৰ শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ ফলত সি প্ৰেত অৱস্থাৰ পৰা মুক্তি পাইছে। তাৰ পাছত ‘কৃতঘ্ন’ নামৰ আন এজন প্ৰেত—অকৃতজ্ঞ আৰু সৰোবৰ-ধন চুৰিৰ সৈতে জড়িত—পাপবন্ধনত এতিয়াও পীড়িত হৈ, মুক্তিৰ মূল উপায় ‘সত্য’ বুলি ৰজাক উপদেশ দিয়ে। সি সত্যৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—সত্যেই পৰব্ৰহ্ম, সত্যেই তপ, সত্যেই জ্ঞান; সত্যৰ ওপৰতে জগতধৰ্ম স্থিত। সত্য নাথাকিলে তীৰ্থসেৱা, দান, স্বাধ্যায় আৰু গুৰুশুশ্ৰূষা নিষ্ফল হয়। তাৰ পাছত সি স্থান-নির্দেশ দিয়ে: হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ চামৎকাৰপুৰত বালিৰ তলত গয়াশীৰ্ষ গোপন; প্লক্ষ গছৰ তলত দৰ্ভ, বনশাক আৰু বনজ তিল লৈ তৎক্ষণাৎ শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে। বিদূৰথ সৰু কুঁৱা খুঁদি পানী উলিয়াই শ্ৰাদ্ধ সম্পূৰ্ণ কৰে; তেতিয়াই কৃতঘ্ন প্ৰেত দিৱ্যদেহ লাভ কৰি বিমানেৰে প্ৰস্থান কৰে। শেষত সেই কুঁৱাৰ খ্যাতি পিতৃসকলৰ বাবে নিত্য উপকাৰী বুলি প্ৰতিষ্ঠিত হয়। প্ৰেতপক্ষৰ অমাৱস্যাত কালশাক, বনজ তিল আৰু কটা দৰ্ভেৰে তাত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে ‘কৃতঘ্ন-প্ৰেত-তীৰ্থ’ৰ পূৰ্ণ ফল পোৱা যায়; বিভিন্ন পিতৃবৰ্গ তাত সদায় সন্নিহিত বুলি কোৱা হৈছে, সেয়ে যথাসময়ত বা সাধাৰণ তিথিৰ বাহিৰেও তাত শ্ৰাদ্ধ কৰা পিতৃতৃপ্তিৰ বাবে প্ৰশংসিত।
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—বনবাসকালত ৰাম সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ‘পিতৃ-কূপিকা’ নামৰ স্থানলৈ আহিল। সন্ধ্যাকালীন কৰ্ম সম্পন্ন কৰি ৰামে স্বপ্নত আনন্দিত আৰু অলংকৃত দশৰথক দেখিলে। ব্ৰাহ্মণসকলক সোধাত তেওঁলোকে ক’লে—ই পিতৃগণৰ তৰফৰ পৰা শ্রাদ্ধ কৰিবলৈ অনুৰোধ; সেয়ে বনতে পোৱা নিবাৰ ধান, শাক-পাচলি, মূল আৰু তিল আদি লৈ কঠোৰ বিধিত শ্রাদ্ধ কৰিব লাগে। ৰামে আমন্ত্ৰিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে। শ্রাদ্ধৰ সময়ত সীতা লাজত আঁতৰি থাকিল। পিছত তাই ক’লে—ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজতেই দশৰথ আৰু অন্য পিতৃপুৰুষসকলক প্ৰত্যক্ষ যেন লাগিছিল, সেয়ে আচাৰধৰ্মৰ সংকোচ হৈছিল। ৰামে তাইৰ শুদ্ধ উদ্দেশ্যক ধৰ্মসন্মত বুলি মানি সেই দ্বন্দ্ব মিটাই দিলে। তাৰ পাছত লক্ষ্মণক যেন কেৱল সেবাকাৰ্যত নামাই দিয়া হৈছে বুলি লাগি ক্ৰোধ উঠিল আৰু মনত অনুচিত চিন্তা জাগিল; কিন্তু পিছত মিলন-সমাধানে নৈতিক সংশোধন হ’ল। তেতিয়া মাৰ্কণ্ডেয় ঋষি আহি তীৰ্থশুদ্ধিৰ কথা ক’লে আৰু আশ্ৰমৰ ওচৰৰ বালমণ্ডন তীৰ্থত স্নান কৰিবলৈ বিধান দিলে—ই মানসিক অপৰাধসহ গুৰু দোষো শুদ্ধ কৰে। তেওঁলোকে তাত স্নান কৰি পিতামহৰ দৰ্শন পাই দক্ষিণমুখে আগবাঢ়িল; স্থান, শ্রাদ্ধ আৰু নীতিশুদ্ধি একে সূত্ৰত জড়িত হয়।
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ব্ৰাহ্মণসকলে সূতক সুধে—মাৰ্কণ্ডেয় ক’ত আছিল, ব্ৰহ্মাৰ প্ৰতিষ্ঠা-স্থান ক’ত, আৰু ঋষিৰ আশ্ৰম ক’ত। সূতে কয় যে চমৎকাৰপুৰৰ ওচৰত মৃকণ্ডু মুনি তপোবনত বাস কৰিছিল; তাতেই দীপ্তিমান পুত্ৰ মাৰ্কণ্ডেয়ৰ জন্ম হয়। সামুদ্ৰিক-বিদ্যা জনা এজন ব্ৰাহ্মণ আহি ভবিষ্যদ্বাণী কৰে যে শিশুটি ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যুবৰণ কৰিব। তেতিয়া মৃকণ্ডুৱে শিশুক নিয়ম-আচাৰ শিকাই, বিশেষকৈ ভ্ৰমণশীল ব্ৰাহ্মণ আৰু ঋষিসকলক আদৰে নমস্কাৰ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শিশুৱে বাৰে বাৰে প্ৰণাম কৰাত বহু ঋষিয়ে “দীৰ্ঘায়ু” আশীৰ্বাদ দিয়ে; কিন্তু সত্যৰক্ষাৰ বাবে বশিষ্ঠে কয়—তৃতীয় দিনেই মৃত্যু নিশ্চিত, ফলত আশীৰ্বাদৰ সত্যতা লৈ সংকট দেখা দিয়ে। সকলো ঋষিয়ে স্থিৰ কৰে যে নিয়ত মৃত্যু কেৱল পিতামহ ব্ৰহ্মাই নিবারণ কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে ব্ৰহ্মলোকলৈ গৈ বৈদিক স্তোত্ৰে ব্ৰহ্মাক স্তৱ কৰে আৰু বিষয়টো নিবেদন কৰে। ব্ৰহ্মাই শিশুক জৰা-মৃত্যুৰহিত হোৱাৰ বৰ দিয়ে আৰু পুত্ৰদৰ্শনৰ আগতে পিতা শোকে মৰিব নালাগে বুলি আদেশ দিয়ে। ঋষিসকলে উভতি আহি অগ্নিতীৰ্থৰ ওচৰত আশ্ৰমসন্নিধানে শিশুক থৈ তীৰ্থযাত্ৰা আগবঢ়ায়। ইফালে মৃকণ্ডু দম্পতিয়ে শিশুটি হেৰাই গ’ল বুলি ভাবি ভবিষ্যদ্বাণী স্মৰণ কৰি দুঃখত আত্মদাহলৈ উদ্যত হয়; তেতিয়া শিশুটি উভতি আহি ঋষিসকলৰ কৃত্য আৰু ব্ৰহ্মবৰ বৰ্ণনা কৰে। কৃতজ্ঞ মৃকণ্ডুৱে ঋষিসকলক সৎকাৰ কৰে; তেওঁলোকে প্ৰতিউপকাৰস্বৰূপে সেই ঠাইত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰিবলৈ বিধান দিয়ে। ঠাইখন “বালসখ্য” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়—শিশুসকলৰ মঙ্গলকাৰী, ৰোগশমন, ভয়নাশক আৰু গ্ৰহ-ভূত-পিশাচ বাধা নিবারক। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—শ্ৰদ্ধাৰে স্নানমাত্ৰেও উচ্চ গতি লাভ হয়; জ্যেষ্ঠ মাহত স্নান কৰিলে বছৰভৰ ক্লেশমুক্তি হয়।
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ঋষিসকলে সোধে—কোন তীৰ্থত লক্ষ্মণ আৰু ইন্দ্ৰে স্বামিদ্ৰোহ (ন্যায়সঙ্গত অধিপতিৰ প্ৰতি দ্ৰোহ) পাপৰ পৰা মুক্তি পাইছিল? সূতে সেই তীৰ্থৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণনা কৰে। দক্ষৰ বংশানুক্ৰমত কশ্যপৰ দুজনী মুখ্য পত্নী—অদিতি আৰু দিতি—ইহঁতৰ পৰা দেৱ আৰু অধিক বলৱান দৈত্যৰ জন্ম, আৰু দুয়োৰে সংঘাতৰ কথা কোৱা হয়। দেৱতকৈ শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ লাভৰ বাবে দিতিয়ে কঠোৰ ব্ৰত পালন কৰে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে। ভৱিষ্যবাণীত ভীত ইন্দ্ৰে দিতিৰ সেৱা কৰি ব্ৰতভংগৰ সুযোগ বিচাৰে। প্ৰসৱৰ সময়ত দিতি শুই পৰাত ইন্দ্ৰে গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰি ভ্ৰূণক সাত ভাগে, পুনৰ প্ৰতিটো ভাগক আকৌ সাত ভাগে কাটি—মুঠ ঊনপঞ্চাশ শিশু জন্মায়। ইন্দ্ৰৰ সত্য স্বীকাৰোক্তি শুনি দিতিয়ে ফলক মঙ্গলময় কৰি—সেই শিশুসকলক ‘মৰুত’ নামেৰে পৰিচিত কৰে, দৈত্যত্বৰ পৰা মুক্ত কৰি, ইন্দ্ৰৰ সহায়ক আৰু যজ্ঞভাগৰ অধিকাৰী কৰে। স্থানটি ‘বালমণ্ডন’ নামে খ্যাত হয়; গৰ্ভৱতী নাৰীৰ বাবে তাত স্নান আৰু প্ৰসৱৰ সময়ত সেই জল পান ৰক্ষাকৰ বুলি কোৱা হৈছে। স্বামিদ্ৰোহৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ বাবে ইন্দ্ৰে তাত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ‘শক্ৰেশ্বৰ’ ৰূপে সহস্ৰ বছৰ পূজা কৰে। শিৱে ইন্দ্ৰৰ পাপ নাশ কৰি, মানৱ ভক্তসকলকো তাত স্নান-দৰ্শন-পূজাৰে পাপক্ষয়ৰ বৰ দিয়ে। আশ্বিন শুক্ল দশমীৰ পৰা পূৰ্ণিমা (পঞ্চদশী)লৈ শ্ৰাদ্ধ কৰিলে সকলো তীৰ্থস্নানৰ ফল, অশ্বমেধসম পুণ্য লাভ হয়; সেই সময়ত ইন্দ্ৰৰ সান্নিধ্যত যেন সকলো তীৰ্থ তাতেই একত্ৰ হয়। শেষত নাৰদোক্ত দুটা শ্লোক উদ্ধৃত কৰি কোৱা হয়—বালমণ্ডনত স্নান আৰু আশ্বিন ব্ৰতকালত শক্ৰেশ্বৰ দৰ্শনে পাপমোচন হয়।
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
সূত মুনিয়ে পশ্চিম অংশত অৱস্থিত ‘মৃগতীৰ্থ’ নামৰ এক পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয়—চৈত্র শুক্ল চতুৰ্দশীৰ দিনা সূৰ্যোদয় সময়ত যি শ্ৰদ্ধাৰে তাত স্নান কৰে, সি গম্ভীৰ পাপভাৰত দুষ্ট হলেও পশুযোনিত নপৰে; তীৰ্থস্নানে শুদ্ধি আৰু উত্তৰণ লাভ হয়। ঋষিসকলে তীৰ্থটোৰ উৎপত্তি আৰু বিশেষ ফল জানিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে কাহিনী কয়—এটা মহাবনত ব্যাধসকলে হৰিণৰ জাকক খেদি লৈ যায়। বাণবিদ্ধ আৰু ভয়াকুল হৰিণবোৰ এটা গভীৰ জলাশয়ত প্ৰৱেশ কৰে। সেই জলেৰ প্ৰভাৱত সিহঁতে মানৱত্ব লাভ কৰে; কেৱল স্নানমাত্ৰেই বাহ্য লক্ষণতো সৌষ্ঠৱ আৰু সংস্কাৰ প্ৰকাশ পায়। পিছত কাৰণ দিয়া হয়—এই জল পূৰ্বোক্ত ‘লিঙ্গ-ভেদ-উদ্ভৱ’ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ধূলিত আৱৃত উৎস দেৱবিধানত বল্মীক (পিপীলিকা ঢিবি)ৰ ৰন্ধ্ৰেৰে পুনৰ প্ৰকাশ পায় আৰু ক্ৰমে সেই স্থানত প্ৰসিদ্ধ হয়। দৃষ্টান্তস্বৰূপে ত্ৰিশঙ্কু, হীন অৱস্থাত থাকিলেও, তাত স্নান কৰি দিৱ্য ৰূপ পুনৰ লাভ কৰে। সেয়ে ব্যাধ আৰু হৰিণ—উভয়ে—এই তীৰ্থত স্নান কৰিলে পাপমলৰ পৰা মুক্ত হৈ শ্ৰেষ্ঠ গতি পায়।
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে ‘বিষ্ণুপদ’ নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে—ই পৰম মঙ্গলময় আৰু সকলো পাপ নাশকাৰী। দক্ষিণায়ন আৰু উত্তরায়নৰ সন্ধিক্ষণত যি ভক্তে শ্ৰদ্ধা আৰু একাগ্ৰতাৰে বিষ্ণুৰ পদচিহ্ন পূজা কৰি আত্মনিবেদন কৰে, সি বিষ্ণুৰ পৰম পদ লাভ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলে তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু দৰ্শন, স্পৰ্শ, স্নানৰ ফল জানিব বিচাৰে। সূতে ত্ৰিবিক্ৰম কাহিনী কয়—বিষ্ণুৱে বলিক বঁধি তিনিটা পদক্ষেপে ত্ৰিলোক ব্যাপ্ত কৰিলে; তেতিয়াই নিৰ্মল দিৱ্য জল অৱতৰণ ঘটিল, যি পিছত গঙ্গা নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ ‘বিষ্ণুপদী’ বুলি স্মৰণীয় হ’ল আৰু অঞ্চল পৱিত্ৰ কৰিলে। বিধিপূৰ্বক স্নানৰ পাছত পদচিহ্ন স্পৰ্শ কৰিলে পৰম গতি; তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ গয়া-সম ফল; মাঘস্নান প্ৰয়াগ-সম ফল; দীঘলীয়া সাধনা আৰু অস্থি-বিসৰ্জনো মুক্তিত সহায়ক বুলি ফলশ্ৰুতি কয়। নাৰদপ্ৰোক্ত গাথাৰ আধাৰত কোৱা হৈছে—বিষ্ণুপদী জলে একবাৰ স্নান কৰিলেই বহু তীৰ্থ, দান আৰু তপস্যাৰ সংযুক্ত ফল লাভ হয়। শেষত অয়নব্ৰতৰ মন্ত্র দিয়া হৈছে—ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যু হলেও বিষ্ণুপাদেই যেন শৰণ হয়; তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণ পূজা আৰু সমবেত ভোজনক ধৰ্মময় সমাপ্তি বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
সূতে গঙ্গা-মাহাত্ম্যৰূপে এক উপদেশমূলক কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। চমৎকাৰপুৰৰ শৃঙ্খলাবান ব্ৰাহ্মণ চণ্ডশৰ্মা যৌৱনৰ আসক্তিত পৰি যায়। এৰাতি তৃষ্ণাত জল বুলি ভাবি এক গণিকাই দিয়া মদ্য অজানিতে পান কৰে; গণিকাইও তাক জল বুলি ভুল কৰিছিল। ব্ৰাহ্মণৰ বাবে ই মহা-অপৰাধ বুজি সি প্ৰায়শ্চিত্ত বিচাৰি পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসভার ওচৰলৈ যায়; তেওঁলোকে ধৰ্মশাস্ত্ৰ অনুসাৰে পান কৰা মদ্যৰ পৰিমাণ অনুসৰি অগ্নিবৰ্ণ ঘৃত পান কৰাৰ বিধান কয়। প্ৰায়শ্চিত্তৰ প্ৰস্তুতিত পিতৃ-মাতৃ আহে। পিতা শাস্ত্ৰ চাই কঠোৰ উপায় ভাবি, দান আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ দৰে বিকল্পো উল্লেখ কৰে; কিন্তু পুত্ৰ নিৰ্দিষ্ট বিধি (মৌঞ্জী-হোম আদি) কৰিবলৈ দৃঢ় থাকে। পিতৃ-মাতৃও পুত্ৰৰ সৈতে অগ্নিপ্ৰবেশ কৰাৰ সংকল্প লয়। এই সংকটত তীৰ্থযাত্ৰাত থকা শাণ্ডিল্য ঋষি উপস্থিত হৈ কয়—গঙ্গা সন্নিধানত অনাৱশ্যক মৃত্যু কিয়; গঙ্গা নথকা ঠাইৰ বাবেহে কঠোৰ তপস্যা বিধিত। তেওঁ সকলোকে বিষ্ণুপদী গঙ্গালৈ লৈ যায়; আচমন আৰু স্নানমাত্ৰে চণ্ডশৰ্মা তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়, আৰু দিব্যবাণী (ভাৰতী) সেয়া নিশ্চিত কৰে। অধ্যায়ে পশ্চিম সীমান্তৰ এই তীৰ্থক ‘পাপনাশিনী’ বুলি ঘোষণা কৰি গঙ্গাৰ সৰ্বপাপহৰ শক্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে কাহিনী আৰম্ভ কৰি দক্ষিণ–উত্তৰ সীমান্ত-প্ৰসঙ্গ উত্থাপন কৰে। মথুৰাত যমুনা তীৰত ‘গোকৰ্ণ’ নামৰ দুজন খ্যাতিমান ব্ৰাহ্মণৰ পৰিচয় দিয়া হয়। যমৰাজৰ আদেশত দূতে ভুলবশতঃ দীঘলীয়া আয়ুৰ ব্ৰাহ্মণক লৈ আহে; যমে সেই ভুল সংশোধন কৰি ধৰ্ম-ন্যায় আৰু কৰ্মফলৰ বিধান বিষয়ে ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে সংলাপ কৰে। দাৰিদ্ৰ্যপীড়িত ব্ৰাহ্মণে মৃত্যুকামনা প্ৰকাশ কৰি যমৰ নিৰপেক্ষতা, কৰ্মফলৰ ব্যৱস্থা আৰু দণ্ডবিধানৰ ৰহস্য সোধে; লগতে নৰকৰ প্ৰকাৰো জানিব খোজে। যমৰাজে বৈতৰণীসহ একুশটা নৰকৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা দিয়ে আৰু চুৰি, বিশ্বাসঘাত, মিছা সাক্ষ্য, হিংসা আদি পাপৰ সৈতে তাত পৰিণাম জোৰে। তাৰ পিছত উপদেশ শাস্তিৰ মানচিত্ৰৰ পৰা সদাচাৰলৈ ঘূৰে—তীৰ্থযাত্ৰা, দেৱপূজা, অতিথিসেৱা, অন্ন-জল-আশ্ৰয় দান, সংযম, স্বাধ্যায় আৰু জনহিতকৰ কাম (কূপ, পুখুৰী, মন্দিৰ নিৰ্মাণ) ৰক্ষাকবচৰূপে কোৱা হয়। শেষত যমে এক ‘গুপ্ত’ মুক্তিদায়ক উপদেশ প্ৰকাশ কৰে—আনর্ত দেশৰ হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত শিৱভক্তি অলপ সময়ৰ বাবেও মহাপাপ শমাই শিৱলোক প্ৰদান কৰে। দুয়ো গোকৰ্ণে তাত পূজা কৰি সীমান্তত লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তপস্যা কৰি দিব্যগতি লাভ কৰে। চতুৰ্দশীৰ ৰাতি জাগৰণ সন্ততি, ধন আৰু শেষত মোক্ষলৈকে ফলদায়ক বুলি প্ৰশংসিত। ক্ষেত্ৰত বাস, কৃষিকাৰ্য, স্নান, আনকি পশুমৃত্যুও পুণ্যকৰ; ধৰ্মবিৰোধী লোকসকল পুনঃপুনঃ শুভ অৱস্থাৰ পৰা পতিত হয় বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
এই অধ্যায়ত চাৰিওটা যুগৰ প্ৰমাণ (কালমান), স্বৰূপ (লক্ষণ) আৰু মাহাত্ম্য (ধৰ্ম-নৈতিক তাৎপৰ্য) ক্ৰমে বৰ্ণিত। ঋষিসকলে সূতক সোধে—কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলিযুগৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ দিয়া। সূতে পুৰাতন প্ৰসঙ্গ ক’লে: দেৱসভাত ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) দেৱসকলৰ সৈতে বহি বृहস্পতিক যুগৰ উৎপত্তি আৰু মানদণ্ড বিষয়ে বিনয়ে প্ৰশ্ন কৰে। বৃহস্পতি কৃতযুগত ধৰ্ম চতুষ্পাদ পূৰ্ণ, আয়ু দীঘল, যজ্ঞ-আচাৰ সুসংগঠিত; ৰোগ, নৰকভয়, প্ৰেতাৱস্থা আদি দুখ নাই, মানুহে নিষ্কামভাৱে কৰ্ম কৰে বুলি কয়। ত্ৰেতাযুগত ধৰ্ম ত্ৰিপাদ হয়, প্ৰতিযোগিতা আৰু কাম্যধৰ্ম বৃদ্ধি পায়; গ্ৰন্থদৃষ্টিত মিশ্ৰ-সংযোগৰ পৰা সমাজত বিভিন্ন সংকৰ-গোষ্ঠীৰ উদ্ভৱৰ শ্ৰেণীবিভাগো উল্লেখ আছে। দ্বাপৰত ধৰ্ম-পাপ সম (দুই-দুই), সংশয় বাঢ়ে আৰু ফল বহুক্ষেত্ৰত সংকল্প/ভাব অনুসৰি হয়। কলিযুগত ধৰ্ম একপাদ, সামাজিক বিশ্বাস ভাঙে, আয়ু কমে, প্ৰকৃতি আৰু নৈতিক শৃঙ্খলা বিঘ্নিত হয়, ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান ক্ষীণ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই যুগোপদেশ পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে জন্মান্তৰব্যাপী পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
এই অধ্যায়ত সূতে মুনিসভাত কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। দেবসভাত প্ৰভাস আদি দেহধাৰী তীৰ্থসমূহ কলিযুগৰ আগমনত উদ্বিগ্ন হৈ নিবেদন কৰে—অশুচি স্পৰ্শে যাতে তীৰ্থ-প্ৰভাৱ নষ্ট নহয়; সেয়ে ক’লিদোষে অস্পৃষ্ট এক সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থান বিচাৰে। কৰুণাবশে শক্র (ইন্দ্ৰ) বৃহস্পতিক সোধে—তীৰ্থসমূহৰ সমূহ আশ্ৰয়ৰ বাবে ‘ক’লি-অস্পৰ্শ’ স্থান কোনটো। বৃহস্পতি চিন্তা কৰি হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰক অনুপম বুলি নিৰ্দেশ কৰে—শূলধাৰী শিৱৰ লিঙ্গৰ ‘পতন’ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়, আৰু ত্ৰিশঙ্কু ৰজাৰ বাবে বিশ্বামিত্ৰে কৰা তপস্যাৰ স্মৃতিসংযুক্ত। ত্ৰিশঙ্কুৱে কলঙ্কিত অৱস্থা ত্যাগ কৰি দেহসহ স্বৰ্গ লাভ কৰা প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰাই, এই স্থানক নৈতিক আৰু আচারগত পৰিৱর্তন/উদ্ধাৰৰ তীৰ্থ ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। ৰক্ষাব্যৱস্থাও বৰ্ণিত—ইন্দ্ৰৰ আজ্ঞাত সংৱৰ্তক বায়ুৱে তীৰ্থক ধূলিৰে পূৰ্ণ কৰিছিল; কলিযুগত তলত হাটকেশ্বৰ আৰু ওপৰত অচলেশ্বৰ ৰক্ষা কৰে। পাঁচ ক্ৰোশ পৰিমিত এই অঞ্চল ক’লিৰ নাগালৰ বাহিৰ বুলি ঘোষণা; সেয়ে তীৰ্থসমূহ নিজৰ নিজৰ ‘অংশ’ ৰূপে তাত নিবাস কৰে। শেষত অসংখ্য তীৰ্থৰ উপস্থিতি উল্লেখ কৰি আগলৈ নাম-স্থান-ফলৰ তালিকা আহিব বুলি সূচনা কৰা হয়; আৰু শ্ৰৱণ, ধ্যান, স্নান, দান, স্পৰ্শে পাপক্ষয় হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
অধ্যায় ২৯ত সূতে এটা প্ৰসিদ্ধ ক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত ঋষি, তপস্বী আৰু ৰজাসকলে তপ আৰু সিদ্ধিৰ বাবে সমবেত হয়। হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত সিদ্ধেশ্বৰ-লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে—স্মৰণ, দৰ্শন আৰু স্পৰ্শ মাত্ৰেই সি সিদ্ধি দান কৰে বুলি মানা হয়। তাৰ পিছত দক্ষিণামূৰ্তি-সন্দৰ্ভসহ শৈৱ ষড়ক্ষৰ মন্ত্ৰ উত্থাপিত হয়; জপসংখ্যা অনুসৰি আয়ু বৃদ্ধি হয় শুনি ঋষিসকল বিস্মিত হয়। সূতে বৎস নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰত্যক্ষ দৃষ্টান্ত কয়—অসংখ্য বছৰৰ হ’লেও তেওঁ যুৱকৰ দৰে দেখা যায়। সিদ্ধেশ্বৰৰ ওচৰত দীঘলীয়া সময় ধৰি ষড়ক্ষৰ-জপ কৰাৰ ফলত যৌৱন স্থিৰ থাকিল, জ্ঞান বৃদ্ধি পালে আৰু স্বাস্থ্য অটুট থাকিল বুলি তেওঁ কয়। তাৰ পিছত অন্তঃকথা: এজন ধনী যুৱকে শিৱোৎসৱত বিঘ্ন ঘটায়; শিষ্যৰ বাক্যশাপত সি সাপৰূপ হয়। পাছত শিকোৱা হয় যে ষড়ক্ষৰ মন্ত্ৰে গম্ভীৰ দোষো শুদ্ধ কৰিব পাৰে; বৎসে জলসাপক প্ৰহাৰ কৰোঁতেই এক দিৱ্য ৰূপ মুক্ত হৈ শাপমোচন লাভ কৰে। অধ্যায়ত নীতিশিক্ষাও আছে—সাপহত্যা ত্যাগ, অহিংসাক পৰম ধৰ্ম বুলি প্ৰতিষ্ঠা, মাংসাহাৰৰ যুক্তিৰ সমালোচনা, আৰু হিংসাত সহভাগিতাৰ বিভিন্ন স্তৰ। শেষত শ্ৰৱণ-পাঠ আৰু মন্ত্ৰজপক ৰক্ষাকাৰী, পুণ্যদায়ক আৰু পাপনাশক সাধনা বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
অধ্যায় ৩০ত ঋষিসকলে সুধাৰে সোধে—সেই স্থানত সিদ্ধেশ্বৰ কেনেকৈ প্ৰসন্ন হৈছিল? সূতে পূৰ্বকথা বৰ্ণনা কৰে—হংস নামৰ এজন সিদ্ধ সন্তানহীনতা আৰু বৃদ্ধাৱস্থাৰ দুখত ব্যাকুল হৈ উপায় বিচাৰি অঙ্গিৰসপুত্ৰ বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়। তীৰ্থ, ব্ৰত বা শান্তিকৰ্মৰ ভিতৰত কোনটো সন্ততি-প্ৰাপ্তিৰ বাবে ফলদায়ক সেয়া সোধাত, বৃহস্পতিয়ে চিন্তা কৰি তেওঁক চমৎকাৰপুৰ ক্ষেত্ৰলৈ যাবলৈ আৰু তাত তপস্যা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; তাতেই বংশ ধাৰণ কৰিব পৰা যোগ্য পুত্ৰ লাভ হ’ব বুলি নিশ্চিত কৰে। হংস তাত গৈ বিধিমতে লিঙ্গপূজা কৰে আৰু দিন-ৰাত নিয়মবদ্ধ ভক্তিত পুষ্প-নৈবেদ্য, গীত-বাদ্য আৰু কঠোৰ তপস্যাৰে সেৱা অব্যাহত ৰাখে। চন্দ্ৰায়ণ, কৃচ্ছ্ৰ, প্ৰাজাপত্য/পৰাক ধৰণৰ ব্ৰত আৰু মাহজোৰা উপবাসো পালন কৰে। হাজাৰ বছৰ পূৰ্ণ হ’লে মহাদেৱ উমাসহ প্ৰকট হৈ দৰ্শন দিয়ে আৰু বৰ মাগিবলৈ কয়; হংস বংশস্থাপনৰ বাবে পুত্ৰসন্তান বিচাৰে। শিৱে সেই লিঙ্গৰ চিৰস্থায়ী প্ৰতিষ্ঠা ঘোষণা কৰি সাধাৰণ প্ৰতিজ্ঞা কৰে—যি তাত ভক্তিৰে পূজা কৰে, সি ইষ্টফল পায়; আৰু লিঙ্গৰ দক্ষিণ দিশৰ পৰা জপ কৰিলে ষড়ক্ষৰ মন্ত্র লাভ হয়, লগতে দীঘলীয়া আয়ু আৰু পুত্ৰলাভ আদি ফল মেলে। তাৰ পাছত শিৱ অন্তৰ্ধান হয়; হংস ঘৰলৈ উভতি গৈ পুত্ৰপ্ৰাপ্তি কৰে। শেষত দুষ্প্ৰাপ্য লক্ষ্যৰ বাবে স্পৰ্শ, পূজা, প্ৰণাম আৰু শক্তিশালী ষড়ক্ষৰ-জপ সতর্কতাৰে পালন কৰিবলৈ বিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
অধ্যায় ৩১ত নাগতীৰ্থ ‘নাগহ্ৰদ’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। তাত স্নান কৰিলে সৰ্পভয় নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ শ্ৰাৱণ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ পঞ্চমীত স্নান কৰিলে বংশ-পৰম্পৰালৈকে সৰ্পদংশ আদি বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়—এনে কালবিশেষ স্থাপন কৰা হৈছে। কাৰণকথাত শেষ আদি প্ৰধান নাগসকলে মাতৃশাপৰ চাপত তপস্যা কৰি সন্ততি বৃদ্ধি কৰে; সেই সন্ততি মানুহৰ বাবে উপদ্ৰৱ হৈ উঠে। পীড়িত প্ৰাণীসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই নৱ নাগনায়কক সন্ততি-নিগ্ৰহৰ উপদেশ দিয়ে; সেয়া সফল নহ’লে পাতালবাসৰ বিধান আৰু পৃথিৱীত আহিবলৈ পঞ্চমীক নিৰ্দিষ্ট সময়-নিয়ম ৰূপে স্থাপন কৰে। লগতে ধৰ্মনিয়ম দিয়ে—নিৰ্দোষ মানুহক, বিশেষকৈ মন্ত্ৰ-ঔষধে ৰক্ষিত লোকক, ক্ষতি নকৰিব। তাৰ পাছত অনুষ্ঠান-ফল—শ্ৰাৱণ পঞ্চমীত নাগপূজা কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি হয়; তাত কৰা শ্ৰাদ্ধ বিশেষ ফলদায়ক, সন্তানকামী আৰু সৰ্পদংশ-মৃত লোকৰ বাবেও। যথাবিধি শ্ৰাদ্ধ এই তীৰ্থত নকৰালৈকে প্ৰেত-অৱস্থা থাকিব পাৰে বুলি কোৱা হৈছে। দৃষ্টান্তত ইন্দ্ৰসেন ৰজা সৰ্পদংশত মৰে; পুত্ৰই অন্য ঠাইত শ্ৰাদ্ধ কৰিও ফল নাপাই, স্বপ্নাদেশে চমৎকাৰপুৰ/নাগহ্ৰদত শ্ৰাদ্ধ কৰে। শ্ৰাদ্ধভোজী ব্ৰাহ্মণ পোৱা কঠিন হ’লেও দেৱশৰ্মাই গ্ৰহণ কৰে আৰু আকাশবাণীয়ে পিতাৰ মুক্তি ঘোষণা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—পঞ্চমীত ইয়াৰ শ্ৰৱণ-পাঠে সৰ্পভয় দূৰ হয়, ভক্ষণজনিত আদি পাপ ক্ষয় হয়, গয়া-শ্ৰাদ্ধসম ফল মিলে; আৰু শ্ৰাদ্ধকালত পাঠ কৰিলে দ্ৰব্য, ব্ৰত বা কৰ্তা-সম্পৰ্কীয় দোষো শমিত হয়।
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
সূতে শুভ ক্ষেত্ৰৰ মাজত প্ৰসিদ্ধ সপ্তৰ্ষি আশ্ৰমৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। শ্ৰাৱণ পূৰ্ণিমা/পঞ্চদশীত স্নান কৰিলে ইষ্টফল লাভ হয়, আৰু বনজ সৰল ফল‑মূল আদিৰে কৰা শ্ৰাদ্ধও মহাসোমযাগৰ সমান পুণ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। ভাদ্ৰপদ শুক্ল পঞ্চমীত ক্ৰমপূজাৰ বিধান মন্ত্রসহ দিয়া হয়—অত্রি, বসিষ্ঠ, কশ্যপ, ভৰদ্বাজ, গৌতম, কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ), জমদগ্নি আৰু অৰুন্ধতীৰ নামেৰে আৰাধনা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত বাৰ বছৰীয়া দুৰ্ভিক্ষৰ কাহিনী আহে—বৰষুণ নোহোৱাত লোকধৰ্ম ভাঙি পৰে, তথাপি ক্ষুধাত কাতৰ ঋষিসকলেও অধৰ্মলৈ নাযায়। বৃষাদৰ্ভি ৰজাই তেওঁলোকক প্ৰতিগ্ৰহ (ৰাজদান গ্ৰহণ) কৰিবলৈ কয়, কিন্তু নৈতিক বিপদ বুজি তেওঁলোকে অস্বীকাৰ কৰে। ৰজাই সোণভৰ্তি উদুম্বৰ ৰাখি পৰীক্ষা লয়; ঋষিসকলে গোপন ধন ত্যাগ কৰি অপৰিগ্ৰহ, সন্তোষ আৰু বৃদ্ধি পোৱা কামনাৰ স্বভাৱ বিষয়ে উপদেশ দিয়ে। চমৎকাৰপুৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে কুকুৰ-মুখ ভিক্ষুকক দেখে (পিছত তেওঁ ইন্দ্ৰ/পুৰন্দৰ বুলি প্ৰকাশ পায়)। সি তেওঁলোকৰ সংগ্ৰহ কৰা পদ্মনাল কেঢ়ি লৈ ব্ৰত‑নিষ্ঠা পৰীক্ষা কৰে; তাৰ পাছত ইন্দ্ৰে পৰীক্ষা প্ৰকাশ কৰি তেওঁলোকৰ নিৰ্লোভতা প্ৰশংসা কৰি বৰ দিয়ে। ঋষিসকলে আশ্ৰমক চিৰপবিত্ৰ, পাপনাশক তীৰ্থ হ’বলৈ বৰ বিচাৰে; ইন্দ্ৰে কয়—সেখানে শ্ৰাৱণত কৰা শ্ৰাদ্ধে অভীষ্টসিদ্ধি দিব আৰু নিষ্কাম কৰ্মে মোক্ষ দিব। তেওঁলোকে তপস্যাত স্থিত হৈ অমৰতুল্য অৱস্থা লাভ কৰি শিৱলিঙ্গ স্থাপন কৰে; তাৰ দৰ্শন‑পূজাত শুদ্ধি আৰু মুক্তি লাভ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতিত এই আশ্ৰমকথন আয়ুবর্ধক আৰু পাপহৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
সূতে কয় যে অগস্ত্য মুনিৰ পবিত্ৰ আশ্ৰমত মহাদেৱৰ নিত্য পূজা হয়। চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত দিবাকৰ (সূৰ্য) তাত আহি শংকৰক পূজা কৰে বুলি প্ৰসিদ্ধ। যি ভক্তিভাৱে তাত শিৱপূজা কৰে, সি দিব্য সান্নিধ্য লাভ কৰে; আৰু যথাযথ শ্ৰদ্ধাৰে কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকলক বিধিবদ্ধ পিতৃকৰ্মৰ দৰে তৃপ্ত কৰে। ঋষিসকলে সোধে—সূৰ্য কিয় অগস্ত্যাশ্ৰম পৰিক্ৰমা কৰে? সূতে বিন্ধ্যৰ কাহিনী কয়—সুমেৰুৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাৰ ফলত বিন্ধ্যই সূৰ্যৰ পথ ৰোধ কৰিলে, তাতে কালগণনা, ঋতুচক্ৰ আৰু যজ্ঞাদি কৰ্মচক্ৰ বিপন্ন হ’বলৈ ধৰিলে। সূৰ্য ব্ৰাহ্মণবেশে অগস্ত্যৰ শৰণ লয়; অগস্ত্য বিন্ধ্যক আদেশ দিয়ে—মোৰ দক্ষিণযাত্ৰা শেষ নোহোৱালৈকে উচ্চতা কমাই তেনেকৈয়ে স্থিৰ থাক। তাৰ পিছত অগস্ত্য লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি সূৰ্যক প্ৰতিবছৰ সেই তিথিত পূজা কৰিবলৈ নিয়ম দিয়ে; সেই চতুৰ্দশীত লিঙ্গপূজা কৰা মানুহে সূৰ্যলোক আৰু মোক্ষাভিমুখ পুণ্য লাভ কৰে। শেষত সূতে সেই স্থানত সূৰ্যৰ পুনঃপুনঃ আগমনৰ কথা নিশ্চিত কৰি অধিক প্ৰশ্নৰ আহ্বান জনায়।
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
অধ্যায় ৩৪ত ঋষিসকলে সূতক আগতে কোৱা এক প্ৰসঙ্গ—এজন মুনি আৰু ক্ষীৰসাগৰ (পয়সাং-নিধি)—সম্পৰ্কে সুধে। সূতে তেতিয়া এটা পুৰণি সংকটৰ কাহিনী কয়: কালেয়/কালিকেয় নামৰ প্ৰবল দানৱসকল উদ্ভৱ হৈ দেৱতাৰ তেজ হ্ৰাস কৰে আৰু ত্ৰিলোকৰ স্থিৰতা কঁপাই তোলে। দেৱসকলৰ দুখ দেখি বিষ্ণুৱে মহেশ্বৰক শৰণ লৈ তৎক্ষণাৎ প্ৰতিঘাতৰ প্ৰয়োজন বুলি নিবেদন কৰে। বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ আৰু ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত দেৱসেনা যুদ্ধলৈ একত্ৰিত হয় আৰু জগত কঁপোৱা সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয়। বিশেষ ঘটনাত ইন্দ্ৰৰ সৈতে দানৱ কালপ্ৰভৰ মুখামুখি যুদ্ধ হয়—সিয়ে ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ কেঢ়ি লয় আৰু ভয়ংকৰ গদাঘাতে ইন্দ্ৰক ভূমিত পেলায়; ভয়ত দেৱসেনা অস্থিৰ হৈ পিছুৱাই যায়। তাৰপিছত গৰুড়াৰূঢ় বিষ্ণুৱে অস্ত্ৰজাল ছেদন কৰি দানৱসকলক ছত্ৰভংগ কৰে, কিন্তু কালখঞ্জে বিষ্ণু আৰু গৰুড়ক আঘাত কৰে। বিষ্ণুৱে সুদৰ্শনচক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে দানৱে তাক সোজাসুজি প্ৰতিহত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, ফলত বিষ্ণুৰ সংকট বাঢ়ে। এই সময়তে ত্ৰিপুৰান্তক শিৱে নিৰ্ণায়কভাৱে প্ৰৱেশ কৰি শূলপ্ৰহাৰে আক্রমণকাৰী দানৱক বধ কৰে আৰু কালপ্ৰভসহ ‘কাল’ উপাধিধাৰী প্ৰধান দানৱ-নায়কসকলক পৰাস্ত কৰে। শত্রুনেতৃত্ব ভাঙি পৰাত ইন্দ্ৰ আৰু বিষ্ণু স্থিৰচিত্ত হৈ মহাদেৱক স্তৱ কৰে; দেৱসকলে বাকী দানৱসকলক খেদাই পঠায়। আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু নায়কবিহীন দানৱসকল পলাই বৰুণৰ ধামত আশ্ৰয় লয়। অধ্যায়ৰ বোধ—দেৱসকলৰ সমন্বিত কাৰ্যৰে ধৰ্ম পুনঃস্থাপিত হয়, আৰু শম্ভুৰ ৰক্ষাই ত্ৰিলোকক পুনৰ স্থিৰতা দিয়ে।
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
এই অধ্যায়ত কালেয় দৈত্যসকলে সাগৰত আশ্ৰয় লৈ ৰাতিৰ সময়ত ঋষি, যজ্ঞকাৰী আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ জনসমাজক আক্ৰমণ কৰি ধৰ্ম-যজ্ঞৰ আচাৰ ভাঙি পেলায়। যজ্ঞভাগ নাপাই দেৱসকলে গভীৰ দুখত পৰে আৰু বুজে যে সাগৰৰ আৱৰণত থকা শত্রুক দমন কৰা কঠিন। সেয়ে তেওঁলোকে চামৎকাৰপুৰৰ পুণ্যক্ষেত্ৰত অৱস্থিত মহর্ষি অগস্ত্যৰ শৰণ লয়। অগস্ত্যই দেৱসকলক সন্মানেৰে গ্ৰহণ কৰি বছৰৰ অন্তত বিদ্যাবল আৰু যোগিনীশক্তিৰ আশ্ৰয়ে সাগৰ শোষণ কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তেওঁ পীঠসমূহ স্থাপন কৰি যোগিনী-গণক—বিশেষকৈ কন্যাৰূপিণীসকলক—বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে; দিকপাল আৰু ক্ষেত্ৰপালক আৰাধনা কৰে আৰু ‘শোষিণী’ বিদ্যাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আকাশগামিনী দেৱীক প্ৰসন্ন কৰে। দেৱীয়ে সিদ্ধি দান কৰি অগস্ত্যৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰাত অগস্ত্যই সাগৰ পান কৰে; সাগৰ ভূমিৰ দৰে হৈ পৰে। তাৰ পাছত দেৱসকলে প্ৰকাশিত দৈত্যসকলক পৰাজিত কৰে; অৱশিষ্টসকল পাতাললৈ পলাই যায়। জল পুনঃস্থাপনৰ অনুৰোধত অগস্ত্যই ভৱিষ্যৎ কাহিনী কয়—সগৰৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰৰ খনন আৰু ভগীৰথে গঙ্গা আনিলে গঙ্গাৰ প্ৰবাহত সাগৰ পুনৰ পূৰ্ণ হ’ব। শেষত চামৎকাৰপুৰত পীঠসমূহ স্থায়ী হ’বলৈ অগস্ত্যই প্ৰাৰ্থনা কৰে; অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত পূজাৰে ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়—দেৱসকলে ‘চিত্ৰেশ্বৰ’ পীঠ স্থাপন কৰি পাপভাৰযুক্ত লোকেও শীঘ্ৰ ফল পায় বুলি আশ্বাস দিয়ে।
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
অধ্যায় ৩৬ত ঋষিসকলে অগস্ত্যদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা চিত্ৰেশ্বৰ পীঠৰ পৰিমাপ আৰু প্ৰভাৱ সুধে। সূতে সেই তীৰ্থৰ মহিমা অতিশয়ভাৱে বৰ্ণনা কৰি কয় যে তাত কৰা মন্ত্ৰজপে যোগীসকলক সিদ্ধি দিয়ে আৰু বহু অভীষ্ট পূৰ্ণ কৰে—পুত্ৰলাভ, ৰক্ষা, দুঃখনিবাৰণ, সমাজ-ৰাজনৈতিক অনুকূলতা, ধন-সমৃদ্ধি, যাত্ৰাসফলতা; লগতে ৰোগ, গ্ৰহপীড়া, ভূতবাধা, বিষ, সাপ, বন্যপ্ৰাণী, চুৰি, বিবাদ আৰু শত্রুভয় শমিত হয়। তাৰ পিছত ঋষিসকলে সুধে—জপ কেনেকৈ ফলদায়ক হয়? সূতে পিতাৰ পৰা শুনা পৰম্পৰা আৰু দুর্বাসাৰ সৈতে জড়িত কথোপকথনৰ আধাৰত নিয়মবদ্ধ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰে—প্ৰথমে লক্ষজপ, তাৰ পিছত অধিক জপসংখ্যা, আৰু জপৰ দশাংশ প্ৰমাণে হোম; শান্তি-পৌষ্টিক আদি সৌম্যকৰ্ম অনুসাৰে আহুতি নিৰ্ধাৰিত হয়। কৃত-ত্রেতা-দ্বাপৰ-কলি যুগভেদে সাধনাৰ মান সলনি হয়। শেষত বিধিপূৰ্বক অনুষ্ঠান সম্পূৰ্ণ হ’লে সাধকৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি পায়; সিদ্ধি আকস্মিক অলৌকিকতা নহয়, নিয়ম-শাসিত শাস্ত্ৰীয় ব্যৱস্থা বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
এই অধ্যায়ত বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলৰ এক সভা বৰ্ণিত হৈছে, য’ত বেদব্যাখ্যা, যজ্ঞ-আচাৰ আলোচনা আৰু তৰ্ক-বিতৰ্কত সকলো ব্যস্ত। তেতিয়া ঋষি দুৰ্বাসা আহি শম্ভুৰ আয়তন/প্ৰাসাদ স্থাপনৰ বাবে উপযুক্ত স্থান সুধে; কিন্তু পাণ্ডিত্য-গৰ্ব আৰু বিতৰ্কাসক্তিৰ বাবে সভাই উত্তৰ নিদিয়ে। দুৰ্বাসাই জ্ঞান, ধন আৰু কুল—এই তিন প্ৰকাৰ মদৰ দোষ দেখুৱাই দীৰ্ঘকাল সামাজিক কলহ হ’ব বুলি শাপ দিয়ে। তাৰ পাছত বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ সুশীল ঋষিৰ পিছে পিছে গৈ ক্ষমা বিচাৰে আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ভূমি দান কৰে। দুৰ্বাসাই সেই দান গ্ৰহণ কৰি মঙ্গলকর্ম সম্পন্ন কৰি শিৱপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰে। কিন্তু অন্য ব্ৰাহ্মণসকল সুশীলৰ একপক্ষীয় দানত ক্ৰুদ্ধ হৈ তাক সমাজচ্যুত কৰে আৰু মন্দিৰ-কাৰ্যক নিন্দা কৰি ‘খ্যাতি আৰু নামত অপূৰ্ণ’ বুলি অপবাদ দি ‘দুঃশীল’ নাম প্ৰচাৰ কৰে। তথাপি শেষত সেই ধামেই প্ৰসিদ্ধ হয়—তাৰ দৰ্শনমাত্ৰে পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ শুক্লাষ্টমীত মধ্যলিঙ্গ দৰ্শন কৰি ধ্যান কৰা ব্যক্তি নৰকলোক দেখা নাপায়। অধ্যায়টোৱে বিনয় আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ মহিমা দেখুৱাই, গৰ্ব-দলাদলিৰ দোষ নিন্দা কৰি, প্ৰতিষ্ঠা আৰু লিঙ্গদৰ্শনৰ ধৰ্মীয় শক্তি প্ৰতিপাদন কৰে।
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
এই অধ্যায়ত সূত–ঋষি সংলাপৰ জৰিয়তে ধুন্ধুমাৰেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰজা ধুন্ধুমাৰে শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰত্নখচিত প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰায় আৰু ওচৰৰ আশ্ৰমত কঠোৰ তপস্যা কৰে। কাষতে এটা বাপী/কুণ্ড স্থাপন হয়, যাক শুদ্ধ, মঙ্গলময় আৰু সৰ্বতীৰ্থসম বুলি কোৱা হৈছে। তাত স্নান কৰি ধুন্ধুমাৰেশ্বৰ দৰ্শন কৰিলে যমলোকৰ নৰকীয় কষ্ট আৰু ‘দুৰ্গ’ বাধা ভোগ কৰিব নালাগে—এনে ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত সূতে কয় যে ৰজা সূৰ্যবংশীয়, ‘কুৱলয়াশ্ব’ উপাধিৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আছে, আৰু মৰুভূমি অঞ্চলত ধুন্ধু নামৰ দৈত্যক বধ কৰি তেওঁ খ্যাতি লাভ কৰিছিল। শেষত গৌৰী আৰু গণসহ শিৱ স্বয়ং প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে; ৰজাই লিঙ্গত নিত্য দিৱ্য সান্নিধ্য প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীক বিশেষ পুণ্যক্ষণ বুলি নিৰ্দেশ কৰি স্থায়ী সান্নিধ্য দান কৰে। উপসংহাৰত স্নান- পূজাৰ দ্বাৰা শিৱলোকপ্ৰাপ্তি আৰু ৰজা মোক্ষাভিমুখ হৈ তাতেই অৱস্থিত থাকে বুলি পুনৰ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে কোৱা হৈছে—ধুন্ধুমাৰেশ্বৰৰ উত্তৰে চমৎকাৰপুৰ নামৰ এক পুণ্যক্ষেত্ৰ আছে, য’ত ৰজা যযাতিয়ে তেওঁৰ ৰাণী দেৱযানী আৰু শর্মিষ্ঠাৰ সৈতে এক “উত্তম লিঙ্গ” প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সেই লিঙ্গক সৰ্বকামফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে—ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ইচ্ছিত ফল প্ৰদান কৰে। ভোগ-বিলাসত তৃপ্ত হৈ যযাতিয়ে ৰাজ্য পুত্ৰক অৰ্পণ কৰি পৰম শ্ৰেয়ৰ সন্ধানত বিনয়েৰে ঋষি মাৰ্কণ্ডেয়ক শৰণ লয়। তেওঁ সকলো তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত সৰ্বপ্ৰধান আৰু অতি পবিত্ৰ স্থান কোনটো, তাৰ বিবেকপূৰ্ণ বৰ্ণনা বিচাৰে। মাৰ্কণ্ডেয় চমৎকাৰপুৰক “সৰ্বতীৰ্থালংকৃত” ক্ষেত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰি, তাত বিষ্ণুপদী গঙ্গা পাপহাৰিণী আৰু দিৱ্য সান্নিধ্যৰ বাস আছে বুলি জনায়। ইয়াত পিতামহে দ্বিজসকলৰ আনন্দাৰ্থে মুক্ত কৰা বাহান্ন হস্ত পৰিমিত এক শিলাখণ্ড পবিত্ৰ চিহ্ন ৰূপে উল্লিখিত। লগতে কোৱা হৈছে—অন্য ঠাইত যি এক বছৰত সিদ্ধ হয়, সেয়া ইয়াত এক দিনতে লাভ হয়। এই উপদেশ শুনি যযাতি ৰাণীদ্বয়সহ তাত গৈ শূলধাৰী শিৱৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰে; শেষত কিন্নৰ-চাৰণৰ স্তৱমধ্যে দ্বাদশ সূৰ্যসম দীপ্তিমান দিৱ্য বিমানে স্বৰ্গাৰোহণ লাভ কৰে—ইয়াই ফলশ্ৰুতি।
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ঋষিসকলে মোক্ষদায়িনী আৰু পাপনাশিনী ব্ৰাহ্মী-শিলাৰ বিষয়ে সোধে—ই কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল আৰু ইয়াৰ মাহাত্ম্য কি। সূত ক’লে—স্বৰ্গত বিধিবৎ কৰ্মাধিকাৰ নথকা আৰু পৃথিৱীত ত্ৰিসন্ধ্যা আচৰণৰ প্ৰয়োজন বুজি ব্ৰহ্মাই এক বৃহৎ শিলা ভূলৈ নিক্ষেপ কৰিলে; সি চামৎকাৰপুৰৰ পুণ্যক্ষেত্ৰত পৰিল। কৰ্মৰ বাবে জল আৱশ্যক দেখি ব্ৰহ্মাই সৰস্বতীক আহ্বান কৰিলে; মানুহৰ স্পৰ্শৰ ভয়ত তেওঁ পৃথিৱীত প্ৰকাশ্যে গতি কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাত ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ নিবাসৰ বাবে অগম্য মহাহ্ৰদ সৃষ্টি কৰি, মানুহে স্পৰ্শ নকৰিবলৈ নাগসকলক নিযুক্ত কৰিলে। তাত মঙ্কণক ঋষি আহে; সৰ্পবদ্ধ হ’লেও জ্ঞানবলে বিষৰ প্ৰভাৱ শমাই স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণ আদি কৰে। পাছত হাতত আঘাত লাগি উদ্ভিদৰ ৰস ওলোৱা দেখি তাক সিদ্ধিৰ লক্ষণ বুলি ভুল বুজি আনন্দোন্মত্ত হৈ নাচিবলৈ ধৰে, ফলত জগত বিচলিত হয়। তেতিয়া শিৱ ব্ৰাহ্মণবেশে আহি ভস্ম উদ্ভৱ হোৱা শ্ৰেষ্ঠ চিহ্ন দেখুৱাই, তপস্যাৰ ক্ষতিকাৰক নৃত্য বন্ধ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু তাত নিত্য সন্নিধি দান কৰি ‘আনন্দেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; স্থানটোৰ নাম ‘আনন্দ’ হয়। এই কাহিনীত জল-সৰ্প নিৰ্বিষ হোৱাৰ উৎপত্তি, সৰস্বত-হ্ৰদত স্নান আৰু চিত্ৰশিলা-স্পৰ্শৰ তাৰক মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। পাছত যমৰ আশংকাৰ বাবে সহজে স্বৰ্গাৰোহণ বাঢ়ি গৈছে বুলি ইন্দ্ৰই হ্ৰদ ধূলিৰে ভৰাই দিয়া সংশোধনী ঘটনাও কোৱা হয়। শেষত তাত তপস্যাৰে সিদ্ধিলাভৰ সম্ভাৱনা আৰু মঙ্কণক-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গত—বিশেষকৈ মাঘ শুক্ল চতুৰ্দশীত—পূজাৰ মহাপুণ্য পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্ন অনুসৰি সূতে উত্তৰ দিশৰ প্ৰসিদ্ধ “জলশায়ী” (জলত শয়ন কৰা) বিষ্ণুৰ পুণ্যক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই স্থান পাপ-বাধা আৰু নৈতিক প্রতিবন্ধকতা নাশক বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াত হৰিৰ শয়ন–বোধন (নিদ্ৰা–জাগৰণ) বিধিৰ সৈতে উপবাস আৰু ভক্তিপূৰ্বক পূজা বিশেষভাবে প্ৰশংসিত। কৃষ্ণপক্ষৰ দ্বিতীয়া তিথি “অশূন্যশয়না” নামে পৰিচিত, আৰু ই জলশায়ী জনাৰ্দনৰ অতি প্ৰিয় তিথি বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। পৌৰাণিক কাহিনীত দৈত্যৰাজ বাষ্কলিয়ে ইন্দ্ৰ আৰু দেবতাসকলক পৰাজিত কৰে। তেতিয়া দেবগণ শ্বেতদ্বীপত বিষ্ণুৰ শৰণ লয়, য’ত বিষ্ণু শেষনাগৰ ওপৰত লক্ষ্মীৰ সৈতে যোগনিদ্ৰাত জলমধ্যত শয়ন কৰি আছে বুলি বৰ্ণিত। বিষ্ণুৱে ইন্দ্ৰক “চামৎকাৰপুৰ” নামৰ ক্ষেত্ৰত ঘোৰ তপস্যা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু শ্বেতদ্বীপসদৃশ এক বৃহৎ জলাশয় স্থাপন কৰে। অশূন্যশয়না দ্বিতীয়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাতুৰ্মাস্যৰ চাৰি মাহ ধৰি তাত বিষ্ণুপূজা কৰিলে ইন্দ্ৰ তেজ লাভ কৰে। তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে সুদৰ্শনক ইন্দ্ৰৰ সৈতে পঠায়; বাষ্কলিৰ পৰাজয় ঘটে আৰু ধৰ্মব্যৱস্থা পুনঃস্থাপিত হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—লোককল্যাণৰ বাবে ভগৱান সেই সৰোবৰত নিত্য সন্নিহিত; যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে, বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত, জলশায়ীৰ আৰাধনা কৰে তেওঁলোকে উচ্চ গতি আৰু ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে; কাহিনিৰ প্ৰসঙ্গত এই তীৰ্থক দ্বাৰকাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলিও সূচিত।
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
এই অধ্যায়ত দুটা ভাগত ধৰ্মোপদেশ দিয়া হৈছে। প্ৰথমে সূতে বিশ্বামিত্ৰ-সম্পৰ্কিত এক পুণ্য কুণ্ডৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই কামনা-পূৰণকাৰী আৰু পাপশোধক। চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াত তাত স্নান কৰিলে অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য আৰু মঙ্গল লাভ হয়; নাৰীৰ বাবে সন্তানলাভ আৰু সৌভাগ্যবৃদ্ধিৰ বিশেষ ফল কোৱা হৈছে। তাত আগৰে পৰা থকা এক পবিত্ৰ উৎসত গঙ্গা স্বয়ংপ্ৰতিষ্ঠিত বুলি উল্লেখ আছে; তাত স্নান কৰিলে তৎক্ষণাৎ পাপমোচন হয়। তাত কৰা পিতৃতৰ্পণাদি কৰ্ম অক্ষয় ফলদায়ক, আৰু দান-হোম-অৰ্ঘ্য-জপ-পাঠে অনন্ত পুণ্য বৃদ্ধি পায়। তাৰ পাছত এক দৃষ্টান্ত—শিকাৰীৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত এক হৰিণী পানীত প্ৰৱেশ কৰি তাতেই মৃত্যুবৰণ কৰে; সেই জলপ্ৰভাৱে সি মেনকা নামৰ দিৱ্য অপ্সৰা হয় আৰু একে তিথি-যোগত পুনৰ স্নান কৰিবলৈ ঘূৰি আহে। তাৰ পিছত অধ্যায় গৃহস্থধৰ্মলৈ ঘূৰে: মেনকা ঋষি বিশ্বামিত্ৰক স্ত্ৰীধৰ্ম আৰু আদৰ্শ দাম্পত্য আচৰণ বিষয়ে সোধে। উত্তৰত ভর্তৃভক্তি, বাক্-সংযম, সেৱা-নিয়ম, শৌচাচাৰ, মিতাহাৰ, আশ্ৰিতৰ পালন, গুৰুক সন্মান, শাস্ত্ৰ-পরম্পৰা পোষণ আৰু সৎসঙ্গ-বিবেক—এই সকলোৰ বিস্তৃত উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
এই অধ্যায়ত ধৰ্ম-আশ্ৰিত তীৰ্থ-প্ৰসঙ্গত এক সংক্ষিপ্ত কিন্তু গম্ভীৰ নীতি-তত্ত্বৰ সংলাপ দেখা যায়। মেনকা নিজকে দিৱ্যলোকৰ গণিকা/অপ্সৰা-গণৰ অন্তৰ্গত বুলি কৈ এক ব্ৰাহ্মণ তপস্বীৰ প্ৰতি কামনা প্ৰকাশ কৰে; তপস্বীক কামদেৱ সদৃশ বুলি বৰ্ণনা কৰি আকর্ষণজনিত দেহ-মন বিকাৰবোৰ ক’বলৈ ধৰে। সি চাপ সৃষ্টি কৰি কয়—তপস্বীয়ে গ্ৰহণ নকৰিলে সি নষ্ট হ’ব, আৰু তেতিয়া স্ত্ৰীহিংসাৰ পাপৰ দোষ তপস্বীৰ ওপৰত পৰিব। তপস্বীয়ে শিৱাজ্ঞা-অধীন ব্ৰতধাৰী সমাজৰ ধৰ্ম উত্থাপন কৰি ব্ৰহ্মচৰ্য ৰক্ষাৰ কথা ব্যাখ্যা কৰে। ব্ৰহ্মচৰ্য সকলো ব্ৰতৰ মূল, বিশেষকৈ শিৱভক্তৰ বাবে, আৰু পাশুপত ব্ৰতত একবাৰো কাম-স্পৰ্শ হ’লে বহু তপস্যা নষ্ট হ’ব পাৰে বুলি সি কয়। স্ত্ৰীসঙ্গ—স্পৰ্শ, দীঘলীয়া সান্নিধ্য, আনকি কথোপকথনো—ব্ৰতভংগৰ আশংকাত বিপদজনক বুলি গণ্য কৰি সি স্পষ্ট কৰে যে ই ব্যক্তি-নিন্দা নহয়; ব্ৰতৰ শুদ্ধতা ৰক্ষা কৰাই লক্ষ্য। শেষত মেনকাক শীঘ্ৰে প্ৰস্থান কৰি অন্যত্ৰ নিজৰ অভিলাষ সাধিবলৈ কোৱা হয়, যাতে তপস্বীৰ নিয়মশীলতা আৰু তীৰ্থৰ ধৰ্মময় পৰিবেশ অক্ষুণ্ণ থাকে।
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণিত ধৰ্মোপদেশমূলক সংলাপ প্ৰকাশ পায়। মেনকাই বিশ্বামিত্ৰৰ স্থিতিক প্ৰশ্ন কৰাত বিশ্বামিত্ৰে বিশেষকৈ ব্ৰতধাৰীসকলৰ বাবে বিষয়াসক্তি আৰু কাম-সংগত জড়াই পৰাৰ ভয়ংকৰ পৰিণাম সম্পৰ্কে কঠোৰ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত পৰস্পৰ শাপৰ ঘটনা ঘটে—মেনকাই তেওঁক অকাল বাৰ্ধক্যৰ লক্ষণ আহিব বুলি শাপে, আৰু বিশ্বামিত্ৰেও তেনেদৰে প্ৰতিশাপ দিয়ে। তাৰ পাছত তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য উন্মোচিত হয়: সেই কুণ্ডৰ জলে স্নান কৰামাত্ৰে দুয়োয়ে পূৰ্বৰূপ পুনৰ লাভ কৰে, যাৰ দ্বাৰা জলৰ শুদ্ধিকাৰক আৰু পুনঃস্থাপন-শক্তি প্ৰমাণিত হয়। মাহাত্ম্য বুজি বিশ্বামিত্ৰে ‘বিশ্বামিত্ৰেশ্বৰ’ নামৰ শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তপস্যা কৰে। কোৱা হৈছে, ইয়াত স্নান আৰু লিঙ্গপূজাই শিৱধামপ্ৰাপ্তি, দেৱলোকলাভ আৰু পিতৃসকলৰ সৈতে সুখভোগ দিয়ে। শেষত তীৰ্থৰ সৰ্বলোকপ্ৰসিদ্ধি আৰু পাপনাশক সামৰ্থ্য সংক্ষিপ্তভাৱে ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
এই অধ্যায়ত “পুষ্কৰ-ত্রয়” অৰ্থাৎ তিনিটা পুষ্কৰ জলৰ তীৰ্থ-চিনাক্তকৰণ আৰু মহিমা বৰ্ণিত। সূত ক’লে—কাৰ্ত্তিক মাহত কৃত্তিকা-যোগৰ শুভক্ষণত ঋষি বিশ্বামিত্ৰ দূৰৱৰ্তী মুখ্য পুষ্কৰলৈ যাব নোৱাৰি, সমান পুণ্যদায়ক পবিত্ৰ স্থান বিচাৰিলে। আকাশবাণীয়ে তিন পুষ্কৰৰ লক্ষণ ক’লে—উৰ্ধ্বমুখী পদ্ম জ্যেষ্ঠ-পুষ্কৰ, পাৰ্শ্ব/তিৰ্যক মুখী পদ্ম মধ্যম-পুষ্কৰ, আৰু অধোমুখী পদ্ম কনিষ্ঠ-পুষ্কৰৰ চিহ্ন। তাৰ পিছত পুৱা, দুপৰীয়া আৰু সন্ধিয়াত তিন ঠাইত স্নান-অনুষ্ঠান আৰু দৰ্শন-স্পৰ্শৰ মহাশুদ্ধিকাৰিতা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত বृहদ্বল ৰজাৰ কাহিনী। শিকাৰকালত তেওঁ পানীত নামি যোগসময়ত উদ্ভূত অলৌকিক পদ্ম ধৰি পেলালে; তেতিয়া দিব্য নাদ হ’ল, পদ্ম অদৃশ্য হ’ল আৰু ৰজাৰ কুষ্ঠৰোগ দেখা দিলে। উচ্ছিষ্ট/অশুদ্ধ অৱস্থাত পবিত্ৰ বস্তু স্পৰ্শ কৰাৰ দোষফল বুলি ব্যাখ্যা কৰি বিশ্বামিত্ৰে সূৰ্যোপাসনাক প্ৰায়শ্চিত্ত ৰূপে নিৰ্দেশ দিলে। ৰজাই সূৰ্যপ্ৰতিমা স্থাপন কৰি বিশেষকৈ ৰবিবাৰে নিয়মে পূজা কৰি এক বছৰত আৰোগ্য লাভ কৰিলে আৰু মৃত্যুৰ পাছত সূৰ্যলোক প্ৰাপ্ত কৰিলে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—কাৰ্ত্তিকত পুষ্কৰত স্নান ব্ৰহ্মলোকদায়ক, স্থাপিত সূৰ্যমূৰ্তিৰ দৰ্শনে স্বাস্থ্য আৰু অভীষ্টসিদ্ধি, পুষ্কৰত বৃষোৎসৰ্গে মহাযজ্ঞফল, আৰু এই অধ্যায়ৰ পাঠ-শ্ৰৱণে কামনা-পূৰণ আৰু উৎকৰ্ষ লাভ হয়।
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে তীৰ্থসমূহৰ অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ বিচাৰে। সূতে হাটকেশ্বৰজ-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত প্ৰসিদ্ধ সাৰস্বত তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—সেই তীৰ্থত স্নান কৰিলে বাক্দোষ, মূকতা আদি দূৰ হৈ মানুহ বিবেকী বক্তা হয়, আৰু ইচ্ছিত ফলৰ পৰা উচ্চ লোকপ্ৰাপ্তিলৈকে লাভ হয়। তাৰ পিছত ৰাজকাহিনী। ৰজা বলবৰ্ধনৰ পুত্ৰ অম্বুবীচি জন্মতে মূক আছিল। পিতা যুদ্ধত নিহত হোৱাত মন্ত্ৰীসকলে সেই মূক শিশুক সিংহাসনত বহুৱালে; ফলত ৰাজ্যত অশান্তি বাঢ়িল আৰু বলৱানসকলে দুৰ্বলক দমন কৰিবলৈ ধৰিলে। মন্ত্ৰীসকলে বশিষ্ঠৰ শৰণ ল’লে; তেওঁ সাৰস্বত তীৰ্থত স্নান কৰোৱাৰ বিধান দিলে। স্নানমাত্ৰেই ৰজাৰ স্পষ্ট বাক্শক্তি উভতি আহিল। নদীৰ শক্তি বুজি ৰজাই তীৰৰ মাটিৰে চতুৰ্ভুজা সৰস্বতীৰ মূৰ্তি গঢ়ি শুদ্ধ শিলাপীঠত প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে, ধূপ-গন্ধ-অনুলেপনে পূজা কৰিলে আৰু বাক্, বুদ্ধি, জ্ঞান, গ্ৰহণশক্তিত ব্যাপ্ত দেৱীৰ দীঘলীয়া স্তৱ পাঠ কৰিলে। দেৱী প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে, প্ৰতিষ্ঠিত মূৰ্তিত নিবাসৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু কয়—অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত স্নান-পূজা, বিশেষকৈ শ্বেত পুষ্প আৰু নিয়মভক্তিসহ কৰিলে মনোকামনা পূৰ্ণ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ভক্তসকল জন্মে জন্মে বাগ্মী আৰু মেধাৱী হয়, কুল মূঢ়তাৰ পৰা ৰক্ষিত থাকে; দেৱীৰ সন্মুখত ধৰ্মশ্ৰৱণে দীঘলীয়া স্বৰ্গফল, আৰু গ্ৰন্থদান/ধৰ্মশাস্ত্ৰদান তথা তেওঁৰ সান্নিধ্যত বেদাধ্যয়নৰ ফল অশ্বমেধ-অগ্নিষ্টোম আদি মহাযজ্ঞৰ তুল্য।
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
এই অধ্যায়ত তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ ৰূপত বৈশাখী ৰাতিৰ মহাকাল-জাগৰণৰ গৌৰৱ বিস্তাৰে বৰ্ণিত হৈছে। ঋষিসকলে সূতক মহাকালৰ মহিমা অধিককৈ ক’বলৈ অনুৰোধ কৰাত সূতে ইক্ষ্বাকুবংশীয় ৰজা ৰুদ্ৰসেনৰ আদৰ্শ আচৰণ বৰ্ণনা কৰে—ৰজা প্ৰতি বছৰে অল্প পৰিকৰসহ চমৎকাৰপুৰ-ক্ষেত্ৰলৈ গৈ মহাকালৰ সন্নিধিত ৰাতিভৰ জাগৰণ কৰে। তেওঁ উপবাস, ভজন-কিৰ্তন, নৃত্য-গীত, জপ আৰু বেদাধ্যয়ন কৰে; প্ৰভাতে স্নান-শুচিতা পালন কৰি ব্ৰাহ্মণ, তপস্বী আৰু দীন-দুখীয়াক বিপুল দান দিয়ে। গ্ৰন্থত কোৱা হৈছে যে এই ভক্তিময় শৃঙ্খলাৰ ফলত ৰাজ্যত সমৃদ্ধি হয় আৰু শত্রুবল ক্ষয় হয়—ভক্তিক নৈতিক-ৰাজনৈতিক অনুশাসন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসভাই ৰজাক জাগৰণৰ কাৰণ আৰু ফল সোধে। ৰজাই পূৰ্বজন্মৰ কাহিনী কয়—বিদিশাত দীঘলীয়া খৰাৰ সময়ত তেওঁ দৰিদ্ৰ বণিক আছিল; পত্নীৰ সৈতে সৌৰাষ্ট্ৰৰ দিশে যাত্ৰা কৰি চমৎকাৰপুৰৰ ওচৰত পদ্মভৰা সৰোবৰ পায়। আহাৰৰ বাবে পদ্ম বিক্ৰী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিও বিফল হয়; ভগ্ন মন্দিৰত আশ্ৰয় লৈ পূজাৰ শব্দ শুনি মহাকাল-জাগৰণৰ কথা জানে। তেতিয়া বাণিজ্য ত্যাগ কৰি পদ্মেৰে পূজা কৰে; ক্ষুধা আৰু পৰিস্থিতিৰ বাবে ৰাতিভৰ জাগি থাকে। পুৱাতে বণিকৰ মৃত্যু হয় আৰু পত্নীয়ে আত্মদাহ কৰে। সেই ভক্তিৰ প্ৰভাৱত তেওঁ কান্তী দেশৰ ৰজা হৈ জন্ম লয়, আৰু পত্নী পূৰ্বস্মৃতি থকা ৰাজকন্যা হৈ স্বয়ংবৰত পুনৰ মিলিত হয়। শেষত ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুমোদনে বাৰ্ষিক জাগৰণ স্থাপন হয় আৰু ফলশ্ৰুতিত ইয়াক পাপনাশক আৰু মুক্তিসন্নিহিত ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ৰাজা হৰিশ্চন্দ্ৰৰ অঞ্চলত বহু গছৰ ছাঁত শোভিত এক প্ৰসিদ্ধ আশ্ৰম আছিল, য’ত ৰজাই তপস্যা কৰিছিল আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক মনঃকামিত দান দি পোষণ কৰিছিল। তেওঁ সূৰ্যবংশৰ আদৰ্শ নৃপতি; তেওঁৰ ৰাজ্যত প্ৰজাসুখ, নগৰ-স্থিতি আৰু প্ৰকৃতি-সমৃদ্ধি আছিল, কিন্তু একেটা অভাৱ—পুত্ৰ নাছিল। বংশধৰ লাভৰ আশাৰে তেওঁ চামৎকাৰপুৰ ক্ষেত্ৰত ঘোৰ তপ কৰি ভক্তিভাৱে শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। শিৱ গৌৰী আৰু গণসহ প্ৰকট হ’ল। দেৱীৰ প্ৰতি যথোচিত সন্মানত হোৱা ত্ৰুটিৰ পৰা বিবাদ উঠিল আৰু দেৱীয়ে শাপ দিলে—পুত্ৰ শৈশৱতেই মৃত্যুজনিত শোকৰ কাৰণ হ’ব। তথাপি হৰিশ্চন্দ্ৰে পূজা, উপবাস-নিয়ম, অৰ্ঘ্য-উপহাৰ আৰু দান অধিক দৃঢ়তাৰে চলাই গ’ল। পুনৰ শিৱ-পাৰ্বতী প্ৰকট হৈ দেৱীয়ে ক’লে—মোৰ বাক্য অটল; শিশু মৰিব, কিন্তু মোৰ কৃপাৰে সোনকালে জীৱন পাই দীঘলীয়া আয়ু, বিজয় আৰু যোগ্য বংশধৰ হ’ব। এই তীৰ্থৰ মাহাত্ম্যো কোৱা হৈছে—যি তাত উমা-মহেশ্বৰক আৰাধনা কৰে, বিশেষকৈ পঞ্চমীত, সি ইষ্টসন্তান আৰু অন্যান্য কামনা লাভ কৰে। হৰিশ্চন্দ্ৰে নিৰ্বিঘ্ন ৰাজসূয়-সিদ্ধিও প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; শিৱে অনুগ্ৰহ কৰিলে। ৰজাই উভতি গৈ এই প্ৰতিষ্ঠাক পৰৱৰ্তী ভক্তসকলৰ বাবে আদৰ্শ ৰূপে স্থাপন কৰিলে।
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
সূতে নাগৰ খণ্ডত সৰোবৰৰ কাষত অৱস্থিত কলেśeশ্বৰ তীৰ্থৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে—ই ‘সৰ্বপাপনাশক’, আৰু ইয়াৰ দৰ্শনে পাপমুক্তি হয় বুলি কোৱা হৈছে। এই মহাত্ম্যৰ সৈতে এক কাৰণ-কথা জড়িত। যদুবংশীয় কলশ নামৰ ৰজা যজ্ঞকুশল, দানশীল আৰু প্ৰজাহিতৈষী আছিল। চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত সমাপ্ত কৰি মহর্ষি দুর্বাসা আহিলে ৰজাই স্বাগতম, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম, পাদ্য-অৰ্ঘ্য আদি আতিথ্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি নিজৰ সম্পদ নিবেদন কৰি ঋষিৰ প্ৰয়োজন সুধিলে। দুর্বাসাই পাৰণাৰ্থে আহাৰ বিচাৰিলে। ৰজাই বহু ব্যঞ্জন পৰিবেশন কৰিলে; তাত মাংসো আছিল। আহাৰান্তে দুর্বাসাই মাংসৰ স্বাদ/গন্ধ বুজি ইয়াক ব্ৰত-নিয়মভংগ বুলি ধৰি ক্ৰোধে শাপ দিলে—ৰজা ভয়ংকৰ বাঘ হ’ব। ৰজাই বিনয়ে ক’লে, ভক্তিৰে সেবা কৰোঁতে অনিচ্ছাকৃত ভুল হৈছে; শাপ শমাওক। তেতিয়া দুর্বাসাই বিধি ব্যাখ্যা কৰিলে—শ্ৰাদ্ধ আৰু যজ্ঞৰ দৰে বিশেষ প্ৰসঙ্গ ব্যতীত ব্ৰতস্থ ব্ৰাহ্মণে, বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যান্তত, মাংস ভক্ষণ নকৰিব; কৰিলে ব্ৰতফল নষ্ট হয়। পিছত তেওঁ মুক্তিৰ উপায় দিলে—ৰজাৰ নন্দিনী নামৰ গাইয়ে তেওঁক পূৰ্বাৰ্চিত ‘বাণাৰ্চিত’ লিঙ্গ দেখুৱাব; সেই দৰ্শনে শীঘ্ৰ মুক্তি হ’ব। ঋষি প্ৰস্থান কৰিলে; ৰজা বাঘ হৈ সাধাৰণ স্মৃতি হেৰুৱাই জীৱহিংসা কৰি মহাবনত প্ৰৱেশ কৰিলে। মন্ত্ৰীসকলে ৰাজ্য ৰক্ষা কৰি শাপান্তৰ অপেক্ষা কৰিলে। এই অধ্যায়ে তীৰ্থশক্তি, আতিথ্যধৰ্মৰ সূক্ষ্মতা, ব্ৰতধৰ্ম আৰু লিঙ্গদৰ্শনে মুক্তিৰ কথা একেলগে দেখুৱায়।
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
এই অধ্যায়ত গোকুলৰ ওচৰৰ অৰণ্যত ঘটা নীতি-ধৰ্মময় ঘটনা বৰ্ণিত। শুভলক্ষণযুক্ত নন্দিনী নামৰ গাই অৰণ্যৰ প্ৰান্তলৈ গৈ দ্বাদশ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান শিৱলিঙ্গ দৰ্শন কৰে। সি একান্তত ভক্তিভাৱে লিঙ্গৰ ওচৰত থিয় হৈ প্ৰচুৰ গাখীৰ ঢালি লিঙ্গ-স্নাপন (অভিষেক) কৰে। পিছত এটা ভয়াৱহ বাঘ আহে আৰু দৈৱযোগে নন্দিনী তাৰ দৃষ্টিত পৰে। নন্দিনী নিজৰ প্ৰাণৰ বাবে নহয়, গোকুলত বাঁধি থোৱা নিজৰ বাছুৰৰ বাবে কাতৰ হয়—যাৰ পোষণ সি উভতি অহাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ। সি বাঘক অনুৰোধ কৰে: অলপ সময়ৰ বাবে যাবলৈ দিয়া; বাছুৰক গাখীৰ খুৱাই/সঁপে দি পুনৰ উভতি আহিম। বাঘে সন্দেহ কৰে—মৃত্যুৰ মুখৰ পৰা কোন উভতি আহে? তেতিয়া নন্দিনী সত্যব্ৰত দৃঢ় কৰি গম্ভীৰ শপথ লয়—যদি মই উভতি নাহোঁ, তেন্তে ব্ৰহ্মহত্যা, পিতৃ-মাতৃক প্ৰবঞ্চনা, অপবিত্ৰ/অনুচিত আচৰণ, বিশ্বাসঘাত, কৃতঘ্নতা, গাই-কন্যা-ব্ৰাহ্মণ হিংসা, অপচয়ী ৰন্ধন আৰু অধৰ্মৰূপ মাংসাহাৰ, ব্ৰতভংগ, মিছা আৰু দুষ্ট বাক্য—এই মহাপাপৰ দোষ মোৰ ওপৰত পৰক। অধ্যায়ৰ শিক্ষা—শিৱভক্তি আৰু সত্য অবিচ্ছেদ্য; চূড়ান্ত সংকটতো নৈতিক সত্যনিষ্ঠাই পূজাৰ প্ৰমাণ।
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
সূতে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ-সংযুক্ত ধৰ্ম-নীতি-ময় কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। অৰণ্যত এটা বাঘে নন্দিনী গোমাতাক ধৰে; বাছুৰক দুধ খুৱাই ৰক্ষা কৰিবলৈ তেওঁ সত্যশপথ কৰি অলপ সময়ৰ মুক্তি বিচাৰে। নন্দিনী বাছুৰৰ ওচৰলৈ গৈ বিপদ জনাই মাতৃভক্তি আৰু বন-আচৰণৰ শিক্ষা দিয়ে—লোভ, প্ৰমাদ আৰু অতিবিশ্বাসৰ পৰা সাৱধান হ’বলৈ উপদেশ দিয়ে। বাছুৰে মাতাক পৰম আশ্ৰয় বুলি স্তুতি কৰি লগত যাব খোজে; কিন্তু নন্দিনী তাক গোৰ দলে সঁপিয়াই অন্য গাভীৰ পৰা ক্ষমা বিচাৰে আৰু নিজৰ অনাথ বাছুৰৰ সামূহিক যত্নৰ দায়িত্ব দিয়ে। গাভীৰ দল আপদকালত শপথভংগক ‘নিৰ্দোষ অসত্য’ বুলি মানিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও নন্দিনী সত্যক ধৰ্মৰ মূল বুলি দৃঢ় কৰি বাঘৰ ওচৰলৈ উভতি যায়। তেওঁৰ সত্যনিষ্ঠা দেখি বাঘ অনুতপ্ত হয় আৰু হিংসা-নির্ভৰ জীৱনতেও আত্মকল্যাণৰ পথ সোধে। নন্দিনী কলিযুগত দানক মুখ্য সাধনা বুলি কৈ, বাণ-প্ৰতিষ্ঠাৰ সৈতে জড়িত কলশেশ্বৰ লিঙ্গৰ কথা ক’বলৈ ধৰে আৰু নিত্য প্ৰদক্ষিণা-প্ৰণাম কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। দৰ্শনমাত্ৰে বাঘ মুক্ত হৈ শাপগ্ৰস্ত হৈহয় বংশীয় ৰজা কলাশা ৰূপে প্ৰকাশ পায় আৰু স্থানক চমৎকাৰপুৰ ক্ষেত্ৰ—সৰ্বতীৰ্থময়, কামদ—বুলি স্তুতি কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—কাৰ্তিকত দীপদান আৰু মাৰ্গশীৰ্ষত ভক্তিগীত-নৃত্যাদি লিঙ্গসন্নিধিত কৰিলে পাপক্ষয় আৰু শিৱলোক; এই মাহাত্ম্য পাঠেও সমফল লাভ হয়।
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
এই অধ্যায়ত সূতে তীৰ্থকেন্দ্ৰিক সূক্ষ্ম-ভূগোল বৰ্ণনা কৰিছে। এজন ৰজাই উমা–মহেশ্বৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰি মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে আৰু সন্মুখত নিৰ্মল পুখুৰী স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত দিশ অনুসাৰে পুণ্যস্থানসমূহ কোৱা হয়—পূবত অগস্ত্যকুণ্ডৰ ওচৰত অতি পাৱন বাপী, দক্ষিণত কপিলা নদী (কপিল মুনিৰ সাংখ্যজন্য সিদ্ধিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত), আৰু সিদ্ধক্ষেত্ৰ য’ত অসংখ্য সিদ্ধই সিদ্ধি লাভ কৰিছে। চাৰিদিশীয়া বৈষ্ণৱী শিলাক পাপ-নাশিনী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। গঙ্গা আৰু যমুনাৰ মাজত সৰস্বতীৰ অৱস্থান আৰু সন্মুখত বোৱা ত্ৰিবেণীৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে—ই লোককল্যাণ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে। ত্ৰিবেণীত দাহ-সংস্কাৰ/অন্ত্যেষ্টি কৰিলে মুক্তি লাভ হয়, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে; স্থানীয় প্ৰমাণ হিচাপে গোষ্পদ সদৃশ চিহ্ন দেখা যায় বুলিও উল্লেখ আছে। শেষত ৰুদ্ৰকোটি/ৰুদ্ৰাৱর্তৰ কাহিনী—দৰ্শনত অগ্ৰাধিকাৰ বিচাৰি অহা দক্ষিণদেশীয় ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্মুখত মহেশ্বৰ ‘কোটি’ ৰূপে প্ৰকট হৈ স্থাননাম স্থাপন কৰে। চতুৰ্দশী (বিশেষকৈ আষাঢ়, কাৰ্তিক, মাঘ, চৈত্ৰ) দৰ্শন, শ্ৰাদ্ধ, উপবাস আৰু ৰাতিজাগৰণ, যোগ্য ব্ৰাহ্মণক কপিলা গাই দান, ষড়াক্ষৰ জপ আৰু শতৰুদ্ৰীয় পাঠ, লগতে গীত-নৃত্য আদি ভক্তিময় অৰ্পণক পুণ্যবর্ধক বিধি বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
এই অধ্যায়ত দুটা তীৰ্থকেন্দ্ৰিক ধাৰা একেলগে গাঁথা হৈছে। প্ৰথমে উজ্জয়িনীকে সিদ্ধসেৱিত পীঠ বুলি বৰ্ণনা কৰি কোৱা হৈছে যে তাত মহাদেৱ মহাকাল ৰূপে অধিষ্ঠিত। বৈশাখ মাহত শ্রাদ্ধ, দক্ষিণামূর্তি-ভাবৰে পূজা, যোগিনী আৰাধনা, উপবাস আৰু পূৰ্ণিমাৰ ৰাতি জাগৰণ—এইবোৰ মহাপুণ্যদায়ক; ইয়াৰ ফলত পিতৃউদ্ধাৰ আৰু জৰা-মৃত্যুৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। পিছত বিশাল পাপনাশক ভৃূণগর্ত তীৰ্থৰ কথা আৰু ৰজা সৌদাসৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-কাহিনি আহে। ব্ৰাহ্মণভক্ত ৰজাৰ দীঘলীয়া যজ্ঞত এটা ৰাক্ষসে বিঘ্ন ঘটালে; নিষিদ্ধ মাংসৰ ছল-অৰ্পণৰ ফলত বশিষ্ঠৰ শাপে ৰজা ৰাক্ষস হ’ল। তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণ আৰু যজ্ঞকর্মৰ ওপৰত হিংসা চলালে; অৱশেষত ক্ৰূৰবুদ্ধি ৰাক্ষসক বধ কৰি মানৱ ৰূপ ঘূৰি পালেও, ব্ৰহ্মহত্যাসংক্রান্ত মলিনতাৰ লক্ষণ—দুৰ্গন্ধ, তেজহানি আৰু লোকবর্জন—তেওঁক পীড়া দিলে। তীৰ্থযাত্ৰা আৰু সংযমৰ উপদেশ মানি তেওঁ এটা ক্ষেত্ৰত পানীৰে ভৰা গর্তত পৰি, তাতৰ পৰা দীপ্তিমান আৰু শুদ্ধ হৈ উঠিল; আকাশবাণীয়ে তীৰ্থপ্ৰভাৱত মুক্তি লাভ হোৱা বুলি ঘোষণা কৰিলে। পাছত ভৃূণগর্তৰ উৎপত্তি শিৱৰ গূঢ় উপস্থিতিৰ সৈতে সংযোগ কৰি বিশেষকৈ কৃষ্ণচতুৰ্দশীত শ্রাদ্ধৰ মহাফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে; স্নান-দানসহ যত্নপূৰ্বক আচৰণে পিতৃমোচন হয় বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত অধিষ্ঠিতা দেৱী চর্মমুণ্ডাৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে; পৰম্পৰামতে ভক্তৰাজা নলে দেৱীক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। নিষধৰ ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা নলৰ গুণ, দময়ন্তীৰ সৈতে বিবাহ, আৰু কলিৰ প্ৰভাৱত জুৱাত ৰাজ্যহানি—এই সকলো সংক্ষিপ্ত ৰূপে বৰ্ণিত। অৰণ্যত দময়ন্তীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ নল অৰণ্যৰ পৰা অৰণ্যলৈ ঘূৰি অৱশেষত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হয়। মহানৱমীৰ পবিত্ৰ ক্ষণত সামগ্ৰীৰ অভাৱত সি মাটিৰে দেৱীৰ প্ৰতিমা গঢ়ি ফল-মূলৰে পূজা কৰে। বহু নাম-উপাধিযুক্ত দীঘল স্তোত্ৰে দেৱীৰ সৰ্বব্যাপিতা আৰু উগ্ৰ-ৰক্ষক স্বৰূপৰ স্তৱ কৰে। দেৱী প্ৰসন্ন হৈ প্ৰকট হয়, বৰ দিয়ে; নলে নিৰ্দোষ পত্নীৰ সৈতে পুনৰ্মিলনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—যি কোনো এই স্তোত্ৰে দেৱীক স্তৱ কৰে, সি সেই দিনেই ইষ্টফল লাভ কৰে। শেষত ই নাগৰখণ্ডৰ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত অধ্যায় বুলি উপসংহাৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
অধ্যায় ৫৫ত নলেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। সূতে কয় যে ৰজা নলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই শিৱ-স্বৰূপ ওচৰতে সুলভ; ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰিলে পাপক্ষয় হয় আৰু মোক্ষাভিমুখ ফল লাভ হয়। মন্দিৰৰ সন্মুখত নিৰ্মল পানীৰ এটা কুণ্ড আছে; তাত স্নান কৰি দৰ্শন কৰিলে কুষ্ঠ আদি চর্মৰোগ আৰু সংশ্লিষ্ট বহু কষ্ট শম হয়। কুণ্ডটো পদ্ম আৰু জলচৰ প্ৰাণীৰে শোভিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পিছত সংলাপত, প্ৰতিষ্ঠাত প্ৰসন্ন শিৱে নলক বৰ দিবলৈ কয়। নলে লোকহিতৰ বাবে শিৱৰ চিৰসান্নিধ্য আৰু ৰোগনিবাৰণ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে বিশেষকৈ সোমবাৰে প্ৰাত্যূষকালত সুলভতা দান কৰি বিধিক্ৰম নিৰ্দেশ কৰে—শ্ৰদ্ধাৰে কুণ্ডস্নান কৰি দৰ্শন, সোমবাৰৰ ৰাতিৰ শেষত কুণ্ডমাটি দেহত লেপন, আৰু নিষ্কামভাৱে পুষ্প-ধূপ-গন্ধ আদিৰে পূজা। শেষত শিৱ অন্তৰ্ধান হয়, নল নিজ ৰাজ্যলৈ উভতি যায়, ব্ৰাহ্মণসকলে বংশানুক্ৰমে পূজা চলাই যাব বুলি ব্ৰত লয়; আৰু স্থায়ী মঙ্গল কামনাকাৰীসকলে বিশেষকৈ সোমবাৰে দৰ্শনক প্ৰাধান্য দিব লাগে—এই উপদেশে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
এই অধ্যায়ত সূতে তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ প্ৰসঙ্গত সাম্বাদিত্য/সুৰেশ্বৰ দৰ্শনৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰিছে। ভক্তিভাৱে দেৱদৰ্শন কৰিলে হৃদয়ৰ কামনা পূৰ্ণ হয়; বিশেষকৈ মাঘ শুক্ল সপ্তমী যদি ৰবিবাৰে পৰে, সেই দিনা দৰ্শন-অৰ্চনা কৰিলে নৰকগতি এৰাই যাব পাৰি বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত দৃষ্টান্তস্বৰূপে গালৱ নামৰ ব্ৰাহ্মণ ঋষিৰ কাহিনী আহে। তেওঁ স্বাধ্যায়নিষ্ঠ, শান্ত আচৰণশীল, কৰ্মকুশল আৰু কৃতজ্ঞ আছিল; কিন্তু বৃদ্ধাৱস্থালৈকে পুত্ৰ নথকাৰ বাবে শোকাকুল হৈছিল। গৃহচিন্তা ত্যাগ কৰি তেওঁ সেই স্থানত সূৰ্যোপাসনা আৰম্ভ কৰে, পাঞ্চৰাত্ৰ বিধিত প্ৰতিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰি ঋতুনিয়ম, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু উপবাসসহ দীঘলীয়া তপস্যা কৰে। পন্ধৰ বছৰৰ পাছত বটবৃক্ষৰ ওচৰত সূৰ্যদেৱ প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে আৰু সপ্তমীব্ৰতৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বংশবর্ধক পুত্ৰ প্ৰদান কৰে। বটৰ কাষত জন্ম হোৱাৰ বাবে পুত্ৰৰ নাম ‘বটেশ্বৰ’ হয়। পিছলৈ তেওঁ মনোৰম মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে আৰু দেৱতা ‘বটাদিত্য’ নামেৰে সন্তানদাতা ৰূপে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—সপ্তমী/ৰবিবাৰে উপবাসসহ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে গৃহস্থৰ উত্তম পুত্ৰলাভ হয়; আৰু নিষ্কাম উপাসনা মোক্ষপথলৈ লৈ যায়। নাৰদোক্ত গাথাতো সন্তানফলৰ মাহাত্ম্য বঢ়াই এই ভক্তিকেই শ্ৰেষ্ঠ উপায় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে এই ক্ষেত্ৰত ভীষ্মে ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুমতি লৈ আদিত্যৰ প্ৰতিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। অধ্যায়ত পৰশুৰামৰ সৈতে ভীষ্মৰ পূৰ্ব সংঘাত আৰু অম্বাৰ প্ৰতিজ্ঞা স্মৰণ কৰাই, নিজৰ বাক্য আৰু কৰ্মৰ ধৰ্মফল সম্পৰ্কে ভীষ্ম চিন্তিত হয়। তেওঁ মাৰ্কণ্ডেয় মুনিক সোধে—কেৱল বাক্যৰে উচটনি দিলে কোনোবাই প্ৰাণত্যাগ কৰিলে পাপ কাৰ? মুনি কয়—যাৰ কৰ্ম বা প্ৰৰোচনাৰ ফলত স্ত্ৰী বা ব্ৰাহ্মণ আদি জীৱন ত্যাগ কৰে, দোষ সেই প্ৰৰোচককেই লাগে; সেয়ে তেনে লোকক ক্ৰোধিত নকৰিবা। পিছত স্ত্ৰী-বধৰ পাপক অতি গম্ভীৰ, ব্ৰাহ্মণ-হিংসাৰ তুল্য বুলি কোৱা হয় আৰু দান-তপ-বৰ্ত আদি সাধাৰণ উপায় যথেষ্ট নহয়; তীৰ্থসেৱাই শ্ৰেষ্ঠ প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। ভীষ্ম গয়াশিৰত শ্ৰাদ্ধ কৰিবলৈ গ’লে আকাশবাণী কয়—স্ত্ৰীহত্যা-সম্পৰ্কীয় দোষৰ বাবে তেওঁ অযোগ্য; বৰুণদিশৰ ওচৰৰ শর্মিষ্ঠা-তীৰ্থলৈ যাব লাগে। কৃষ্ণাঙ্গাৰক-ষষ্ঠী (মঙ্গলবাৰযুক্ত ষষ্ঠী) তিথিত তাত স্নান কৰিলে সেই পাপমোচন হয় বুলি বিধান দিয়া হয়। ভীষ্মে স্নান কৰি শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰাত, বাণী নিজকে শান্তনু বুলি পৰিচয় দি তেওঁক শুদ্ধ ঘোষণা কৰি কৰ্তব্যধৰ্মলৈ ঘূৰি যাবলৈ আদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত ভীষ্মে আদিত্য, বিষ্ণু-সম্পৰ্কীয় প্ৰতিমা, শিৱলিঙ্গ আৰু দুৰ্গাৰ মন্দিৰসমূহ স্থাপন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলক নিত্যপূজাৰ দায়িত্ব দিয়ে; সূৰ্যসপ্তমী, শিৱাষ্টমী, বিষ্ণুৰ শয়ন-প্ৰবোধ দিন, দুৰ্গানৱমী আদি উৎসৱ কীৰ্তন-বাদ্যসহ নিৰ্ধাৰণ কৰি নিয়মিত ভক্তসকলৰ বাবে উচ্চ ফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ প্ৰসংগত শিৱগঙ্গাৰ মাহাত্ম্য আৰু তীৰ্থ-নীতিৰ উপদেশ বৰ্ণিত। প্ৰথমে দেবচতুষ্টয় প্ৰতিষ্ঠাৰ পিছত শিৱলিঙ্গৰ ওচৰত ‘ত্ৰিপথগামিনী’ গঙ্গাক বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰা হয়। ভীষ্ম ফলশ্ৰুতি কয়—যি তাত স্নান কৰি তেওঁক (কথাৰ প্ৰামাণ্য বক্তা) দৰ্শন কৰে, সি পাপমুক্ত হৈ শিৱলোক লাভ কৰে; কিন্তু সেই তীৰ্থতে মিছা শপথ ল’লে সোনকালে যমলোকলৈ যায়, কিয়নো তীৰ্থে সত্য-অসত্যৰ ফল অধিক তীব্ৰ কৰে। তাৰ পিছত সতৰ্কতামূলক দৃষ্টান্ত—শূদ্ৰজন্ম পৌণ্ড্ৰক নামৰ এজন যুৱকে ধেমালিতে বন্ধুৰ পুথি চুৰি কৰি, পাছত অস্বীকাৰ কৰে আৰু ভাগীৰথীত স্নান কৰি শপথো লয়। ‘শাস্ত্ৰচৌৰ্য’ আৰু অসত্য বাক্যৰ ফলত সি সোনকালে কুষ্ঠ, সমাজবর্জন আৰু দেহগত বিকলতা ভোগে। শেষত শিক্ষা—হাস্যৰ ছলতো, বিশেষকৈ পবিত্ৰ সাক্ষীৰ সন্মুখত, শপথ নকৰিব; তীৰ্থযাত্ৰাৰ ধৰ্ম হ’ল সংযত বাক্য আৰু শুদ্ধ আচৰণ।
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
সূত এক পৰম্পৰা বৰ্ণনা কৰে, য’ত হস্তিনাপুৰ-সম্পৰ্কীয় বিদুৰে অপুত্ৰ ব্যক্তিৰ পৰলোকগত অৱস্থা বিষয়ে উপদেশ বিচাৰে। গালৱ ঋষিয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰত স্বীকৃত ‘পুত্ৰ’ৰ বাৰটা প্ৰকাৰ শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি কয়—কোনো ৰূপতেই পুত্ৰ-সন্ততি নাথাকিলে পৰলোকে দুঃখদ ফল ভোগ কৰিবলগীয়া হয়। এই কথা শুনি বিদুৰ শোকাকুল হয়। তেতিয়া গালৱে ৰক্তশৃঙ্গ আৰু হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ ওচৰৰ এক মহাপুণ্যস্থানত বিষ্ণুস্বৰূপ অশ্বত্থক ‘পুত্ৰবৃক্ষ’ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। বিদুৰে অশ্বত্থ স্থাপন কৰি পুত্ৰ-প্ৰতিনিধি বুলি ধৰি প্ৰতিষ্ঠা-বিধি সম্পন্ন কৰে; তাৰ পিছত বটগছৰ তলত মাহেশ্বৰ লিঙ্গ আৰু অশ্বত্থৰ তলত বিষ্ণুক স্থাপন কৰি সূৰ্য–শিৱ–বিষ্ণুৰ ত্ৰিদেৱ-সমুচ্চয় গঢ়ে। স্থানীয় ব্ৰাহ্মণসকলক নিত্যপূজাৰ দায়িত্ব দিয়ে; তেওঁলোকে বংশপৰম্পৰাৰে পালন কৰিব বুলি সন্মতি জনায়। অধ্যায়ত কালে-নিৰ্দিষ্ট পূজাও কোৱা হৈছে—মাঘ শুক্ল সপ্তমীৰ ৰবিবাৰে সূৰ্যপূজা, সোমবাৰে আৰু বিশেষকৈ শুক্লপক্ষ অষ্টমীত শিৱপূজা, আৰু বিষ্ণুৰ শয়ন–প্ৰবোধন ব্ৰতসমূহত সাৱধান আৰাধনা। পাছত ইন্দ্ৰ (পাকশাসন)ৰ কাৰণে লিঙ্গ মাটিত ঢাকি যায় বুলি কোৱা হয়; এক অশৰীৰী বাণীয়ে তাৰ স্থান প্ৰকাশ কৰে। বিদুৰে ক্ষেত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰি প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ বাবে ধন দিয়ে, ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে বৃত্তি স্থাপন কৰি শেষত নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি যায়।
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
এই ষাঠিতম অধ্যায়ত ঋষিসকলে ‘মহিত্থা/মহিত্থ’ ক্ষেত্ৰৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠা কেনেকৈ হ’ল সেয়া প্ৰশ্ন কৰে। সূতে এক পুৰাতন পৰম্পৰা বৰ্ণনা কৰে—অগস্ত্য-সম্পৰ্কিত আৰু অথৰ্বণ-মন্ত্ৰাধিকাৰযুক্ত ‘শোষণী বিদ্যা’ৰ প্ৰয়োগ হয়; তাৰ প্ৰভাৱত ‘চমৎকাৰপুৰ’ নামে খ্যাত ক্ষেত্ৰত বৰদায়িনী মহিত্থা দেৱতাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটে বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত অধ্যায়টো তীৰ্থ-মানচিত্ৰৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠিত দেৱতা আৰু ফল উল্লেখ কৰে—সূৰ্য ‘নৰাদিত্য’ ৰূপে ৰোগশমন আৰু ৰক্ষা প্ৰদান কৰে; জনাৰ্দন ‘গোৱৰ্ধনধৰ’ ৰূপে সমৃদ্ধি আৰু গোক্ষেম দিয়ে; নৰসিংহ, বিঘ্নহৰ বিনায়ক আৰু নৰ-নাৰায়ণৰ প্ৰতিষ্ঠাও উল্লিখিত। দ্বাদশী আৰু চতুৰ্থী তিথিত, বিশেষকৈ কাৰ্তিক শুক্লপক্ষত, দর্শন-पूজা অতি ফলদায়ক বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। দৃষ্টান্তস্বৰূপে অৰ্জুনৰ তীৰ্থযাত্ৰা বৰ্ণিত—হাটকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত ক্ষেত্ৰত তেওঁ সূৰ্য আদি দেৱতাক মনোৰম মন্দিৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে, স্থানীয় ব্ৰাহ্মণসকলক ধন দান কৰে আৰু নিত্য স্মৰণ-पूজাৰ দায়িত্ব তেওঁলোকক অৰ্পণ কৰে। শেষত এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ পাপক্ষয়কাৰী বুলি কোৱা হৈছে আৰু চতুৰ্থীত মোদকাদি নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিলে ইষ্টফল লাভ আৰু বিঘ্নমুক্তিৰ ফল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে ‘শর্মিষ্ঠা-তীৰ্থ’ৰ উৎপত্তি আৰু ফলপ্ৰভাৱ বিষয়ে স্পষ্টতা বিচাৰে। সূতে সোমবংশীয় ৰজা বৃকৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—তেওঁ ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু প্ৰজাহিতৈষী আছিল। তেওঁৰ পত্নীয়ে অশুভ লগ্নত এক কন্যা সন্তান জন্ম দিয়ে। ৰজাই জ্যোতিষত নিপুণ ব্ৰাহ্মণসকলক সোধাত, তেওঁলোকে কন্যাটিক ‘বিষকন্যা’ বুলি নিৰ্ণয় কৰি কয়—তাইৰ ভবিষ্যৎ স্বামী ছয় মাহৰ ভিতৰত মৃত্যুবৰণ কৰিব, আৰু যি গৃহত তাই থাকিব সেই গৃহ দাৰিদ্ৰ্যত পতিত হৈ নাশ হ’ব; পিতৃকুল আৰু পতিকুল দুয়োটাই বিপৰ্যয়ত পৰিব। ৰজাই কন্যাক ত্যাগ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু কৰ্মসিদ্ধান্ত দৃঢ়ভাৱে ব্যাখ্যা কৰে—পূৰ্বকৃত কৰ্ম অনিবার্যভাৱে ফল দিয়ে; বল, বুদ্ধি, মন্ত্ৰ, তপস্যা, দান, তীৰ্থসেৱা বা কেৱল সংযমে কৰ্মফল সম্পূৰ্ণৰূপে ৰোধ কৰিব নোৱাৰে। যেনেকৈ বাছুৰে বহু গাইৰ মাজত নিজৰ মাতৃক বিচাৰি পায়, তেনেকৈ কৰ্মফলো নিজৰ পথত আহে; আৰু তেল শেষ হ’লে দীপ নিজে নিভে, তেনেকৈ কৰ্ম ক্ষয় হ’লে দুঃখো নিবৃত্ত হয়। শেষত ভাগ্য আৰু পুৰুষাৰ্থ বিষয়ে প্ৰবাদসহ নীতিশিক্ষা দিয়া হয়—ধৰ্মত স্থিত হৈ চেষ্টা কৰা, কিন্তু অতীত কৰ্মৰ বন্ধন আৰু দায়িত্ব স্বীকাৰ কৰা।
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
অধ্যায় ৬২ তীৰ্থমাহাত্ম্যৰ প্ৰসঙ্গত শর্মিষ্ঠা-তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু মোক্ষদায়িনী শক্তি বৰ্ণনা কৰে। সূত ক’লে—মন্ত্ৰীৰ উপদেশ সত্ত্বেও ৰজাই “বিষকন্যা” বুলি খ্যাত কন্যাক গ্ৰহণ নকৰে। তাৰ পিছত শত্রুৱে আক্ৰমণ কৰে, ৰজা যুদ্ধত নিহত হয় আৰু নগৰত আতংক বিয়পি পৰে। লোকসকলে বিপদৰ কাৰণ কন্যাকেই ধৰি তাৰ বধ আৰু নিৰ্বাসন দাবী কৰে; লোকনিন্দা শুনি সি বৈৰাগ্যসদৃশ সংকল্প লৈ হাটকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত পুণ্যক্ষেত্ৰলৈ যায়, তাতেই তাৰ পূৰ্বজন্মস্মৃতি জাগে। পূৰ্বজন্মত সি অৱহেলিত নাৰী আছিল; তীব্ৰ গ্ৰীষ্মৰ তৃষ্ণাত দয়াৰে তৃষিত গাইলৈ নিজৰ অলপ পানী দিছিল—সেইটো পুণ্যবীজ হ’ল। কিন্তু “বিষকন্যা” অৱস্থাৰ আন এটা কৰ্মসূত্ৰো আছে—সি কেতিয়াবা গৌৰী/পাৰ্বতীৰ সোণৰ প্ৰতিমা স্পৰ্শ কৰি বিক্ৰিৰ বাবে ভাঙি খণ্ডিত কৰিছিল, তাৰ ফলত দুষ্কৰ্মৰ বিপাক পক্ব হয়। উপশমৰ বাবে সি ঋতু-ঋতু ধৰি দীঘল তপস্যা, নিয়মিত উপবাস, পূজা আৰু অৰ্পণৰে দেৱীক আৰাধনা কৰে। পৰীক্ষাৰূপে শচী (ইন্দ্ৰাণী) বৰ দিবলৈ আহিলেও সি সেই বৰ নাকচ কৰি কেৱল পৰম দেৱী পাৰ্বতীৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰে। শেষত শিৱসহ পাৰ্বতী প্ৰকট হৈ তাৰ স্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰে, বৰ দিয়ে, তাক দিব্যৰূপে ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু সেই স্থানক নিজৰ আশ্ৰম হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—মাঘ শুক্ল তৃতীয়াত ইয়াত স্নান কৰিলে বিশেষকৈ নাৰীৰ ইষ্টফল লাভ হয়; স্নান-দান আদিৰে গম্ভীৰ পাপো শুদ্ধ হয়, আৰু অধ্যায় পাঠ-শ্ৰৱণে শিৱলোকৰ সান্নিধ্য লাভ হয়।
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
এই অধ্যায়ত সোমেশ্বৰ তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু ব্ৰত-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। সূতে কয়—সোম (চন্দ্ৰ) স্থাপিত এক প্ৰসিদ্ধ শিৱলিঙ্গ আছে। এক বছৰৰ বাবে প্ৰতিটো সোমবাৰে পূজা কৰাৰ বিধান দিয়া হৈছে; ইয়াৰ ফলত যক্ষ্মা (ক্ষয়ৰোগ)সহ ভয়ংকৰ আৰু দীঘলীয়া ৰোগৰ পৰা মুক্তি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। সোমৰ ৰোগৰ কাৰণ এইদৰে—দক্ষৰ সাতাইশ কন্যা (নক্ষত্ৰ)ক বিয়া কৰিলেও সোমে ৰোহিণীৰ প্ৰতি বিশেষ আসক্তি দেখুৱায়। আন পত্নীসকলে অভিযোগ কৰাত দক্ষে ধৰ্মৰ দৃষ্টিত সোমক শাসন কৰে; সোমে সংশোধনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি পুনৰ একে আচৰণ কৰে। তেতিয়া দক্ষে তাক ক্ষয়ৰোগৰ শাপে অভিশপ্ত কৰে। সোমে বহু চিকিৎসা আৰু বৈদ্য বিচাৰিলেও ফল নাপায়; বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰি তীৰ্থযাত্ৰা কৰি প্ৰভাসক্ষেত্ৰত আহি ঋষি ৰোমকৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰে। ৰোমকে কয়—শাপ সোজাকৈ নোহোৱা নহয়, কিন্তু শিৱভক্তিত তাৰ প্ৰভাৱ শমে; সোমে আটষট্টি তীৰ্থত লিঙ্গ স্থাপন কৰি শ্ৰদ্ধাৰে পূজা কৰিব লাগে। শিৱ প্ৰকট হৈ দক্ষৰ সৈতে মধ্যস্থতা কৰে আৰু শাপৰ সত্যতা ৰক্ষা কৰি চন্দ্ৰৰ পক্ষানুসাৰে বৃদ্ধি-ক্ষয়ৰ নিয়ম স্থাপন কৰে। সোমৰ প্ৰাৰ্থনাত সোমবাৰে শিৱৰ বিশেষ সান্নিধ্য লাভ হয়; শেষত বিভিন্ন তীৰ্থত সোমেশ্বৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কথা নিশ্চিত কৰা হয়।
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
অধ্যায় ৬৪ত সূত মুনিয়ে তীৰ্থকেন্দ্ৰিক দেৱীমাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। ‘চমৎকাৰী দেৱী’ক এজন “চমৎকাৰ-নৰেন্দ্ৰ”য়ে গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল নতুনকৈ স্থাপিত নগৰ আৰু প্ৰজাসকলৰ, বিশেষকৈ ভক্ত ব্ৰাহ্মণসকলৰ ৰক্ষাৰ বাবে। মহানৱমীৰ দিন দেৱীপূজা কৰিলে বছৰজুৰি অভয় লাভ হয়—অশুভ সত্তা, শত্রু, ৰোগ, চোৰ আদি হানিৰ পৰা সুৰক্ষা মেলে। শুক্লাষ্টমীত শুদ্ধ ভক্ত একাগ্ৰচিত্তে পূজা কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি পায়; নিষ্কাম সাধকে দেৱীৰ কৃপাৰে সুখ আৰু মোক্ষ লাভ কৰে। দৃষ্টান্তত দশাৰ্ণৰ ৰজা চিত্ৰৰথৰ কথা আছে, যিয়ে শুক্লাষ্টমীত বহুল প্ৰদক্ষিণা কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে সোধাত তেওঁ পূৰ্বজন্ম ক’লে—তেওঁ দেৱীস্থানৰ ওচৰত থকা এটা টিয়া আছিল; গঁহুৰি (নীড়)ত সোমাওঁতে-ওলাই আহোঁতে অজানিতে প্ৰতিদিন প্ৰদক্ষিণা হৈ যেত, তাতেই মৃত্যু হৈ তেওঁ জাতিস্মৰ ৰজা ৰূপে জন্ম ল’লে। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজায় যে প্ৰদক্ষিণা অনিচ্ছাতো ফলদায়ী, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে কৰিলে অধিক মহাফলদায়ী। শেষত উপদেশ—ভক্তিসহ প্ৰদক্ষিণাই পাপ নাশ কৰে, মনোবাঞ্ছিত ফল দিয়ে, মোক্ষলক্ষ্যক সহায় কৰে; যিয়ে এক বছৰ এই আচাৰ ধৰি ৰাখে, সি তিৰ্যক যোনিত পুনর্জন্ম নাপায়।
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—দেৱতাই নিৰ্মাণ কৰা এটা পুখুৰীৰ তীৰত ৰাজা আনর্ত (সুহয় বুলিও পৰিচিত) ‘আনর্তেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। অঙ্গাৰক-ষষ্ঠীৰ দিনা তাত স্নান কৰিলে ৰজাই লাভ কৰা দৰে সিদ্ধি পোৱা যায় বুলি কোৱা হয়; এই কথা শুনি ঋষিসকলে সেই সিদ্ধি কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল সুধে। তাৰ পাছত এটা দৃষ্টান্ত—সিদ্ধসেন নামৰ এজন বণিকৰ কাৰৱাঁনে ক্লান্ত এজন শূদ্ৰ পৰিচাৰকক জনশূন্য মৰুভূমিত এৰি যায়। ৰাতি সেই শূদ্ৰে অনুচৰসহ ‘প্ৰেত-ৰাজ’ক দেখা পায়; তেওঁলোকে আতিথ্য বিচাৰে, শূদ্ৰে অন্ন-জল দিয়ে, আৰু এই ঘটনা প্ৰতি ৰাতি পুনৰাবৃত্তি হয়। প্ৰেত-ৰাজে কয়—গঙ্গা-যমুনা সঙ্গমৰ ওচৰত হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত থকা মহাব্ৰতধাৰী কঠোৰ তপস্বীৰ প্ৰভাৱতহে তাৰ ৰাতিৰ সমৃদ্ধি; সেই তপস্বীয়ে কপাল-পাত্ৰেৰে ৰাতি শুদ্ধিক্ৰিয়া কৰে। মুক্তিৰ বাবে প্ৰেত-ৰাজে অনুৰোধ কৰে—সেই কপাল গুঁড়ি কৰি সঙ্গমত নিক্ষেপ কৰিব লাগে আৰু গয়াশিৰ তীৰ্থত পত্রত লিখা নাম অনুসাৰে শ্রাদ্ধ কৰিব লাগে। শূদ্ৰে গোপন ধন পাই কপাল-বিধি আৰু শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰে; ফলত প্ৰেতসকলৰ পৰলোকগতি উন্নত হয়। শেষত শূদ্ৰে সেই ক্ষেত্ৰতে থাকি ‘শূদ্ৰকেশ্বৰ’ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—স্নান-পূজাত পাপক্ষয়, দান আৰু ভোজনদানে পিতৃসকলৰ দীঘলীয়া তৃপ্তি, অলপ স্বৰ্ণদানো মহাযজ্ঞসম ফলদায়ক, আৰু তাত উপবাসে দেহত্যাগ পুনর্জন্মৰ পৰা মুক্তিৰ উপায়।
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
অধ্যায় ৬৬ত সূত মুনিয়ে ‘ৰামহ্ৰদ’ নামৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ-সৰোবৰ উল্লেখ কৰে, য’ত ৰুধিৰ (ৰক্ত) সম্পৰ্কীয় অৰ্ঘ্য-অৰ্পণে পিতৃসকল তৃপ্ত হৈছিল বুলি খ্যাতি আছে। ঋষিসকলে সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে—পিতৃতৰ্পণ সাধাৰণতে শুদ্ধ জল, তিল আদি দ্বাৰাই বিধিসিদ্ধ; ৰক্তৰ যোগ অন্য, অনুচিত প্ৰসঙ্গৰ সৈতে কোৱা হয়—তেন্তে জামদগ্ন্য (পৰশুৰাম) কিয় এনেকুৱা কৰিলে? সূতে ব্যাখ্যা কৰে যে ই ব্ৰত আৰু ক্ৰোধৰ পৰা উদ্ভূত; হৈহয় ৰজা সহস্ৰাৰ্জুন (কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুন) দ্বাৰা মহর্ষি জমদগ্নিৰ অন্যায় বধ এই ঘটনাৰ মূল। কাহিনী আগবাঢ়ে—জমদগ্নিয়ে ৰজাক অতিথি ৰূপে সন্মান দিয়ে আৰু এক অলৌকিক ‘হোমধেনু/কামধেনু-সদৃশ’ গাভীৰ শক্তিৰে ৰজা আৰু তেওঁৰ সেনাদলক বিপুল আতিথ্য প্ৰদান কৰে। ৰজা ৰাজনৈতিক-সৈনিক লাভৰ বাবে গাভীটো ল’বলৈ লোভ কৰে; জমদগ্নিয়ে অস্বীকাৰ কৰি কয়—সাধাৰণ গৰু-গাভীও অবধ্য, গাভীক বস্তু কৰি দখল কৰা ঘোৰ অধৰ্ম। তাৰ পিছত ৰজাৰ লোকসকলে জমদগ্নিক হত্যা কৰে; গাভীৰ শক্তিত পুলিন্দ ৰক্ষকসকল প্ৰকট হৈ ৰাজসেনাক পৰাস্ত কৰে। ৰজা গাভী ত্যাগ কৰি পিছুৱাই যায় আৰু সতর্কবাণী পায়—জমদগ্নিপুত্ৰ ৰাম আহিব; এইদৰে তীৰ্থ-মাহাত্ম্যক ধৰ্ম, আতিথ্যধৰ্ম আৰু তপস্বীহিংসাৰ পৰিণামৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—পৰশুৰাম ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে আহি দেখে আশ্ৰম ধ্বংসপ্ৰাপ্ত আৰু কুলধেনু আহত। মুনিসকলৰ পৰা তেওঁ জানে যে পিতৃ নিহত হৈছে আৰু মাতৃ বহু শস্ত্ৰাঘাতে ভীষণভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত। শোকাকুল হৈ তেওঁ বেদবিধি অনুসাৰে পিতৃৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে। মুনিসকলে পিতৃতৰ্পণৰ বাবে জলাঞ্জলি দিবলৈ ক’লে পৰশুৰাম প্ৰতিশোধধৰ্মত স্থিত প্ৰতিজ্ঞা ঘোষণা কৰে—নিৰপৰাধ পিতৃহত্যা আৰু মাতৃৰ ঘোৰ আঘাতৰ প্ৰতিকার স্বৰূপে পৃথিৱীক ‘ক্ষত্ৰিয়শূন্য’ নকৰিলে মোৰ দোষ হ’ব। তেওঁ কয়, পিতৃক জলৰে নহয়, অপৰাধীৰ ৰক্তৰে তৃপ্ত কৰিম। তাৰ পাছত হৈহয় সেনা আৰু বনবাসী সহায়কৰ সৈতে মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হয়। দৈৱবশত হৈহয় ৰজাই ধনু, খড়্গ, গদা একো চলাব নোৱাৰে; দিব্যাস্ত্ৰ আৰু মন্ত্ৰো নিষ্ফল হয়। পৰশুৰামে তেওঁৰ বাহু ছেদন কৰি শিৰচ্ছেদ কৰে, ৰক্ত সংগ্ৰহ কৰায় আৰু হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত প্ৰস্তুত গৰ্তত সেই ৰক্ত ঢালিবলৈ আদেশ দিয়ে—এইদৰে তীৰ্থ-সংযুক্ত পিতৃতৰ্পণৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ কৰ্মধৰ্ম প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ক্ষত্ৰিয় নথকা অৱস্থা হ’লে ক্ষত্ৰিয় স্ত্ৰীসকলৰ গৰ্ভত ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা ক্ষেত্ৰজ পুত্ৰ জন্মে আৰু সিহঁতেই নতুন শাসক হয়। শক্তি বাঢ়ি উঠি সিহঁতে ব্ৰাহ্মণসকলক অৱমাননা কৰি দমন কৰে। পীড়িত ব্ৰাহ্মণসকলে ভাৰ্গৱ ৰাম (পৰশুৰাম)ৰ শৰণ লৈ অশ্বমেধ-প্ৰসঙ্গত দান কৰা ভূমি পুনৰ ঘূৰাই দিবলৈ আৰু অত্যাচাৰী ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বিৰুদ্ধে ন্যায় বিচাৰে। ক্ৰুদ্ধ ৰাম শবৰ, পুলিন্দ, মেদ আদি সহায়কৰ সৈতে গৈ ক্ষত্ৰিয়সকলক সংহাৰ কৰে; প্ৰচুৰ ৰক্ত এটা গাঁতত ভৰি পিতৃতৰ্পণ কৰে; তাৰ পাছত ভূমি ব্ৰাহ্মণসকলক ঘূৰাই দি সাগৰৰ ফালে গমন কৰে। কোৱা হয় যে পৃথিৱী একুশবাৰ (সাতবাৰকৈ তিনিটা পৰ্যায়ত) ক্ষত্ৰিয়শূন্য হৈছিল আৰু তৰ্পণত পিতৃসকল তৃপ্ত হৈছিল। একুশতম তৰ্পণত এক অশৰীৰী পিতৃবাণীয়ে নিন্দিত কৰ্ম বন্ধ কৰিবলৈ কয়, তৃপ্তি প্ৰকাশ কৰি বৰ দিয়ে। ৰামে বিচাৰে—এই তীৰ্থ মোৰ নামত প্ৰসিদ্ধ হওক, ৰক্তদোষমুক্ত হওক আৰু তপস্বীসকলে সেবা কৰক। পিতৃসকলে ঘোষণা কৰে—এই তৰ্পণকূপ তিনিলোকত ‘ৰামহ্ৰদ’ নামে খ্যাত হ’ব; ইয়াত পিতৃতৰ্পণ কৰিলে অশ্বমেধসদৃশ ফল আৰু উত্তম গতি লাভ হয়। ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত অস্ত্ৰাহতসকলৰ বাবে ভক্তিৰে শ্ৰাদ্ধ কৰিলে প্ৰেত অৱস্থা বা নৰকত থকা লোকো উদ্ধাৰ পায়। সৰ্পদংশ, অগ্নি, বিষ, বন্ধন আদি অকালমৃত্যুৰ বাবে ইয়াত কৰা শ্ৰাদ্ধো মুক্তিদায়ক। এই অধ্যায় পাঠ-শ্ৰৱণৰ ফল গয়া-শ্ৰাদ্ধ, পিতৃমেধ আৰু সৌত্ৰামণীৰ সমান বুলি ফলশ্ৰুতি কয়।
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
এই অধ্যায়ত সূতে কাৰ্ত্তিকেয়-সম্পৰ্কীয় পাপনাশিনী ‘শক্তি’ আৰু সেই শক্তিৰ সৈতে জড়িত এক বিশাল, নিৰ্মল জলেৰে ভৰা কুণ্ডৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তাত স্নান আৰু পূজা কৰিলে জীৱনভৰ সঞ্চিত পাপ তৎক্ষণাৎ নাশ হৈ মুক্তিদায়ক ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলে শক্তিৰ সময়, উদ্দেশ্য আৰু প্ৰভাৱ সুধে। তাৰ পিছত সূতে তাৰকাসুৰৰ কাৰণকথা কয়। হিৰণ্যাক্ষ-বংশোদ্ভৱ দানৱ তাৰকে গোকৰ্ণত ঘোৰ তপস্যা কৰি শিৱক প্ৰসন্ন কৰে; শিৱে তাক এনে বৰ দিয়ে যে সি দেৱতাসকলৰ ওচৰত প্ৰায় অজেয় হয়, কিন্তু শিৱে নিজে তাক বধ নকৰে—এই অন্তৰ্নিহিত নিয়ম থাকে। বৰবলে তাৰকে দেৱতাসকলক দীঘলীয়া যুদ্ধত পীড়া দিয়ে; তেওঁলোকৰ উপায় আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ বিফল হয়। ইন্দ্ৰে বৃহস্পতিৰ শৰণ লয়। বৃহস্পতিয়ে তত্ত্বনিয়ায় বুজাই কয়—শিৱে নিজৰ বৰপ্ৰাপ্তক নাশ নকৰে; সেয়ে শিৱপুত্ৰক সেনানী কৰি তাৰকক জয় কৰিব লাগিব। শিৱ পাৰ্বতীৰ সৈতে কৈলাসত নিবৃত্ত হয়; দেৱতাসকলে ভয়ত বায়ুক পঠাই সৃষ্টিক্ৰিয়াত বিঘ্ন ঘটায়। শিৱে তেজস্বী বীৰ্য সংযত কৰি ক’ত স্থাপন কৰিব সুধিলে অগ্নিয়ে ধাৰণ কৰে, কিন্তু অসহ্য হোৱাত পৃথিৱীৰ শৰস্তম্বত (নলখাগড়াৰ জোপাত) থৈ দিয়ে। ছয় কৃত্তিকাই সেই বীজৰ ৰক্ষক হয়—ইয়াৰ দ্বাৰাই স্কন্দ/কাৰ্ত্তিকেয় জন্ম আৰু তাৰকবধৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়। এইদৰে তীৰ্থ-কুণ্ডৰ পৱিত্ৰতা দিৱ্য শক্তিৰ সংযম-স্থানান্তৰ আৰু কাৰ্ত্তিকেয়ৰ উদ্ধাৰকাৰ্যৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
সূতে নাগৰখণ্ডত কৌমাৰ-কেন্দ্ৰিক এক পবিত্ৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। স্কন্দ অপাৰ তেজে জন্ম লয়; কৃত্তিকাসকলে আহি স্তন্যদান আৰু আলিঙ্গনেৰে তেওঁক পোষণ কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ ৰূপ বহু-মুখী বহু-ভুজ স্বৰূপে বিস্তাৰিত হয়। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, শিৱ, ইন্দ্ৰ আদি দেৱগণে সমবেত হৈ গীত-বাদ্য-নৃত্যসহ উৎসৱ কৰে; দেৱতাসকলে তেওঁক “স্কন্দ” নামে অভিষিক্ত কৰে আৰু শিৱে তেওঁক সেনাপতি নিযুক্ত কৰে। স্কন্দে অচ্যুত বিজয়শক্তি, ময়ূৰবাহন আৰু বহু দেৱতাৰ পৰা দিৱ্য অস্ত্ৰ লাভ কৰে। স্কন্দৰ নেতৃত্বত দেৱগণে তাৰকৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰে। ভয়ংকৰ সমৰত স্কন্দে নিক্ষেপ কৰা শক্তিয়ে তাৰকৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ কৰি দানৱ-ভয়ৰ অন্ত কৰে। বিজয়ৰ পাছত তেওঁ ৰক্তচিহ্নিত শক্তিক ‘পুৰোত্তম’ নগৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে; ফলত ৰক্তশৃঙ্গ পৰ্বত দৃঢ় আৰু সুৰক্ষিত হয়। পিছত পৰ্বত নড়াৰ ফলত চমৎকাৰপুৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ হানি ঘটে; তেওঁলোকে শাপৰ হুমকি দিয়ে। স্কন্দে সৰ্বহিতৰ নৈতিক যুক্তি দি তেওঁলোকক শান্ত কৰে, অমৃতৰে মৃত ব্ৰাহ্মণসকলক পুনৰ জীৱিত কৰে, শিখৰত শক্তি স্থাপন কৰি চাৰিও দিশত চাৰিগৰাকী দেৱী—আম্ববৃদ্ধা, আম্ৰা, মাহিত্থা, চমৎকাৰী—ক নিযুক্ত কৰি পৰ্বতক অচল কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে বৰ দিয়ে—এই বসতি স্কন্দপুৰ (চমৎকাৰপুৰ নামেও) প্ৰসিদ্ধ হওক; স্কন্দ, চাৰিগৰাকী দেৱী আৰু শক্তিৰ নিত্য পূজা হওক, বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্ল ষষ্ঠীত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়, সেই দিন ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে স্কন্দ সন্তুষ্ট হয় আৰু বিধিপূৰ্বক পূজাৰ পাছত শক্তিত পিঠি স্পৰ্শ/ঘঁহিলে এক বছৰ ৰোগমুক্তি লাভ হয়।
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে—ধৃতৰাষ্ট্ৰে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত লিঙ্গ কেতিয়া আৰু কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। প্ৰথমে বংশ-ৱিবাহৰ প্ৰসঙ্গ আহে—শুভলক্ষণ আৰু সদ্গুণে বিভূষিতা বাণুমতীৰ বিবাহ ধৃতৰাষ্ট্ৰবংশত সম্পন্ন হয়; যাদৱ-সম্পৰ্ক আৰু বিষ্ণুস্মৰণো প্ৰসঙ্গক্রমে উল্লেখিত। তাৰ পিছত ভীষ্ম, দ্ৰোণ আদি সহ কৌৰৱসকল আৰু পাঁচ পাণ্ডৱ সপৰিয়াল-অনুচৰসহ দ্বাৰাৱতীৰ দিশে যাত্ৰা কৰে। সমৃদ্ধ আনর্ত দেশত প্ৰৱেশ কৰি হাটকেশ্বৰ-দেৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, পাপনাশক প্ৰসিদ্ধ ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হয়। ভীষ্মে সেই স্থানৰ অসাধাৰণ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি পাঁচ দিন তাত থাকিবলৈ উপদেশ দিয়ে; নিজৰ ঘোৰ পাপমোচনৰ উদাহৰণ দি তীৰ্থ আৰু আয়তন দৰ্শনৰ সুযোগৰ কথা কয়। ধৃতৰাষ্ট্ৰে কৰ্ণ, শকুনি, কৃপ আদি আৰু বহু পুত্ৰসহ সেনাক সংযত ৰাখে যাতে তপোবনত বিঘ্ন নঘটে; বেদপাঠৰ ধ্বনি আৰু যজ্ঞধূমে চিহ্নিত তপস্বীভৰ্তি অঞ্চলত প্ৰৱেশ হয়। অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধি কোৱা হৈছে—নিয়মস্নান, দীন-সাধুক দান, তিলমিশ্ৰিত জলে শ্ৰাদ্ধ-তৰ্পণ, হোম-জপ-স্বাধ্যায়, আৰু ধ্বজ, শুদ্ধিকৰণ, মালা-উপহাৰেৰে দেৱালয় পূজা; পশু, বাহন, গৰু, বস্ত্ৰ আৰু স্বৰ্ণদানৰো উল্লেখ আছে। শেষত সকলোৱে শিবিৰলৈ উভতি আহি তীৰ্থ, মন্দিৰ আৰু নিয়মনিষ্ঠ তপস্বীক দেখি বিস্ময় প্ৰকাশ কৰে; আৰম্ভণিতে কোৱা হৈছে—এই লিঙ্গদৰ্শনে দুঃৰ্যোধনসহ সকলোৰে পাপক্ষয় কৰি মোক্ষৰ হেতু হয়।
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
এই অধ্যায়ত দ্বাৰাৱতীত দুৰ্যোধন–ভানুমতীৰ ৰাজবিবাহ উপলক্ষে মহোৎসৱৰ বৰ্ণনা আছে—বাদ্য, গীত-নৃত্য, বেদপাঠ আৰু জনসাধাৰণৰ আনন্দে নগৰ উল্লাসিত হয়। নবম দিনা কুরু–পাণ্ডৱৰ জ্যেষ্ঠসকলে ভগৱান বিষ্ণু (পুণ্ডৰীকাক্ষ/মাধৱ)ক স্নেহপূৰ্বক প্ৰণাম কৰি কয়—যাবলৈ মন নাথাকিলেও এক আৱশ্যক ধৰ্মকাৰ্যৰ বাবে প্ৰস্থান কৰিব লাগিব। তেওঁলোকে জনায় যে অনর্ত অঞ্চলৰ যাত্ৰাপথত তেওঁলোকে অপূৰ্ব হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ দৰ্শন কৰিছে—য’ত দীপ্তিমান, নানাবিধ স্থাপত্য-ৰূপৰ বহু লিঙ্গ স্থাপিত, মহৎ বংশ আৰু দিৱ্য সত্তাসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। সেই পুণ্যক্ষেত্ৰত নিজৰ নিজৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ তেওঁলোকে অনুমতি বিচাৰে আৰু পুনৰ দৰ্শনৰ বাবে ঘূৰি আহিব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। মাধৱে সেই ক্ষেত্ৰক পৰম পুণ্যদায়ক বুলি স্বীকাৰ কৰি, দৰ্শন আৰু লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে তেওঁলোকৰ সৈতে যাত্ৰা কৰিবলৈ সন্মত হয়। সেখানে উপস্থিত হৈ কুরু, পাণ্ডৱ আৰু যাদৱসকলে ব্ৰাহ্মণসকলক আহ্বান কৰি ভূমি-অনুমতি আৰু প্ৰতিষ্ঠা-বিধিত আচাৰ্যত্ব বিচাৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে স্থানৰ সীমাবদ্ধতা আৰু পূৰ্বৰ দিৱ্য নিৰ্মাণসমূহ বিবেচনা কৰিলেও, ধৰ্মহেতু মহাপুৰুষসকলৰ অনুৰোধ অস্বীকাৰ অনুচিত বুলি সিদ্ধান্ত লয়। তাৰপিছত ক্ৰম অনুসাৰে প্ৰতিজন ৰজাক পৃথক, মনোৰম প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ আৰু লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ অনুমতি দিয়া হয়; শেষত ধৃতৰাষ্ট্ৰ আদি নিৰ্ধাৰিত ক্ৰমে নিৰ্মাণকাৰ্য আৰম্ভ কৰে।
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ প্ৰসঙ্গত সূতে লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা-কেন্দ্ৰিক এই বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। শতপুত্ৰ ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰে তাত ১০১টা শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। পাণ্ডৱসকলে একেলগে পাঁচটা লিঙ্গ স্থাপন কৰে; লগতে দ্ৰৌপদী, কুন্তী, গান্ধাৰী আৰু ভানুমতীৰ লিঙ্গ-স্থাপনৰ কথাও আছে, যাৰ দ্বাৰা ৰাজকুলত ব্যাপক ভক্তি-অংশগ্ৰহণ প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত কুৰুক্ষেত্ৰ-পরিবেশৰ প্ৰধান ব্যক্তি—বিদুৰ, শল্য, যুযুৎসু, বাহ্লীক, কৰ্ণ, শকুনি, দ্ৰোণ, কৃপ আৰু অশ্বত্থামা—‘পৰমা ভক্তি’ৰে প্ৰত্যেকে পৃথক লিঙ্গ ‘বৰ-প্ৰাসাদ’ নামৰ বিশেষ মন্দিৰ-ৰচনাত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পাছত বিষ্ণুৱেও শিখৰযুক্ত উচ্চ প্ৰাসাদত এটা লিঙ্গ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত সাত্বত/যাদৱ—সাম্ব, বলভদ্ৰ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিৰুদ্ধ আদি—শ্ৰদ্ধাৰে দহটা প্ৰধান লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত সকলোৱে সন্তুষ্ট হৈ দীঘলীয়া সময় তাত বাস কৰে, ধন, গাঁও, ক্ষেত, গৰু, বস্ত্ৰ, সেৱক আদি বহুল দান কৰে আৰু সন্মানপূৰ্বক বিদায় লয়। ফলশ্ৰুতি মতে এই লিঙ্গসমূহ ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি হয়; বিশেষকৈ ধৃতৰাষ্ট্ৰ-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গ পাপ-নাশক বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
সূতে এক পুৰণি পুণ্য-ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে—ৰুদ্ৰে ব্ৰহ্মাক এক অনুত্তম ক্ষেত্ৰ দান কৰিলে, য’ত ‘হাটকেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা হ’ল। তাৰ পিছত কলিযুগৰ দোষৰ পৰা ব্ৰাহ্মণসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ শম্ভুৱে সেই ক্ষেত্ৰ ষণ্মুখ (স্কন্দ/কাৰ্ত্তিকেয়)ৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে। ব্ৰহ্মাৰ অনুৰোধত আৰু পিতৃ-আজ্ঞা অনুসৰি গাংগেয় (কাৰ্ত্তিকেয়) তাতেই বাস কৰিবলৈ ল’লে। কাৰ্ত্তিক মাহত কৃত্তিকা-যোগৰ সময়ত ভগৱানৰ দৰ্শন কৰিলে বহু জন্মৰ পুণ্য লাভ হয় আৰু বিদ্বান তথা সমৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ ৰূপে পুনর্জন্ম ঘটে—এনে কালোৱিধি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত মহাসেনৰ ভব্য প্ৰাসাদ/মন্দিৰ আকাশছোঁৱা আৰু দৃষ্টিনন্দন বুলি বৰ্ণিত। এই কথা শুনি দেৱতাসকল কৌতূহলে আহি অতি পৱিত্ৰ নগৰী দৰ্শন কৰে আৰু উত্তৰ-পূৰ্ব প্ৰাঙ্গণত যজ্ঞ কৰি যথাবিধি দক্ষিণা দিয়ে। সেই যজ্ঞস্থান ‘দেৱযজন’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়; আৰু ঘোষণা কৰা হয় যে তাত বিধিপূৰ্বক কৰা এটা যজ্ঞৰ ফল অন্য ঠাইত কৰা এশটা যজ্ঞৰ সমান।
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
এই অধ্যায়ত সূতে ‘ভাস্কৰ-ত্ৰয়’—মুণ্ডীৰ, কালপ্ৰিয় আৰু মূলস্থান—এই তিন শুভ সূৰ্যৰূপৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; তেওঁলোকৰ দৰ্শনে মোক্ষফল পৰ্যন্ত লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তিন ৰূপৰ সৈতে সময়-সন্ধিৰ সম্পৰ্কো দিয়া হৈছে: ৰাতিৰ অন্তত মুণ্ডীৰ, মধ্যাহ্নত কালপ্ৰিয়, আৰু সন্ধ্যা/ৰাত্ৰি প্ৰৱেশত মূলস্থান। হাটকেশ্বৰজ-ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ স্থানবিন্যাস আৰু উৎপত্তি বিষয়ে ঋষিসকলে প্ৰশ্ন কৰে। সূতে এটা দৃষ্টান্ত কয়—এজন ব্ৰাহ্মণ ভয়ংকৰ কুষ্ঠৰোগত পীড়িত; তেওঁৰ পতিব্ৰতা পত্নীয়ে বহু চিকিৎসা কৰিলেও ফল নাপায়। তেতিয়া এজন পথিক অতিথিয়ে নিজৰ কাহিনী কয়: তিন বছৰ ধৰি ক্ৰমে তিন ভাস্কৰৰ উপাসনা—উপবাস, নিয়ম, ৰবিবাৰ-ব্ৰত, জাগৰণ আৰু স্তোত্ৰ—কৰাৰ ফলত তেওঁ আৰোগ্য লাভ কৰিছিল। স্বপ্নত সূৰ্যদেৱে প্ৰকট হৈ কৰ্মকাৰণ (সোণ চুৰি) প্ৰকাশ কৰে, ৰোগ দূৰ কৰে আৰু চুৰি ত্যাগ কৰি সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান কৰিবলৈ নীতিউপদেশ দিয়ে। ইয়াৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ ব্ৰাহ্মণ-দম্পতি মুণ্ডীৰৰ দিশে যাত্ৰা কৰে। পথত ব্ৰাহ্মণ দুৰ্বল হৈ মৃত্যুচিন্তা কৰিলেও পত্নীয়ে তেওঁক ত্যাগ নকৰে। চিতা সাজিবলৈ লওঁতেই তিন তেজোময় পুৰুষ প্ৰকট হয়—তেওঁলোকেই তিন ভাস্কৰ—আৰু ৰোগ সাৰাই দিয়ে। ভক্তই তিনিটা মন্দিৰ স্থাপন কৰিলে তেওঁলোক তাত ত্ৰিকাল দৰ্শনৰ বাবে অৱস্থান কৰিব বুলি ক’লে। ব্ৰাহ্মণে ৰবিবাৰে (হস্তাৰ্ক প্ৰসঙ্গ) তিন ৰূপ প্ৰতিষ্ঠা কৰি ফুল-ধূপে তিন সন্ধিক্ষণত পূজা কৰে আৰু জীৱনৰ অন্তত ভাস্কৰধাম লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত সময়মতে ত্ৰয়দৰ্শনে দুষ্কৰ কামনাও সিদ্ধ হয় আৰু কাহিনীৰ মূল সুৰ নৈতিক সংশোধন—চুৰি-ত্যাগ আৰু দান—বুলি দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—শিৱ-উমা বেদিমধ্যত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হয়, তেন্তে তেখেতসকলৰ বিবাহ আগতে ঔষধিপ্ৰস্থত আৰু বিস্তাৰে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত হোৱা বুলি কেনেকৈ স্মৰণ কৰা হয়? সূতে পূৰ্ব মন্বন্তৰৰ প্ৰাচীন চক্রৰ উল্লেখ কৰি, তাৰ পাছত দক্ষ-সম্পৰ্কীয় বিবাহ-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰি এই আপাত বৈৰোধ দূৰ কৰে। দক্ষই মহা বৈভৱেৰে বিবাহৰ প্ৰস্তুতি কৰে। চৈত্ৰ শুক্ল ত্ৰয়োদশী, ভাগ নক্ষত্ৰ আৰু ৰবিবাৰৰ শুভ মুহূৰ্তত শিৱ দেৱ-গন্ধৰ্ব-যক্ষ-ৰাক্ষস আদি বিশাল গণসহ আগমন কৰে। যজ্ঞত এক নীতি-ধৰ্মীয় ঘটনা ঘটে—কামাবিষ্ট ব্ৰহ্মাই সতীৰ ঘোঁমটত ঢকা মুখ চাবলৈ চেষ্টা কৰে; যজ্ঞাগ্নিৰ ধোঁৱাৰ জৰিয়তে তেওঁ দেখি পেলায়, তেতিয়া শিৱে তেখেতক তিৰস্কাৰ কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্ধাৰণ কৰে। পতিত বীজৰ পৰা অঙ্গুষ্ঠমাত্ৰ ‘বালখিল্য’ তপস্বীৰ উৎপত্তি হয়; তেওঁলোকে শুদ্ধ তপঃস্থান বিচাৰি তাত সিদ্ধি লাভ কৰে। শেষত শিৱে সতীসহ জীৱশুদ্ধিৰ বাবে বেদিমধ্যত অৱস্থান কৰিবলৈ সন্মতি দিয়ে; নিৰ্দিষ্ট সময়ত দৰ্শনে পাপক্ষয় আৰু সৌভাগ্য, বিশেষকৈ বিবাহ-সংস্কাৰৰ মঙ্গল, লাভ হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—শ্ৰদ্ধাৰে শুনি বৃষভধ্বজৰ পূজা কৰিলে বিবাহাদি কৰ্ম নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন হয়।
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সুধে—ব্ৰহ্মা আৰু বালখিল্য ঋষিসকলে কোন ঠাইত তপস্যা কৰিছিল? সূতে দিশা-নির্দেশসহ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰটো নিৰূপণ কৰি ‘ৰুদ্ৰশীৰ্ষ’ নামৰ পীঠ/আসন আৰু তাত থকা কুণ্ডৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; তীৰ্থশক্তিয়েই কাহিনিৰ মূল আধাৰ। তাৰ পাছত নীতি-আচাৰময় ঘটনা: অবৈধ সম্পৰ্কৰ অভিযোগত ধৰা পৰা এজনী ব্ৰাহ্মণী নিজৰ নিৰ্দোষিতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ জ্যেষ্ঠ আৰু দেৱতাসকলৰ সাক্ষ্যত “দিব্য-গ্ৰহ” (লোকসমক্ষ পৰীক্ষা) গ্ৰহণ কৰে। অগ্নিদেৱে স্পষ্ট কৰে—শুদ্ধি সেই কৰ্মক সমৰ্থন কৰাৰ বাবে নহয়, ৰুদ্ৰশীৰ্ষ তীৰ্থৰ প্ৰভাৱ আৰু কুণ্ডজলৰ শক্তিৰ বাবে। সমাজে স্বামীৰ অতিশয় কঠোৰতাও নিন্দা কৰে; তথাপি পৰৱৰ্তী বচনত সতৰ্কবাণী—কাম-মোহে ওচৰ চাপিলে তাত দাম্পত্যধৰ্ম ভাঙি পৰে, নিয়মনিষ্ঠা নাথাকিলে তীৰ্থশক্তিও বিপদজনক শিথিলতা দিব পাৰে। দ্বিতীয় দৃষ্টান্তত বিদূৰথ ৰজাই ক্ৰোধত কুণ্ড পুৰি গঠন নষ্ট কৰে। প্ৰতিশাপ/বচনত কোৱা হয়—যি কুণ্ড আৰু মন্দিৰ পুনঃস্থাপন কৰিব, সি তাত সংঘটিত কামদোষৰ কৰ্মভাৰো বহন কৰিব; ই নৈতিক নিবাৰণ আৰু স্থানটোৰ পুণ্য-পাপৰ তীব্ৰ “অৰ্থনীতি”ৰ ঘোষণা। শেষত ফলশ্ৰুতি: মাঘ শুক্ল চতুৰ্দশীত “ৰুদ্ৰশীৰ্ষ” নাম ১০৮ বাৰ জপ আৰু পূজা কৰিলে ইষ্টফল, নিত্যপাপক্ষয় আৰু পৰম গতি লাভ হয়।
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে জিজ্ঞাসু ঋষিসকলক কাহিনী জনায়। পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ দক্ষিণ ভাগত অৱস্থিত এক প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গৰ উল্লেখ আছে, যি পাপশোধক বুলি খ্যাত। সেই লিঙ্গৰ সংলগ্ন কুণ্ডত হোম কৰিলে বিশেষ ফল আৰু পুণ্য লাভ হয় বুলিও বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দক্ষৰ সুসজ্জিত যজ্ঞত সহায়ৰ বাবে বালখিল্য মুনিসকলে সমিধ বহি গৈ আছিল। পথত পানীৰে ভৰা গাঁতত বাধা পাই তেওঁলোকে কষ্ট পায়। সেই সময়ত শক্র (ইন্দ্ৰ) যজ্ঞলৈ যাওঁতে তেওঁলোকক দেখিো অহংকাৰ আৰু কৌতূহলবশত বাধাটো জাঁপ দি পাৰ হয়, ফলত মুনিসকল অপমানিত হয়। মুনিসকলে অথৰ্বণ মন্ত্রে, মণ্ডলত প্ৰতিষ্ঠিত পবিত্ৰ কলসৰ দ্বাৰা, ‘শক্র’ সদৃশ প্ৰতিৰূপ সৃষ্টি কৰাৰ সংকল্প কৰে; তেতিয়া ইন্দ্ৰৰ বাবে অশুভ লক্ষণ দেখা দিয়ে। বৃহস্পতি এইবোৰ তপস্বীৰ অবজ্ঞাৰ ফল বুলি ব্যাখ্যা কৰে। ইন্দ্ৰে দক্ষৰ শৰণ লয়; দক্ষে মুনিসকলৰ সৈতে সন্ধি কৰি মন্ত্রজাত শক্তি নষ্ট নকৰি তাক এনেদৰে নিয়োজিত কৰে যে উদ্ভূত সত্তা ইন্দ্ৰৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী নহয়, বিষ্ণুৰ বাহন গৰুড় হয়। শেষত মিলন ঘটে আৰু ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—এই লিঙ্গপূজা আৰু কুণ্ডহোম শ্ৰদ্ধাৰে বা নিষ্কামভাৱে কৰিলেও ইষ্টফল আৰু দুৰ্লভ আধ্যাত্মিক সিদ্ধি লাভ হয়।
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
অধ্যায় ৮০ত ঋষিসকলে সোধে—অসাধাৰণ তেজ আৰু বীৰ্যযুক্ত গৰুড় ঋষিসকলৰ হোমৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ল বুলি আগতে কিয় কোৱা হৈছিল? সূতে বুজাই কয়, ই এক বিধিগত কাৰণ-সম্বন্ধ: অথৰ্বণ মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত আৰু বালখিল্য ঋষিসকলৰ শক্তিৰে সংস্কৃত পবিত্ৰ কলস কশ্যপে আনি বিনতাক কয়—মন্ত্রশুদ্ধ জল পান কৰা, তেতিয়া মহাবলী পুত্ৰ জন্মিব। বিনতা তৎক্ষণাৎ পান কৰি গৰ্ভধাৰণ কৰে আৰু সৰ্পসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ গৰুড় জন্ম লয়; পাছত তেওঁ বৈষ্ণৱ সেৱাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়—বিষ্ণুৰ বাহন আৰু ৰথধ্বজৰ চিহ্নৰূপে। তাৰ পিছত দ্বিতীয় প্ৰশ্ন উঠে—গৰুড়ৰ পাখি কেনেকৈ হেৰাল আৰু কেনেকৈ পুনৰ পালে, আৰু মহেশ্বৰ কেনেকৈ প্ৰসন্ন হ’ল। কাহিনীত ভৃগুবংশীয় এজন ব্রাহ্মণ বন্ধু আহে; তেওঁ নিজৰ কন্যা মাধৱীৰ বাবে যোগ্য বৰ বিচাৰে। গৰুড়ে তেওঁলোকক পৃথিৱীজুৰি দীঘলীয়া অনুসন্ধানত বহন কৰে; এই যাত্ৰাত কেৱল ৰূপ, বংশ, ধন আদি খণ্ডিত মানদণ্ডে বিচাৰ কৰাৰ দোষ আৰু সমগ্ৰ সদ্গুণৰ প্ৰয়োজনীয়তা উপদেশৰূপে প্ৰকাশ পায়। যাত্ৰা পবিত্ৰ ভূগোলৰ দিশে ঘূৰে। বৈষ্ণৱ প্ৰভাৱযুক্ত অঞ্চলত নাৰদক লগ পাই, তেওঁ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ পথ দেখুৱায়, য’ত জনাৰ্দন নিৰ্দিষ্ট সময় জলশায়ী ৰূপে অৱস্থিত থাকে। প্ৰবল বৈষ্ণৱ তেজৰ সন্মুখত গৰুড় আৰু নাৰদে ব্রাহ্মণক দূৰত থাকিবলৈ সাৱধান কৰে; নমস্কাৰাদি কৰি দৰ্শন লাভ কৰে। নাৰদে পৃথিৱীৰ অভিযোগ ব্রহ্মালৈ জনায়—কংস আদি দুষ্ট শক্তিৰ দণ্ডসদৃশ ভাৰতে পৃথিৱী পীড়িত, সেয়ে বিষ্ণুৰ অৱতাৰৰ প্ৰাৰ্থনা। বিষ্ণুৱে সন্মতি দিয়ে আৰু শেষত গৰুড়ক আগমনৰ উদ্দেশ্য সোধে—ইয়াতেই পৰৱৰ্তী কাহিনীৰ সূত্ৰ স্থাপিত হয়।
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
অধ্যায় ৮১ বহুস্তৰ সংলাপৰ মাজেৰে আগবাঢ়ে। গৰুড়ে ভৃগুবংশীয় এজন ব্ৰাহ্মণ বন্ধু আৰু তেওঁৰ কন্যা মাধৱীৰ কথা কয়—যাৰ বাবে উপযুক্ত বৰ পোৱা নাযায়। গৰুড়ে ৰূপ‑গুণত বিষ্ণুকেই একমাত্ৰ সমান বুলি ভাবি প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে দিৱ্য তেজৰ আশংকা দূৰ কৰিবলৈ কন্যাক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনৰ বাবে আনিবলৈ কয়। তাৰ পাছত গৃহ্য‑অনুষ্ঠানৰ পৰিৱেশত টানাপোড়েন উঠে। লক্ষ্মী দেৱীয়ে কন্যাৰ সান্নিধ্যক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা বুলি ধৰি শাপ দিয়ে—তাই ‘অশ্বমুখী’ (ঘোঁৰামুখী) হ’ব। লোকসকল আতংকিত হয় আৰু ব্ৰাহ্মণসকল ক্ৰুদ্ধ হয়। তেতিয়া এজন ব্ৰাহ্মণে যুক্তি দিয়ে—কেৱল মুখে কৰা অনুৰোধ বিয়া নহয়; সেয়ে শাপৰ প্ৰযোজ্যতা সীমিত, আৰু তাৰ ফল ভৱিষ্যৎ জন্মৰ সম্পৰ্কত প্ৰকাশ পাব। পিছত গৰুড়ে বিষ্ণুৰ ওচৰত এজনী আশ্চৰ্য বৃদ্ধা নাৰী দেখে। বিষ্ণুৱে তেওঁক শাণ্ডিলী বুলি চিনায়—জ্ঞান আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যত প্ৰসিদ্ধা। নাৰীৰ স্বভাৱ আৰু যৌৱনৰ কামনা বিষয়ে গৰুড়ে সন্দেহভৰা কথা ক’বলৈ ধৰোঁতেই তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ পাখি লোপ পায়। এই ঘটনাই বাক্সংযম, পক্ষপাত ত্যাগ আৰু তপস্বিনীৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাৰ নীতিশিক্ষা দিয়ে।
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
এই অধ্যায়ত তিনিটা পৰ্বত কাহিনী গঢ় লৈ উঠে। বিষ্ণুৱে গৰুড়ৰ অপ্রত্যাশিত দুর্বলতা দেখে—তাৰ পাখি সৰি পৰিছে—আৰু বুজে যে কাৰণ কেৱল শাৰীৰিক নহয়, গভীৰ ধৰ্ম-আধ্যাত্মিক। তপস্বিনী শাণ্ডিলীৰ সৈতে সংলাপ হয়। নাৰীৰ প্ৰতি সাধাৰণ নিন্দাৰ প্ৰতিবাদস্বৰূপে তেওঁ তপঃশক্তিৰে দেহগত কাৰ্য নকৰাকৈ, কেৱল মনৰ সংকল্পে গৰুড়ক সংযত কৰিছিল বুলি ব্যাখ্যা কৰে। বিষ্ণুৱে মিলন-সমাধান বিচাৰে, কিন্তু শাণ্ডিলীয়ে উপায় হিচাপে শংকৰ পূজাৰ বিধান দিয়ে—পুনঃস্থাপন শিৱকৃপাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ। গৰুড়ে দীঘলীয়া সময় পাশুপত ভাবৰে ব্ৰত-অনুষ্ঠান কৰে—চান্দ্ৰায়ণ আৰু অন্য কৃচ্ছ্ৰ, ত্ৰিকাল স্নান, ভস্মাচৰণ নিয়ম, ৰুদ্ৰমন্ত্ৰ জপ আৰু বিধিবৎ পূজা-নৈবেদ্য। শেষত মহেশ্বৰে বৰ দিয়ে—লিঙ্গসন্নিধিত বাস, পাখিৰ তৎক্ষণাৎ পুনঃপ্ৰাপ্তি আৰু দিব্য তেজ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, পাপাচাৰীও স্থিৰ উপাসনাৰে উন্নতি পায়; সোমবাৰে দৰ্শনমাত্ৰেও পুণ্য; আৰু সুপৰ্ণাখ্য তীৰ্থত প্ৰায়োপৱেশন কৰিলে পুনর্জন্ম নিবৃত্তি হয়।
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
সূতে পুৰাণ-পরম্পৰাত সংৰক্ষিত এক আশ্চৰ্য বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। সূৰ্যবংশীয় ৰজা বেণু নিতান্ত অধাৰ্মিক আছিল—যজ্ঞ-পূজা বাধা দিছিল, ব্ৰাহ্মণৰ দান কেঢ়ি লৈছিল, দুৰ্বলক পীড়া দিছিল, চোৰক ৰক্ষা কৰিছিল, ন্যায় উলটাই দিছিল আৰু নিজকে সৰ্বোচ্চ বুলি কৈ নিজৰেই পূজা দাবী কৰিছিল। কৰ্মফলত তাৰ ভয়ংকৰ কুষ্ঠৰোগ হয়, বংশ নষ্ট হয়; সন্তান-আশ্ৰয়হীন হৈ ৰাজ্যৰ পৰা বহিষ্কৃত হৈ সি ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ একাই ঘূৰি ফুৰে। শেষত সি পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ সুপৰ্ণাখ্য প্ৰাসাদ/মন্দিৰত উপস্থিত হৈ অতিশয় ক্লান্তিত তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; সেয়া অনিচ্ছাকৃত উপবাসসদৃশ অৱস্থা হৈ পৰে। সেই স্থান-মাহাত্ম্যত সি দিব্য দেহ লাভ কৰি বিমানেৰে শিৱলোকলৈ যায় আৰু অপ্সৰা, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰৰ দ্বাৰা সন্মানিত হয়। পাৰ্বতীয়ে শিৱক সুধিলে—এই নতুন আগন্তুক কোন, কোন কৰ্মে ইমান গতি? শিৱে ক’লে—এই মঙ্গল প্ৰাসাদত দেহত্যাগ, বিশেষকৈ প্ৰায়োপবেশন/আহাৰ-ত্যাগসদৃশ অৱস্থাত, মহাফলদায়ক; ইয়াত কীট-পতংগ, পাখি, পশুও মৰি উদ্ধাৰ পায়। এই কথা শুনি পাৰ্বতী বিস্মিত হয়; তাৰপিছত মোক্ষকামী সাধকে দূৰ-দূৰান্তৰ পৰা শ্ৰদ্ধাৰে আহি প্ৰায়োপবেশন কৰি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে। অধ্যায়ৰ অন্তত ইয়াক শ্ৰীহাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ মাহাত্ম্যৰ ‘সৰ্বপাপ-নাশিনী’ কাহিনি বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ঋষিসকলে বিষ্ণুৰ সৈতে ভগ্নীসদৃশ সম্পৰ্ক থকা মাধৱীৰ বিষয়ে বিস্তাৰে সুধে—তাই কেনেকৈ অশ্বমুখী ৰূপ পালে আৰু কেনেকৈ তপস্যা কৰিলে। সূত ক’লে: নাৰদ-সম্পৰ্কিত দিৱ্য বাণী লাভ কৰি বিষ্ণুৱে দেৱতাসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে—পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ আৰু অত্যাচাৰী শক্তিৰ বিনাশৰ বাবে অৱতৰণ স্থিৰ হয়। দ্বাপৰযুগত বসুদেৱৰ গৃহত জন্মবৃত্তান্ত—দেৱকীৰ গৰ্ভে ভগৱান, ৰোহিণীৰ গৰ্ভে বলভদ্ৰ, আৰু সুপ্ৰভাৰ গৰ্ভে মাধৱীৰ জন্ম; কিন্তু বিকৃত অশ্বমুখী ৰূপে প্ৰকাশ পোৱাত পৰিয়াল আৰু জনপদত শোক নামি আহে, কোনো বৰে তাক গ্ৰহণ নকৰে। বিষ্ণুৱে তাইৰ দুখ দেখি বলদেৱসহ মাধৱীক হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ লৈ গৈ নিয়মবদ্ধ পূজা-উপাসনা কৰায়। ব্ৰত, দান আৰু ব্ৰাহ্মণ-অৰ্পণে ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—মাধৱী শুভমুখী হৈ ‘সুভদ্ৰা’ নামে খ্যাত হ’ব, স্বামীৰ প্ৰিয়া আৰু বীৰসন্তানৰ জননী হ’ব। মাঘ মাহৰ দ্বাদশীত গন্ধ, পুষ্প আৰু লেপনেৰে পূজাবিধি কোৱা হৈছে; বিশেষকৈ পৰিত্যক্তা বা নিঃসন্তান নাৰীয়ে তিনিদিনীয়া ক্ৰমত ভক্তিৰে পূজা কৰিলে মঙ্গলফল পায়। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ বা শ্ৰৱণে একেদিনতে উৎপন্ন পাপো নাশ হয়।
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—পদ্মাই মাধৱীক দিয়া শাপৰ ফল কি, আৰু ক্ৰুদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ শাপত কমলা/লক্ষ্মী কেনেকৈ গজবক্ত্ৰা (হাতীমুখী) ৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু পাছত কেনেকৈ পুনৰ শুভ মুখ লাভ কৰিলে। সূতে শাপৰ তৎক্ষণাৎ পৰিৱর্তন বৰ্ণনা কৰি হৰিৰ আদেশ জনায়—দ্বাপৰযুগৰ অন্তলৈ সেই ৰূপতেই থাকিব লাগিব; তাৰ পাছত দিৱ্য শক্তিৰে পুনৰুদ্ধাৰ হ’ব। লক্ষ্মীয়ে সেই ক্ষেত্ৰত ত্ৰিকাল স্নান কৰি, দিন-ৰাতি ক্লান্তিহীনভাৱে ব্ৰহ্মাৰ পূজা কৰি কঠোৰ তপস্যা কৰে। বছৰৰ অন্তত প্ৰসন্ন ব্ৰহ্মাই বৰ দিলে, লক্ষ্মীয়ে কেৱল আগৰ মঙ্গলময় ৰূপ ঘূৰি আহিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। ব্ৰহ্মাই সেই ৰূপ দান কৰি, সেই স্থান-প্ৰসঙ্গত ‘মহালক্ষ্মী’ নামো প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—গজবক্ত্ৰা ৰূপে যিয়ে তেওঁক পূজা কৰে, সি ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি গজাধিপতি সদৃশ ৰজা হয়; আৰু দ্বিতীয়া তিথিত ‘মহালক্ষ্মী’ আহ্বান কৰি শ্ৰীসূক্তে পূজা কৰিলে সাত জন্মলৈ দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা মুক্তি পায়। শেষত দেৱী কেশৱৰ সান্নিধ্যলৈ উভতি যায়, বৈষ্ণৱ সংযোগ দৃঢ় কৰি তীৰ্থত ব্ৰহ্মাৰ বৰদাতা-ভূমিকাও প্ৰতিষ্ঠিত কৰে।
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
এই অধ্যায়ত সপ্তবিংশতিকা দেৱীৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। সূত ক’লে—দক্ষৰ সাতাইশ কন্যা নক্ষত্ৰৰূপে পৰিগণিত আৰু তেওঁলোক সোমচন্দ্ৰৰ পত্নী; কিন্তু ৰোহিণীৰ প্ৰতি সোমৰ অধিক অনুৰাগ দেখি আন কন্যাসকল দুঃখিত হৈ সৌভাগ্য-ক্ষয় আৰু স্বামী-পরিত্যাগৰ আশংকাত পীড়িত হ’ল। তেওঁলোকে সেই ক্ষেত্ৰত তপস্যা কৰি দুৰ্গাদেৱীক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে আৰু নিৰন্তৰ নৈবেদ্য- পূজাৰে দেৱীক প্ৰসন্ন কৰিলে। দেৱী সন্তুষ্ট হৈ বৰ দিলে—তেওঁলোকৰ দাম্পত্য সৌভাগ্য পুনঃস্থাপিত হ’ব আৰু পৰিত্যাগ/বিয়োগৰ দুঃখ নাশ পাব। তাৰ পিছত ব্ৰত-নিয়ম কোৱা হৈছে—চতুৰ্দশীত উপবাসসহ ভক্তিপূৰ্বক পূজা, এক বছৰ একাগ্ৰ সাধনা, আৰু ব্ৰতৰ গম্ভীৰতাৰ চিহ্নস্বৰূপে ক্ষাৰ/লৱণ আদি ত্যাগ। বিশেষকৈ আশ্বিন শুক্ল নবমীত মধ্যৰাত্ৰিত পূজা কৰিলে তীব্ৰ আৰু দীৰ্ঘকালীন সৌভাগ্য লাভ হয়। পাছত চন্দ্ৰ-কথাত শূলপাণি সোমৰ ৰাজযক্ষ্মা বিষয়ে দক্ষক সোধে; দক্ষে শাপৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰে; শিৱে বিশ্ব-সমতা স্থাপন কৰি সোমক সকলো পত্নীৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি ৰাখিবলৈ আদেশ দিয়ে—ইয়াৰ ফলত শুক্ল-কৃষ্ণ পক্ষৰ বৃদ্ধি-ক্ষয় প্ৰকাশ পায়। শেষত কোৱা হৈছে, দেৱী সেই ক্ষেত্ৰত নিত্য বিরাজমান হৈ নাৰীৰ সৌভাগ্য দান কৰে, আৰু অষ্টমীত শুচিভাৱে পাঠ কৰিলে সৌভাগ্যসিদ্ধি হয়।
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে সোম (চন্দ্ৰ)ৰ এক অতি পৱিত্ৰ প্ৰাসাদ/তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে; তাৰ কেৱল দৰ্শনেই পাপ নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলে সোধে—চন্দ্ৰমা কেনেকৈ দেৱসকলৰ মাজত সকলোৰে সমান আশ্ৰয় (সমাশ্ৰয়) হয়? সূতে উত্তৰ দিয়ে—জগত ‘সোমময়’ বুলি স্মৰণীয়; ঔষধি আৰু শস্য সোমসাৰে পৰিপূৰ্ণ; দেৱসকল সোমে তৃপ্ত হয়, সেয়ে অগ্নিষ্টোম আদি সোম-সম্পৰ্কীয় যজ্ঞ এই তত্ত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। তাৰ পাছত সোমপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰ ধৰ্মনীতি কোৱা হয়—সোমবাৰ আৰু অন্যান্য শুভ লক্ষণযুক্ত সময়ত, শ্ৰদ্ধাৰে শুদ্ধ সংকল্প কৰি নিৰ্মাণ কৰিলে মহাপুণ্য বৃদ্ধি পায়; কিন্তু বিধিবিৰুদ্ধ নিৰ্মাণে অমঙ্গল ফল আনে বুলি সতৰ্ক কৰা হয়। শেষত অম্বাৰীষ, ধন্ধুমাৰ আৰু ইক্ষ্বাকুয়ে নিৰ্মাণ কৰা কিছুমান সোমপ্ৰাসাদৰ উল্লেখ কৰি সিহঁতৰ দুৰ্লভতা জনায় আৰু শ্ৰৱণ-পাঠে পাপক্ষয় হয় বুলি ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—আগতে চাৰিখন স্থানীয় ৰক্ষক দেৱতাৰ মাজত উল্লিখিত অম্বা‑বৃদ্ধাৰ মাহাত্ম্য, তেখেতৰ যাত্ৰা‑ব্ৰতৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰভাৱ বিস্তাৰে ক’বলৈ। সূতে কয়—ৰাজা চমৎকাৰ নগৰ স্থাপন কৰোঁতে হাটকেশ্বৰ‑ক্ষেত্ৰৰ ৰক্ষাৰ বাবে চাৰিখন দেৱতাৰ বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সেই বংশত অম্বা আৰু ‘বৃদ্ধা’ নামৰ দুগৰাকী নাৰী বৈদিক বিধিৰে কাশীৰাজক বিবাহ কৰে। কালযৱনসকলৰ সৈতে যুদ্ধত ৰজা নিহত হোৱাৰ পাছত, স্বামীৰ শত্রুনাশ আৰু ৰক্ষাৰ অভিপ্ৰায়ে দুয়ো বিধৱাই হাটকেশ্বৰ‑ক্ষেত্ৰলৈ গৈ দীঘলীয়া সময় দেৱী‑আৰাধনা আৰু তপস্যা কৰে। তেওঁলোকৰ হোমাগ্নিৰ পৰা উগ্ৰ শক্তি প্ৰকাশ পায়; তাৰ পাছত বহু মুখ‑বহু বাহু, নানা অস্ত্ৰ‑বাহন আৰু বিচিত্ৰ স্বভাৱযুক্ত অসংখ্য ‘মাতৃ’ শক্তিৰ বৃহৎ গোট প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। তেওঁলোকে শত্রুসেনাক পৰাভূত কৰি ভক্ষণ কৰি তেওঁলোকৰ ৰাজ্য ধ্বংস কৰে আৰু পাছত নিজ স্থানলৈ উভতি যায়। মাতৃগণে বাসস্থান আৰু আহাৰ বিচাৰিলে অম্বা‑বৃদ্ধাই কিছুমান ধৰ্মীয় নিয়ম‑নিষেধ স্থিৰ কৰে—অধৰ্মাচাৰী, পাপী, দেৱ‑ব্ৰাহ্মণদ্ৰোহী আদি ‘ভক্ষ্য’ বুলি গণ্য হ’ব—এইদৰে মানৱ আচৰণৰ সীমা নিৰ্ধাৰিত হয়। শেষত ৰজাই দেৱীসকলৰ বাবে ভব্য নিবাস নিৰ্মাণ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—প্ৰভাতে মুখদৰ্শন, কাৰ্যৰ আৰম্ভ‑শেষত পূজা আৰু নিৰ্দিষ্ট তিথিত অৰ্পণে ৰক্ষা, ইষ্টসিদ্ধি আৰু কণ্টকৰহিত (অবিঘ্ন) জীৱন লাভ হয়।
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত উদ্ভৱ হোৱা এক স্থানীয় সংকট আৰু তাৰ আচার-ধাৰ্মিক সমাধান বৰ্ণিত। ব্ৰাহ্মণৰ ঘৰত ৰাতি শিশুসকল হেৰাই যাবলৈ ধৰে; এই অনিষ্ট ঘটাব পৰা “ছিদ্ৰ” (ভেদ) বিচাৰি দেবগণ ঘূৰি ফুৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে ভক্তিভাৱে অম্বাৰ শৰণ লৈ ৰাত্ৰিকালীন অপহৰণৰ কথা জনাই সুৰক্ষা বিচাৰে; সহায় নাপালে স্থান ত্যাগ কৰাৰ কথাও তোলে। কৰুণাৰে অম্বাই ভূমিত আঘাত কৰি এক গুহা প্ৰকাশ কৰে আৰু তাত নিজৰ দিব্য পাদুকা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁ সীমা-নিয়ম দিয়ে—পৰিচাৰক দেবতাসকল ভিতৰতে থাকিব; চঞ্চলতাৰে সীমা লংঘন কৰিলে দেবত্বচ্যুত হ’ব। দেবতাসকলে পূজা কোনে কৰিব আৰু নৈবেদ্য কি হ’ব সোধে; অম্বাই কয় যোগী আৰু ভক্তসকলে পূজা কৰিব, আৰু পাদুকালৈ মাংস-মদ্য আদি সহ অৰ্পণ-ক্রম নিৰ্দিষ্ট কৰি দুৰ্লভ সিদ্ধিৰ আশ্বাস দিয়ে। এই উপাসনা প্ৰসাৰিত হোৱাত অগ্নিষ্টোম আদি বৈদিক যজ্ঞ কমি যায়; যজ্ঞভাগ হ্ৰাস পোৱাত দেবসকল বিষণ্ণ হৈ মহেশ্বৰক প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে অম্বাৰ অপ্রতিহত মহিমা স্থিৰ কৰি এক “সুলভ উপায়” কৰে—এগৰাকী তেজস্বিনী কন্যা সৃষ্টি কৰি তাক মন্ত্র-વિધি শিকাই বংশ-পরম্পৰাৰে পাদুকা-পূজা চলাই যাবলৈ আদেশ দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—বিশেষকৈ কন্যাৰ হাতে পূজা আৰু চতুৰ্দশী-অষ্টমী তিথিত শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে ইহসুখ, পৰলোক মঙ্গল আৰু অন্তে পৰম পদ লাভ হয়।
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ঋষিসকলে সূতক অগ্নিতীৰ্থ আৰু ব্ৰহ্মতীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে। সূতে শান্তনুৰ ৰাজত্বকালৰ অনাবৃষ্টিৰ কাহিনী ক’লে—উত্তৰাধিকাৰৰ ক্ৰমত অনিয়ম আছে বুলি ইন্দ্ৰই বৰষুণ ৰোধ কৰিলে; ফলত দুৰ্ভিক্ষ বিয়পি পৰিল আৰু যজ্ঞ-ধৰ্মৰ আচাৰ ভাঙি পৰিল। ভোকত কাতৰ বিশ্বামিত্ৰই কুকুৰৰ মাংস ৰান্ধিলে; নিষিদ্ধ ভক্ষণৰ সংস্পৰ্শৰ ভয়ত অগ্নি জগতৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ’ল। দেৱতাসকলে অগ্নিক বিচাৰিলে; হাতী, টিয়া আৰু বেঙে তেওঁৰ লুকাই থকা ঠাই ক’লে বুলি শাপ পাই তেওঁলোকৰ বাক্/জিভাত বিকৃতি ঘটিল। শেষত অগ্নি হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ গভীৰ জলাশয়ত আশ্ৰয় ল’লে; তেওঁৰ তাপে জলচৰ প্ৰাণী নাশ হ’বলৈ ধৰিলে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই আহি অগ্নি জগতৰ বাবে অপৰিহাৰ্য বুলি বুজালে—যজ্ঞৰ পৰা সূৰ্য, সূৰ্যৰ পৰা বৰষুণ, বৰষুণৰ পৰা অন্ন, অন্নৰ পৰা জীৱৰ ধাৰণ। ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰৰ সৈতে সন্ধি কৰি বৰষুণ পুনৰ চলাই দিলে আৰু বৰ দিলে যে সেই জলাশয় ‘বহ্নিতীৰ্থ/অগ্নিতীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব। ইয়াত প্ৰাতঃস্নান, অগ্নিসূক্ত জপ আৰু ভক্তিভাৱে দৰ্শন অগ্নিষ্টোম-সম পুণ্যদায়ক আৰু সঞ্চিত পাপক্ষয়কাৰী বুলি কোৱা হৈছে। লগতে ‘বসোঃধাৰা’ (অবিচ্ছিন্ন ঘৃতাহুতি)ক শান্তি‑পৌষ্টিক‑বৈশ্বদেৱ কৰ্মৰ পূৰ্ণতাৰ বাবে আৱশ্যক, অগ্নিতোষক আৰু দাতাৰ অভীষ্টসিদ্ধিদায়ক বুলি মহিমা কৰা হৈছে।
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—পিতামহ ব্ৰহ্মাই ক্ৰুদ্ধ পাৱক (অগ্নি)ক শান্ত কৰি তাৰ পাছত স্বধামলৈ উভতি গ’ল। তাৰ পিছত শক্ৰ, বিষ্ণু, শিৱ আদি দেৱগণো নিজ নিজ আবাসলৈ প্ৰত্যাৱর্তন কৰিলে। অগ্ৰণী দ্বিজসকলৰ অগ্নিহোত্ৰত অগ্নি প্ৰতিষ্ঠিত হৈ বিধিমতে আহুতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ ধৰিলে, আৰু তাতেই এক মহিমান্বিত অগ্নিতীৰ্থ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল। এই তীৰ্থফল—যি প্ৰাতে তাত স্নান কৰে, সি দিনজ পাপৰ পৰা মুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। দেৱসকল প্ৰস্থান কৰোঁতে গজেন্দ্ৰ, শুক আৰু মণ্ডূক দুখিত হৈ আহি ক’লে—“আপোনালোকৰ কাৰণেই অগ্নিয়ে আমাক শাপ দিছে; আমাৰ জিহ্বা-সম্পৰ্কে উপায় কওক।” দেৱগণে সান্ত্বনা দি ক’লে—জিহ্বাত বিকাৰ হ’লেও সামৰ্থ্য নষ্ট নহ’ব, ৰাজসভাতো গ্ৰহণযোগ্যতা লাভ কৰিব। অগ্নিয়ে ‘বিজিহ্ব’ কৰা মণ্ডূকৰ ক্ষেত্ৰতো বিশেষ ধ্বনি-প্ৰকাৰ দীঘলীয়া সময়লৈ চলি থাকিব বুলি আশ্বাস দি, কৰুণা দান কৰি দেৱগণ গ’ল।
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
এই অধ্যায়ত সূতে অগ্নিতীৰ্থৰ আগৰ বৰ্ণনাৰ পৰা আগবাঢ়ি ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য ক’লে। কোৱা হয়, ঋষি মাৰ্কণ্ডেয়ই তাত পদ্মযোনি ব্ৰহ্মাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি নিৰ্মল জলেৰে ভৰা এক পবিত্ৰ কুণ্ড সৃষ্টি কৰিছিল। তাৰ পাছত বিধান দিয়া হয়—কাৰ্ত্তিক মাহত চন্দ্ৰ যেতিয়া কৃত্তিকা নক্ষত্ৰত থাকে (কৃত্তিকা-যোগ), তেতিয়া ভীষ্ম-ব্ৰত/ভীষ্ম-পঞ্চক পালন কৰিব লাগে; সেই শুভ জলে স্নান কৰি প্ৰথমে ব্ৰহ্মাক, তাৰ পাছত জনাৰ্দন/পুৰুষোত্তম বিষ্ণুক পূজা কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতিত জন্ম আৰু লোকপ্ৰাপ্তিৰ ফল কোৱা হৈছে—শূদ্ৰেও উত্তম জন্ম লাভ কৰে, আৰু ব্ৰাহ্মণে এই অনুষ্ঠান কৰিলে ব্ৰহ্মলোক প্ৰাপ্ত হয়। উদাহৰণত এজন গোৱাল মাৰ্কণ্ডেয়ৰ উপদেশ শুনি শ্ৰদ্ধাৰে ব্ৰত কৰে; সময়ত দেহত্যাগৰ পাছত সি জাতিস্মৰ হৈ ব্ৰাহ্মণ কুলত পুনৰ জন্ম লয়। পূৰ্ব পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰতি স্নেহ ৰাখি সি পূৰ্ব পিতাৰ শ্ৰাদ্ধকর্ম সম্পন্ন কৰে; আত্মীয়সকলে সোধা-পোছা কৰিলে সি নিজৰ পূৰ্বজন্ম আৰু ব্ৰত-প্ৰভাৱত হোৱা পৰিবর্তনৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰে। শেষত উত্তৰ দিশত ব্ৰহ্মকুণ্ডৰ খ্যাতি উল্লেখ কৰি কোৱা হয়—তাত বাৰে বাৰে স্নান কৰিলে সাধক ব্ৰাহ্মণৰ বাৰে বাৰে উচ্চ জন্ম/বিপ্ৰত্ব লাভ হয়।
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত গোমুখ-তীৰ্থৰ উৎপত্তি, গোপন হোৱা আৰু পুনৰ প্ৰকাশ পোৱাৰ কাৰণকথা বৰ্ণিত। শুভ তিথি-যোগত তৃষ্ণাতুৰ এটা গাই ঘাঁহৰ গুচ্ছ উভালি পেলাওঁতেই তাতৰ পৰা জলধাৰা ওলাই আহে আৰু ক্ৰমে বিস্তাৰ হৈ ডাঙৰ কুণ্ডত পৰিণত হয়; বহু গাই তাত পানী খায়। ৰোগাক্ৰান্ত গোপালক সেই পানীত নামি স্নান কৰোঁতেই তৎক্ষণাৎ ৰোগমুক্ত হৈ দীপ্তদেহী হয়; এই অলৌকিক ঘটনাই প্ৰচাৰিত হৈ স্থানটো “গোমুখ” নামে খ্যাত হয়। ঋষিসকলে কাৰণ সুধিলে সূতে অম্বৰীষ ৰজাৰ তপস্যাৰ কথা কয়। তেওঁৰ পুত্ৰ কুষ্ঠৰোগত ভুগিছিল; ই পূৰ্বজন্মত ব্ৰাহ্মণবধ (ব্ৰহ্মহত্যা)ৰ কৰ্মফল বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়—অনধিকাৰ প্ৰৱেশকাৰী বুলি ভুল বুজি ব্ৰাহ্মণক বধ কৰা হৈছিল। বিষ্ণু প্ৰসন্ন হৈ সূক্ষ্ম ৰন্ধ্ৰেৰে পাতালস্থিত জাহ্নৱী (গংগা)ৰ জল প্ৰকাশ কৰি স্নানৰ উপদেশ দিয়ে; পুত্ৰ আৰোগ্য লাভ কৰে আৰু সেই ৰন্ধ্ৰ পুনৰ গোপন কৰা হয়। পাছত গোমুখ ঘটনাৰ দ্বাৰাই সেই জল পুনৰ ভূলোকে প্ৰকাশ পায় বুলি কোৱা হৈছে। ভক্তিসহ স্নান পাপনাশক আৰু কিছুমান ব্যাধিনাশক বুলি ফলশ্ৰুতি আছে। হাটকেশ্বৰ অঞ্চলত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃঋণ মোচন হয়; বিশেষকৈ ৰবিবাৰে পুৱতি স্নানক বিশেষ চিকিৎসাফলদায়ক কোৱা হৈছে, আৰু অন্য দিনতো শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে কৰা স্নান ফলপ্ৰদ বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত অতিশয় দীপ্তিমান লোহযষ্টি (লোহাৰ দণ্ড)ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। পিতৃতৰ্পণ আদি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি সমুদ্ৰস্নানলৈ যোৱা পৰশুৰাম (ৰাম ভাৰ্গৱ)ক তাত থকা মুনি আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে কুঠাৰ (পৰশু) ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে—হাতত অস্ত্ৰ থাকিলে ক্ৰোধৰ সম্ভাৱনা থাকে; ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰা ব্যক্তিৰ বাবে ই অনুচিত। পৰশুৰামে কয়, কুঠাৰ এৰি দিলে আন কোনোবাই তাক লৈ দুৰ্ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে; তেতিয়া সি দণ্ডযোগ্য হ’ব, আৰু মই অপৰাধ সহ্য নকৰোঁ। সেয়ে ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুৰোধত তেওঁ কুঠাৰ ভাঙি লোহযষ্টি গঢ়ি ৰক্ষাৰ্থে তেওঁলোকক অৰ্পণ কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে তাক সংৰক্ষণ আৰু পূজা কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰি ফলশ্ৰুতি কয়—ৰাজ্য হেৰোৱা ৰজাই পুনৰ ৰাজ্য লাভ কৰে, ছাত্ৰ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে উচ্চ জ্ঞান তথা সৰ্বজ্ঞতা পায়, নিঃসন্তানৰ সন্তান হয়; বিশেষকৈ আশ্বিন মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত উপবাসসহ পূজা কৰিলে মহাপুণ্য লাভ হয়। পৰশুৰাম গ’লৰ পিছত তেওঁলোকে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰি নিয়মিত পূজা স্থাপন কৰে আৰু মনোবাঞ্ছা শীঘ্ৰ পূৰ্ণ হয়। শেষত কোৱা হৈছে, মূল কুঠাৰ বিশ্বকৰ্মাই অবিনাশী লোহাৰে, ৰুদ্ৰৰ অগ্নিতেজ মিশাই গঢ়িছিল।
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
অধ্যায় ৯৫ত সূত মুনিয়ে অজাপালেশ্বৰী পূজাৰ উৎপত্তি আৰু ফলপ্ৰভাৱ ধৰ্মময় তীৰ্থকথাৰ ৰূপত বৰ্ণনা কৰিছে। ৰজা অজাপাল দমনকাৰী কৰ-আদায়ে প্ৰজাৰ সামাজিক ক্ষতি দেখি ব্যথিত, তথাপি প্ৰজাৰক্ষা আৰু শাসনচালনাৰ বাবে ৰাজস্বৰ প্ৰয়োজনীয়তাও বুজে। সেয়ে কৰপীড়নৰ সলনি তপস্যাৰে “কণ্টকৰহিত” (অপৰাধৰহিত) ৰাজ্য গঢ়াৰ সংকল্প কৰি, মহাদেৱ আৰু দেৱগণ সহজে প্ৰসন্ন হোৱা শীঘ্ৰফলদায়ক তীৰ্থ ক’ত আছে বুলি বশিষ্ঠক সোধে। বশিষ্ঠে তেওঁক হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ পথ দেখুৱায়, য’ত চণ্ডিকা তৎক্ষণাৎ তুষ্ট হয়। ৰজাই ব্ৰহ্মচৰ্য, শৌচ, নিয়মিত আহাৰ আৰু দিনে তিনিবাৰ স্নান আদি বিধি মানি দেৱীক আৰাধনা কৰে। দেৱীয়ে জ্ঞানসমৃদ্ধ অস্ত্ৰ আৰু মন্ত্ৰ দান কৰে; তাৰে দ্বাৰা অপৰাধ দমন হয়, পৰস্ত্ৰীগমন আদি ঘোৰ অধৰ্ম ৰোধ হয়, ৰোগো নিয়ন্ত্ৰিত হয়—ফলত ভয় কমে, পাপ ক্ষয় হয় আৰু প্ৰজাৰ কল্যাণ বৃদ্ধি পায়। পাপ-ৰোগ কমি যোৱাত যমৰ অধিকাৰ যেন নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰে আৰু দেৱতাসকলে পৰামৰ্শ কৰে। তেতিয়া শিৱ বাঘৰূপ ধৰি ৰজাক পৰীক্ষা কৰে; ৰজাই আত্মৰক্ষাৰ বাবে প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুৱালে শিৱে স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি ৰজাৰ অপূৰ্ব ধৰ্মশাসনৰ প্ৰশংসা কৰে। শিৱে আদেশ দিয়ে—ৰজা ৰাণীৰ সৈতে পাতালত হাটকেশ্বৰৰ ওচৰলৈ যাওক আৰু নিৰ্দিষ্ট সময়ত দেৱীকুণ্ডৰ জলে প্ৰাপ্ত অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰাদি সমৰ্পণ কৰক। শেষত কোৱা হয়, অজাপাল তাতেই জৰা-মৰণৰহিত হৈ হাটকেশ্বৰ পূজা কৰি থাকে আৰু দেৱীৰ প্ৰতিষ্ঠা স্থায়ী তীৰ্থাধাৰ হয়; শুক্ল চতুৰ্দশীত পূজা আৰু কুণ্ডস্নান বিশেষ ৰক্ষা আৰু ৰোগনাশক ফলদায়ক বুলি কালোৱিধান দিয়া হৈছে।
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলক ৰাজবংশবৰ্ণনা, পুণ্যক্ষেত্ৰ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু লোকহিতৰ সৈতে জড়িত এক খগোল-নৈতিক ঘটনাৰ কথা কয়। অজপাল ৰসাতললৈ অৱতৰণ কৰাৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰজা হয়; দেৱসান্নিধ্যৰ বিশেষত্ব আৰু জগতৰ স্থিৰতা ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ প্ৰশংসিত, আৰু শনৈশ্চৰক ‘জয়’ কৰা বুলিও ইঙ্গিত আছে। সেই সৎক্ষেত্ৰত বিষ্ণু/নাৰায়ণ প্ৰসন্ন হৈ এক ভব্য নিৰ্মাণ স্থাপিত হয় আৰু ‘ৰাজৱাপী’ নামৰ প্ৰসিদ্ধ বাপী/কূপ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ৰাজৱাপীত পঞ্চমী তিথিত, বিশেষকৈ প্ৰেতপক্ষত, শ্ৰাদ্ধ কৰিলে মহাপুণ্য আৰু সামাজিক-আধ্যাত্মিক মান-মৰ্যাদা লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। পাছত ঋষিসকলে সোধে—ৰোহিণীৰ শকটভেদ (আকাশীয় বিন্যাসৰ বিঘ্ন) হ’ব নোৱাৰে বুলি শনৈশ্চৰক কেনেকৈ ৰোধ কৰা হৈছিল? জ্যোতিষীয়ে কৈছিল যে ৰোহিণী-মাৰ্গ ভংগ হ’লে বাৰ বছৰ ধৰি ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি-দুৰ্ভিক্ষ, সমাজব্যৱস্থাৰ পতন আৰু বৈদিক যজ্ঞচক্ৰৰ ব্যাঘাত ঘটিব। তেতিয়া সূৰ্যবংশীয় দশৰথ (অজৰ পুত্ৰ) মন্ত্রশক্তিৰে অভিমন্ত্রিত দিব্য বাণ লৈ শনৈশ্চৰৰ সন্মুখীন হয় আৰু ধৰ্ম তথা জনকল্যাণৰ যুক্তিৰে ৰোহিণীপথ ত্যাগ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। শনি বিস্মিত হৈ নিজৰ দৃষ্টিৰ উগ্ৰ প্ৰভাৱৰ কথা কৈ বৰ দিয়ে; দশৰথে বিচাৰে—শনিবাৰে তেলাভ্যংগ কৰা, সামৰ্থ্য অনুসাৰে তিল আৰু লোহা দান কৰা, আৰু সেই দিনা তিলহোম, সমিধা আৰু চাউলদানা লৈ শান্তিকৰ্ম কৰা লোকসকল যেন শনি-পীড়াৰ পৰা ৰক্ষিত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই অধ্যায় নিত্য পাঠ/শ্ৰৱণ কৰিলে শনৈশ্চৰজনিত দুখ-কষ্ট নাশ পায়।
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
সূত ক’লে—ৰাজা দশৰথৰ এক অপূৰ্ব কৰ্মত প্ৰসন্ন হৈ ইন্দ্ৰ (শক্ৰ) স্বয়ং আহি ৰজাৰ অতুল কীৰ্তিৰ প্ৰশংসা কৰিলে আৰু বৰ দিবলৈ ক’লে। দশৰথে ধন বা বিজয় নোখুজি, সকলো ধৰ্মকৰ্তব্যত স্থিৰ হৈ থাকিব পৰা ইন্দ্ৰৰ সৈতে চিৰস্থায়ী মিত্ৰতা আৰু সখ্য-বন্ধন বিচাৰিলে। ইন্দ্ৰে সেই বৰ দিলে আৰু দেৱসভাত নিয়মিত উপস্থিত থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে। দশৰথে সন্ধ্যাকৰ্ম শেষ কৰি প্ৰতিদিন দেৱসভালৈ গৈ দিৱ্য সংগীত-নৃত্য উপভোগ কৰে আৰু দেৱৰ্ষিসকলৰ মুখে ধৰ্মোপদেশমূলক কাহিনী শুনে। দশৰথ উভতি যোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ আসনত জল ছিটোৱা (অভ্যুক্ত্ষণ) এক নিয়ম আছিল। নাৰদে কাৰণ জনোৱাত ৰজাৰ মনত সন্দেহ জাগিল—ই কি কোনো গোপন পাপৰ সংকেত? তেওঁ ব্ৰাহ্মণক কষ্ট দিয়া, অন্যায় বিচাৰ, সমাজত অশান্তি, দুৰ্নীতি, শৰণাগতক অৱহেলা, যজ্ঞক্ৰিয়াত ত্ৰুটি আদি সম্ভাৱ্য দোষ গণনা কৰিলে। ইন্দ্ৰে ক’লে—তোমাৰ দেহ, ৰাজ্য, বংশ, গৃহ বা সেৱকত বৰ্তমান কোনো দোষ নাই; কিন্তু পুত্ৰহীনতাই পিতৃঋণৰূপ আগন্তুক দোষ, যিয়ে উচ্চ গতি বাধা দিয়ে। সেয়ে এই জলছিটা পিতৃসংশ্লিষ্ট নিবাৰক বিধি। ইন্দ্ৰে পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ বাবে চেষ্টা কৰি পিতৃঋণ শোধ কৰিবলৈ উপদেশ দিলে। দশৰথে অযোধ্যালৈ উভতি গৈ মন্ত্ৰীসকলক ৰাজ্যভাৰ সঁপাই পুত্ৰাৰ্থ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে। লগতে কাৰ্ত্তিকেয়পুৰলৈ যাবলৈ পৰামৰ্শ পালে—য’ত তেওঁৰ পিতাই পূৰ্বে তপ কৰি ইচ্ছিত সিদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—মন্ত্ৰীসকলে বিদায় দিলে ৰজা দশৰথ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ আহি ভক্তিভাৱে পৰিক্ৰমা কৰে। পিতৃস্থাপিত দেৱীৰ পূজা, পুণ্যজলত স্নান, মুখ্য মন্দিৰসমূহৰ দৰ্শন, বহু তীৰ্থত স্নান-দান—এইদৰে তেওঁ ধৰ্মাচৰণ সম্পন্ন কৰে। তাৰ পিছত চক্ৰধাৰী বিষ্ণুৰ বাবে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰি বৈষ্ণৱ প্ৰতিমা প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু সাধুসকলে প্ৰশংসা কৰা নিৰ্মল জলেৰে ভৰা এক সুন্দৰ বাপী/কূপ নিৰ্মাণ কৰায়। সেই জলস্থানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ঘোৰ তপস্যা দশৰথে শতবছৰ কৰে। তেতিয়া গৰুড়াৰূঢ় জনাৰ্দন দেৱগণসহ প্ৰকট হৈ বৰ দিবলৈ কয়। বংশবৃদ্ধিৰ বাবে পুত্ৰ প্ৰাৰ্থনা কৰাত বিষ্ণুৱে চাৰিটা ৰূপে তেওঁৰ গৃহত জন্ম ল’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু ধৰ্মৰে ৰাজ্য শাসন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। সেই বাপী ‘ৰাজবাপী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। পঞ্চমী তিথিত স্নান-পূজা কৰি এক বছৰ শ্ৰাদ্ধ পালন কৰিলে নিঃসন্তানেও পুত্ৰলাভ কৰে বুলি ব্ৰত কোৱা হৈছে। শেষত এই বৰফলত দশৰথৰ চাৰিজন পুত্ৰ—ৰাম, ভৰত, লক্ষ্মণ, শত্রুঘ্ন—জন্মে; এক কন্যা লোমপাদক দিয়া হয়, আৰু ৰামেশ্বৰ-লক্ষ্মণেশ্বৰ-সীতাপ্ৰতিষ্ঠা আদি ৰাম-স্মৃতিৰ কথাও উল্লেখিত।
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক এটা আপাত-বিৰোধৰ কথা সোধে—আগতে কোৱা হৈছিল ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণ একেলগে আহি একেলগে বনলৈ গ’ল; কিন্তু পুনৰ “সেই ঠাইতে” ৰামে ৰামেশ্বৰ আদি প্ৰতিষ্ঠা অন্য সময়ত কৰিলে বুলি কোৱা হয়, ই কেনেকৈ মিলিব? সূতে ভিন্ন দিন আৰু ভিন্ন উপলক্ষৰ ভেদ দেখুৱাই সন্দেহ দূৰ কৰে আৰু কয় যে সেই ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰতা চিৰস্থায়ী; তাৰ মহিমা ক্ষয় নহয়। তাৰ পিছত কাহিনী ৰাজপ্ৰসঙ্গলৈ যায়। লোকনিন্দাত স্পৰ্শিত ৰামে সংযমেৰে ৰাজ্য শাসন কৰে; ব্ৰহ্মচৰ্যৰ উল্লেখো স্পষ্ট। তেতিয়া ইন্দ্ৰৰ আদেশ লৈ এটা দেবদূত গোপনে আহি জনায়—ৰাৱণবধৰ দায়িত্ব সম্পূৰ্ণ হ’লে ৰামে দিব্যলোকলৈ উভতি যাব লাগে। ইয়াৰ মাজতে ব্ৰতশেষত ক্ষুধাৰ্ত দুর্বাসা মুনি উপস্থিত হয়। লক্ষ্মণৰ সন্মুখত ধৰ্মসঙ্কট—ৰাজাৰ গোপন আদেশ ৰক্ষা কৰিব নে মুনিৰ শাপৰ পৰা বংশক বচাব? তেওঁ ৰামক জনাই মুনিক ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰায়। ৰামে দেবদূতক পাছত উত্তৰ দিব বুলি আশ্বাস দি বিদায় দিয়ে, দুর্বাসাক অৰ্ঘ্য-পাদ্য দি সন্মান কৰে আৰু নানা ভোজনেৰে তৃপ্ত কৰে—এইদৰে ৰাজধৰ্ম, দেবাজ্ঞা আৰু তপস্বীৰ দাবী আতিথ্যধৰ্মেৰে সমন্বিত হোৱা দেখুৱায়।
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
এই অধ্যায়ত সূতে এক ধৰ্ম-সংকটৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। দুর্বাসা ঋষি গুচি যোৱাৰ পাছত লক্ষ্মণ তৰোৱাল লৈ শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ আহি অনুৰোধ কৰে—ৰামৰ পূৰ্ব প্ৰতিজ্ঞা আৰু ৰাজধৰ্মৰ সত্যনিষ্ঠা অটুট ৰাখিবলৈ মোক দণ্ড দি বধ কৰক। ৰাম নিজে কৰা ব্ৰত স্মৰণ কৰি অন্তৰত ব্যথিত হয় আৰু মন্ত্ৰীসকল আৰু ধৰ্মজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে; সিদ্ধান্ত হয়—প্ৰত্যক্ষ বধ নহয়, ত্যাগ/নিৰ্বাসনেই দণ্ড, কিয়নো সাধুৰ ক্ষেত্ৰত পৰিত্যাগক মৃত্যুসম গণ্য কৰা হয়। সেয়ে ৰাম লক্ষ্মণক তৎক্ষণাৎ ৰাজ্য ত্যাগ কৰিবলৈ আৰু পুনৰ কেতিয়াও সাক্ষাৎ নকৰিবলৈ আজ্ঞা দিয়ে। লক্ষ্মণ পৰিয়ালৰ সৈতে কথা নক’ই সৰযূ তীৰলৈ গৈ শুদ্ধি সম্পন্ন কৰে, যোগাসনত স্থিৰ হৈ ‘ব্ৰহ্মদ্বাৰ’ৰে যোগিকভাৱে তেজ/প্ৰাণ ত্যাগ কৰে; তেওঁৰ দেহ তীৰত নিস্তেজ হৈ পৰে। ৰাম গভীৰ শোকত বিলাপ কৰি বনবাসত লক্ষ্মণৰ সেৱা আৰু ৰক্ষাৰ কথা স্মৰণ কৰে। মন্ত্ৰীসকলে অন্ত্যেষ্টিৰ কথা ক’লে আকাশবাণী ঘোষণা কৰে—ব্ৰহ্মজ্ঞাননিষ্ঠ সন্ন্যাসীৰ বাবে হোম বা দাহ উপযুক্ত নহয়; লক্ষ্মণ যোগ-নিৰ্গমনে ব্ৰহ্মধাম প্ৰাপ্ত হৈছে। ৰাম লক্ষ্মণ বিনা অযোধ্যালৈ নুফুৰিব বুলি ক’ই কুশক ৰাজ্যভাৰ দিবলৈ চিন্তা কৰে আৰু বিভীষণ তথা বানৰসকলসহ মিত্ৰ ৰজাসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি ভৱিষ্যৎ অশান্তি ৰোধৰ ব্যৱস্থা কৰে; এইদৰে সৰযূ-তীৰ্থ, ৰাজসত্যব্ৰত আৰু সন্ন্যাসধৰ্মৰ বিধি একেলগে প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
সূত ক’লে—ৰাতি পাৰ হৈ প্ৰভাতে শ্ৰীৰামে পুষ্পক বিমানে সুগ্ৰীৱ, সুষেণ, তাৰা, কুমুদ, অংগদ আদি প্ৰধান বানৰসকলৰ সৈতে দ্ৰুতগতিত লংকালৈ গৈ পূৰ্বৰ যুদ্ধস্থানসমূহ পুনৰ দৰ্শন কৰিলে। ৰামৰ আগমন বুজি বিভীষণে মন্ত্ৰী আৰু পৰিচাৰকসকলসহ আগবাঢ়ি আহি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি লংকাত ভক্তিভাৱে স্বাগতম জনালে। বিভীষণৰ প্ৰাসাদত আসীন ৰামৰ আগত তেওঁ ৰাজ্য আৰু গৃহকাৰ্য সম্পূৰ্ণৰূপে সমৰ্পণ কৰি উপদেশ বিচাৰিলে। লক্ষ্মণ-বিয়োগৰ শোকত ব্যাকুল আৰু দিব্যলোকগমনৰ অভিপ্ৰায়ে থকা শ্ৰীৰামে ৰাজধৰ্ম-নীতি ক’লে—ৰাজঐশ্বৰ্য মদ জন্মায়; সেয়ে অহংকাৰ ত্যাগ কৰি ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাক সন্মান কৰিবা; আৰু এনে সীমা-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিবা যাতে ৰাক্ষসসকলে ৰামসেতু অতিক্ৰম কৰি মানুহক ক্ষতি নকৰে, কিয়নো মানুহ ৰামৰ ৰক্ষণত। কলিযুগত দৰ্শনৰ বাবে অহা তীৰ্থযাত্ৰী আৰু সোণৰ লোভেৰে হ’ব পৰা উপদ্ৰৱৰ কথা বিভীষণে ক’লে। তেতিয়া ৰাক্ষসৰ অতিক্ৰমণজনিত দোষ নোহোৱাকৈ ৰাখিবলৈ শ্ৰীৰামে সেতুৰ মধ্যভাগত থকা প্ৰসিদ্ধ ভূ-ৰচনাক বাণেৰে ছেদ কৰি পথ অগম্য কৰিলে; চিহ্নিত শিখৰ আৰু লিঙ্গধাৰী উচ্ছ অংশ সাগৰত পৰিল। দহ ৰাতি তাতে থাকি যুদ্ধকথা বৰ্ণনা কৰি ৰাম নগৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে; সেতুৰ অন্তত মহাদেৱ প্ৰতিষ্ঠা কৰি, সেতুৰ আদি-মধ্য-অন্তত শ্ৰদ্ধাৰে ‘ৰামেশ্বৰ-ত্রয়’ স্থাপন কৰি চিৰস্থায়ী তীৰ্থাচাৰ আৰু পূজাবিধি দৃঢ় কৰিলে।
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
সূত ক’লে—ৰাম পুষ্পক-বিমানেৰে নিজৰ নিবাসলৈ গৈ থাকোঁতে হঠাৎ বিমানে গতি থমকি গ’ল। কাৰণ জানিবলৈ ৰামে বায়ুসুত হনুমানক অনুসন্ধানলৈ পঠিয়ালে। হনুমানে জনালে—তলত পুণ্যময় হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰ আছে; তাত ব্ৰহ্মাৰ সান্নিধ্য আছে বুলি খ্যাত, আৰু আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, অশ্বিন আদি সিদ্ধগণ বাস কৰে। এই দিৱ্য পবিত্ৰতাৰ ঘনত্বৰ বাবে পুষ্পক সেই স্থান অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে। ৰাম বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে নামি তীৰ্থ আৰু দেৱালয়সমূহ দৰ্শন কৰে, স্নান কৰে; ইচ্ছা-পূৰণকাৰী কুণ্ডৰ উল্লেখো আহে। শুদ্ধি কৰি পিতৃতৰ্পণ সম্পন্ন কৰি ক্ষেত্ৰৰ অসাধাৰণ পুণ্য-মাহাত্ম্য চিন্তা কৰে। পূৰ্বপ্ৰসিদ্ধি (কেশৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত) অনুসাৰে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ সংকল্প লয়, স্বৰ্গাৰূঢ় লক্ষ্মণৰ স্মৃতিত লক্ষ্মণেশ্বৰ ভাব স্থাপন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে, আৰু সীতাসহ শুভ, দৃশ্যমান ৰূপৰ অভিপ্ৰায় কৰে। ৰাম ভক্তিভাৱে পাঁচটা প্ৰসাদ/মন্দিৰ স্থাপন কৰে; আনসকলেও নিজৰ নিজৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—প্ৰতিদিন প্ৰাতে দৰ্শনে ৰামায়ণ-শ্ৰৱণৰ ফল লাভ হয়; আৰু অষ্টমী-চতুৰ্দশীত ৰামচৰিত পাঠ কৰিলে অশ্বমেধ যজ্ঞসম ফল প্ৰাপ্ত হয়।
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—এই ক্ষেত্ৰত বানৰ আৰু ৰাক্ষসসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গসমূহৰ মাহাত্ম্য আৰু ফল কি। সূতে দিশাক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে—বালমণ্ডনকত স্নান কৰি সুগ্ৰীৱে মুখ-লিঙ্গ স্থাপন কৰে; অন্য বানৰদলসমূহেও মুখ-লিঙ্গ স্থাপন কৰে; পশ্চিমে ৰাক্ষসসকলে চতুৰ্মুখ লিঙ্গ স্থাপন কৰে; পূবে শ্ৰীৰামে পাঁচ প্ৰাসাদযুক্ত পাপনাশক পুণ্যধাম স্থাপন কৰে। দক্ষিণে আনর্ত্তীয় তড়াগৰ ওচৰত বিষ্ণু-কূপিকা শুদ্ধিদায়িনী; তাত দক্ষিণায়নত কৰা শ্ৰাদ্ধ অশ্বমেধ-তুল্য পুণ্য দিয়ে আৰু পিতৃগতি উন্নত কৰে। কাৰ্ত্তিকত দীপদান নৰকপতন ৰোধ কৰে আৰু জন্মজন্মান্তৰৰ অন্ধত্ব আদি ক্লেশ নাশ কৰে। ঋষিসকলৰ অনুৰোধত সূতে আনর্ত্তীয় তড়াগৰ অপাৰ মহিমা কৈ ৰাম-অগস্ত্য সাক্ষাতৰ প্ৰসঙ্গ আনে। অগস্ত্যই নিজৰ ৰাত্ৰিদৰ্শন বৰ্ণনা কৰে—আনর্ত্ত দেশৰ পূৰ্ব ৰজা শ্বেত দিৱ্যবিমানে থাকিও দীপোৎসৱৰ ৰাতিবোৰত তড়াগৰ পৰা নিজৰ পচা দেহ বাৰে বাৰে ভক্ষণ কৰে, তাৰ পিছত অলপ সময়ৰ বাবে দৃষ্টি পায়; ই কৰ্মফলৰ জীয়ন্ত দৃষ্টান্ত। ৰজাই দোষ স্বীকাৰ কৰে—দান নকৰা, বিশেষকৈ অন্নদান ত্যাগ; ৰত্ন লোভে অপহৰণ; আৰু প্ৰজাৰক্ষা অৱহেলা। ব্ৰহ্মাই ব্যাখ্যা কৰে—এই দোষৰ ফলত উচ্চ লোকতো ক্ষুধা আৰু অন্ধত্ব ভোগ কৰিব লাগে। অগস্ত্যই প্ৰায়শ্চিত্ত দেখুৱায়—ৰত্নখচিত কণ্ঠাভৰণ ‘অন্ন-নিষ্ক্ৰয়’ ৰূপে অৰ্পণ, দামোদৰক কাৰ্ত্তিকত ৰত্নদীপ দান, যম/ধৰ্মৰাজ পূজা, তিল আৰু ক’লা মাষ দান, আৰু ব্ৰাহ্মণ তৰ্পণ। তেনে ৰজা ক্ষুধামুক্ত হৈ শুদ্ধ দৃষ্টি লাভ কৰি তীৰ্থপ্ৰভাৱত ব্ৰহ্মলোক প্ৰাপ্ত কৰে। শেষত পুনৰ কোৱা হয়—কাৰ্ত্তিকত এই তড়াগত স্নান কৰি দীপদান কৰা লোক পাপমুক্ত হৈ ব্ৰহ্মলোকত সন্মানিত হয়; স্থানটি আনর্ত্তীয় তড়াগ আৰু বিষ্ণু-কূপিকাসহ প্ৰসিদ্ধ।
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
অধ্যায় ১০৪ তীৰ্থকথাৰ ভিতৰত শাসন আৰু যাত্ৰাৰ এক ঘটনাক উন্মোচন কৰে। ঋষিসকলে সূতক সোধে—ভক্তিভাৱে ৰাক্ষসসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গৰ মহিমা আৰু ফল কি? সূতে কয়, লংকাৰ পৰা অহা শক্তিশালী ৰাক্ষসসকলে হাটকেশ্বৰরাজ ক্ষেত্ৰৰ পশ্চিম ভাগলৈ বাৰে বাৰে আহি পথিক আৰু বাসিন্দাক ভক্ষণ কৰি আতংক সৃষ্টি কৰে। শৰণাৰ্থীসকলে অযোধ্যাত ৰজা কুশক জনায়—ৰাক্ষস-মন্ত্ৰে প্ৰতিষ্ঠিত চতুৰ্মুখ লিঙ্গসমূহ হিংস্ৰ আক্রমণক আকৰ্ষণ কৰে; সেই স্থাপনাসমূহৰ অনিচ্ছাকৃত পূজাও তৎক্ষণাৎ বিনাশ ঘটায় বুলি ভয়। ব্ৰাহ্মণসকলে অবহেলাৰ বাবে কুশক তিৰস্কাৰ কৰে; কুশে দায়িত্ব স্বীকাৰ কৰি বিভীষণলৈ কঠোৰ বাৰ্তা পঠায়। দূতে সেতু অঞ্চলত গৈ জানে যে সেতু ভাঙি থকাৰ বাবে আগলৈ যোৱা বন্ধ। তাত লোকসকলে বিভীষণৰ কঠোৰ ভক্তিনিয়ম বৰ্ণনা কৰে—সেয়ে দিনৰ তিন কালত ৰামেশ্বৰৰ তিন প্ৰকাশৰ পূজা কৰে: প্ৰাতে দ্বাৰ-মন্দিৰত, মধ্যাহ্নে জলমধ্যৰ সেতুখণ্ডত, আৰু ৰাত্ৰিতে। বিভীষণ আহি শিৱৰ গূঢ় স্তৱ কৰে—শিৱ সৰ্বদেৱময় আৰু সৰ্বভূতান্তৰব্যাপী, যেন কাঠত অগ্নি আৰু দধিত ঘি। ফুল, অলংকাৰ, বাদ্য-গানসহ বিস্তৃত পূজা কৰি কুশৰ অভিযোগ শুনে; অজ্ঞাতে ক্ষতি হোৱা বুলি মানি লয়, দোষী ৰাক্ষসক জেৰা কৰি শাপ দি ক্ষুধাৰ্ত আৰু দীন অৱস্থালৈ নিক্ষেপ কৰে, আৰু সংযমৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। পিছত দূতে বিপজ্জনক লিঙ্গসমূহ উভালি পেলাবলৈ কয়; কিন্তু বিভীষণে ৰামৰ সন্মুখত কৰা ব্ৰত আৰু ধৰ্মনিয়ম স্মৰণ কৰায়—লিঙ্গ ভাল-বেয়া যি অৱস্থাই হওক, স্থানান্তৰ কৰা উচিত নহয়। কুশে ব্যৱহাৰিক সমাধান দিয়ে: লিঙ্গ ‘নসৰাই’ তাৰ স্থান মাটিৰে ভৰি/ঢাকি দিয়া হওক, যাতে অমঙ্গল নিবারণ হয় আৰু স্থানান্তৰ-নিষেধো ৰক্ষা পায়। শাপপ্ৰাপ্ত সত্তাসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ-অবহেলা, দানদোষ আৰু অনুচিত ভক্ষণদোষৰ সৈতে জড়িত নৈতিক ফলব্যৱস্থাও কুশে নিৰ্দিষ্ট কৰে; আৰু কঠোৰ বাক্যৰ বাবে বিভীষণৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰি বিশ্বাস পুনঃস্থাপন কৰে। দান, মিলন আৰু নিয়ত পূজাৰে ক্ষেত্ৰ পুনৰ স্থিৰ হয়।
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
সূত ক’লে—তুলা ৰাশিত সূৰ্য অৱস্থিত থকা এক সন্ধিক্ষণত, আগতে লিঙ্গ-প্ৰাকট্যৰে পবিত্ৰ হোৱা ক্ষেত্ৰ ধূলি আৰু পলিমাটিৰে ভৰি ঢাকি গ’ল। লিঙ্গসমূহ অদৃশ্য হোৱাত সেই ক্ষেত্ৰত এক প্ৰকাৰ ‘ক্ষেম’ (নিৰাপত্তা) পুনৰ স্থাপিত হ’ল; দৃশ্য চিহ্ন লোপ পোৱাত আন লোকসমূহলৈও শান্তি বিস্তাৰ পোৱা বুলি বৰ্ণনা আছে। পিছৰ যুগচক্ৰত শাল্বদেশৰ পৰা ৰজা বৃহদশ্ব তাত আহি, প্ৰাসাদবিহীন বিস্তৃত ভূমি দেখি নিৰ্মাণৰ সংকল্প কৰিলে। তেওঁ বহু শিল্পীক মাতি গভীৰ খনন আৰু পৰিষ্কাৰৰ আদেশ দিলে। খননৰ সময়ত অসংখ্য চতুৰ্মুখ লিঙ্গ প্ৰকাশ পালে; সেই তেজে ভূমি পৰিপূৰ্ণ দেখি ৰজা আৰু উপস্থিত শিল্পীসকল তৎক্ষণাৎ মৃত্যুবৰণ কৰিলে। তাৰ পাছৰ পৰা হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ সেই তীৰ্থত কোনো মানুহে প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ নকৰে, পুখুৰী বা কুঁৱাও খনন নকৰে—ভয় আৰু ভক্তিৰ বাবে; এই স্থানীয় নিষেধ পবিত্ৰ বিপদৰ স্মৃতি হৈ ৰ’ল।
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ঋষিসকলে সোধে—ধূলিৰে ভৰা পৃথিৱী আৰু প্ৰেতসকলৰ উপদ্ৰৱৰ ফলত কোন কোন তীৰ্থ আৰু লিঙ্গ ‘লুপ্ত’ (গুপ্ত/আৱৃত) হৈ পৰিল? সূতে উত্তৰ দিয়ে—অসংখ্য পৱিত্ৰ স্থান ঢাক খাই গ’ল; তাৰ ভিতৰত মুখ্য উদাহৰণ হিচাপে চক্রতীৰ্থ (য’ত বিষ্ণুৱে চক্র স্থাপন কৰিছিল) আৰু মাতৃতীৰ্থ (য’ত স্কন্দ/কাৰ্ত্তিকেয়ই দিৱ্য মাতৃদেৱীসকলক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল)ৰ কথা কয়। লগতে বহু ৰাজবংশ আৰু ঋষি-পৰম্পৰাৰ আশ্ৰম-লিঙ্গসমূহো ক্ৰমে গুপ্ত হৈ পৰাৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত ভূমি-ব্যৱস্থাপনৰ সংকট—প্ৰেতসকলে ধূলিবৃষ্টি কৰি মাটি ভৰাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু মাতৃদেৱীসকলৰ ৰক্ষাশক্তিৰ সৈতে জড়িত প্ৰবল বতাহে ধূলি উৰুৱাই দিয়ে। প্ৰেতসকলে কুশ ৰজাৰ শৰণ লয়; ৰজাই ৰুদ্ৰক আৰাধনা কৰে। ৰুদ্ৰে কয়—এই ক্ষেত্ৰ মাতৃগণে ৰক্ষা কৰে; কিছুমান লিঙ্গ ৰাক্ষস-মন্ত্ৰে প্ৰতিষ্ঠিত, সিহঁতৰ স্পৰ্শ বা দৰ্শনো বিপদজনক—সেয়ে সিহঁত নিষিদ্ধ অঞ্চল। শাস্ত্ৰমৰ্যাদা অনুসাৰে প্ৰতিমা উখলাব নালাগে, আৰু লিঙ্গ স্থিৰস্বৰূপ। তপস্বী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতৰ বাবে ৰুদ্ৰে মাতৃদেৱীসকলক বৰ্তমান স্থান ত্যাগ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। মাতৃগণে স্কন্দপ্ৰতিষ্ঠিত বুলি কৈ একে ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰতে সমতুল্য পৱিত্ৰ নিবাস বিচাৰে। ৰুদ্ৰে তেওঁলোকক অষ্টাষষ্টি (68) ৰুদ্ৰক্ষেত্ৰত পৃথক পৃথক আবাস দি উচ্চ পূজাৰ আশীৰ্বাদ দিয়ে। মাতৃসকল আঁতৰি যোৱাৰ পাছত প্ৰেতসকলে নিৰন্তৰ ধূলিৰে ভূমি ভৰায় আৰু ৰুদ্ৰ অন্তৰ্ধান হয়। এইটো নাগৰখণ্ডৰ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য, অধ্যায় 106ৰ সাৰ।
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে সূতক সোধে—শিৱ-সম্পৰ্কীয় প্ৰসিদ্ধ ‘অষ্টাষষ্টি’ (আঠষট্টি) পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ কেনেকৈ একে ঠাইত অৱস্থিত হ’ল? সূতে চমৎকাৰপুৰত বাস কৰা বৎসবংশীয় ব্ৰাহ্মণ চিত্ৰশর্মাৰ পূৰ্ববৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। ভক্তিৰে প্ৰেৰিত হৈ তেওঁ পাতালত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি খ্যাত হাটকেশ্বৰ-লিঙ্গক প্ৰাকট্য কৰাবলৈ/আনিবলৈ দীঘলীয়া তপস্যা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ দৰ্শন দিয়ে, বৰ প্ৰদান কৰে আৰু লিঙ্গ স্থাপন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; চিত্ৰশর্মাই সুন্দৰ প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে নিত্য পূজা কৰাত লিঙ্গৰ খ্যাতি বিস্তাৰ পায় আৰু তীৰ্থযাত্ৰী আহিবলৈ ধৰে। চিত্ৰশর্মাৰ হঠাৎ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰতিষ্ঠা দেখি আন ব্ৰাহ্মণসকলৰ মনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা জন্মে। সমমৰ্যাদা লাভৰ বাবে তেওঁলোকে কঠোৰ তপ কৰে আৰু হতাশাত অগ্নিপ্ৰৱেশ (আত্মদাহ) কৰিবলৈও উদ্যত হয়। তেতিয়া শিৱে হস্তক্ষেপ কৰি তেওঁলোকক ৰোধ কৰে আৰু ইচ্ছিত বৰ সোধে; তেওঁলোকে সকলো ক্ষেত্ৰ-লিঙ্গৰ সমষ্টি তাতেই উপস্থিত হওক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে যাতে তেওঁলোকৰ ক্ষোভ নাশ হয়। চিত্ৰশর্মাই আপত্তি তুলিলে শিৱে মধ্যস্থতা কৰি বুজায়—কলিযুগত তীৰ্থসমূহ বিপদত পৰিব, সেয়ে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰসমূহে ইয়াত আশ্ৰয় ল’ব; দুয়ো পক্ষই সন্মান পাব। চিত্ৰশর্মাই শ্ৰাদ্ধ-তৰ্পণত নামোচ্চাৰণ বিধিৰে স্থায়ী বংশপ্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে, আৰু আন ব্ৰাহ্মণসকলে গোত্ৰে গোত্ৰে প্ৰাসাদ গঢ়ি লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে—এইদৰে আঠষট্টি দিৱ্য মন্দিৰ স্থাপিত হয়। শেষত শিৱে সন্তোষ প্ৰকাশ কৰি এই স্থানক ক্ষেত্ৰসমূহৰ স্থিৰ আশ্ৰয় আৰু ‘অক্ষয়’ শ্ৰাদ্ধফলদায়ক বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
অধ্যায় ১০৮ত ঋষিসকলে কৌতূহল আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য সূচীৰ বাবে সূতক অনুৰোধ কৰে—আগতে উল্লেখ কৰা ‘অষ্টষষ্টি’ ক্ষেত্ৰ-তীৰ্থ আৰু আন তীৰ্থসমূহৰ নাম পুনৰ ক্ৰমে কওক। সূতে কৈলাসত শিৱ–পাৰ্বতীৰ পূৰ্ব সংলাপক আধাৰ কৰি ব্যাখ্যা কৰে—কলিযুগত অধৰ্ম ব্যাপক হ’লে তীৰ্থসমূহ পাতাললৈ লীন হয় বুলি কোৱা হয়; তেতিয়া পবিত্ৰতাৰ স্বৰূপ আৰু তাক কেনেকৈ লাভ কৰিব—এই প্ৰশ্ন উঠে। শিৱে ‘তীৰ্থ’ৰ বিস্তৃত সংজ্ঞা দিয়ে—মাতা-পিতা, সৎসঙ্গ, ধৰ্মচিন্তা, যম-নিয়ম, আৰু পুণ্যকথাৰ শ্ৰৱণ-স্মৰণো তীৰ্থ। দৰ্শন, স্মৰণ বা স্নানমাত্ৰে মহাপাপো শুদ্ধ হয় বুলি সিদ্ধান্ত কোৱা হৈছে; কিন্তু স্নান ভক্তিৰে, একাগ্ৰচিত্তে, মহেশ্বৰ-পূজাৰ অভিমুখে কৰিব লাগে বুলি বিশেষ উপদেশ দিয়া হয়। শেষত ভাৰতব্যাপী প্ৰধান তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰসমূহৰ নামাৱলী দিয়া হয়, যি পৰৱৰ্তী বিস্তৃত বৰ্ণনাৰ ভিত্তি হয়।
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
এই অধ্যায়টো শৈৱ সংলাপৰূপে গঠিত। ঈশ্বৰে কয় যে তেওঁ ‘তীৰ্থসমুচ্চয়’ৰ সাৰ প্ৰকাশ কৰিছে আৰু দেৱতা-ভক্তৰ কল্যাণৰ বাবে সকলো তীৰ্থস্থানতে তেওঁ সন্নিধান। যি মানুহে তীৰ্থত স্নান কৰি দেৱদৰ্শন কৰে আৰু সেই তীৰ্থ-সম্বন্ধীয় শিৱনাম কীৰ্তন কৰে, সি মোক্ষাভিমুখ ফল লাভ কৰে বুলি তেওঁ বৰ্ণনা কৰে। শ্ৰীদেৱীয়ে প্ৰতিটো তীৰ্থত কোন নাম জপ কৰিব লাগে তাৰ সম্পূৰ্ণ তালিকা বিচাৰে। তেতিয়া ঈশ্বৰে বহু পৱিত্ৰ স্থানক শিৱৰ বিশেষ নাম-ৰূপৰ সৈতে সংযোগ কৰি কয়—যেনে বাৰাণসী—মহাদেৱ, প্ৰয়াগ—মহেশ্বৰ, উজ্জয়িনী—মহাকাল, কেদাৰ—ঈশান, নেপাল—পশুপালক, শ্ৰীশৈল—ত্ৰিপুৰান্তক আদি। শেষত ফলশ্ৰুতি: এই তালিকা শুনা বা পাঠ কৰিলে পাপক্ষয় হয়। জ্ঞানী সাধকে প্ৰাতঃ, মধ্যাহ্ন আৰু সায়ং—ত্ৰিকালতে পাঠ কৰিব লাগে, বিশেষকৈ শিৱদীক্ষিতসকলে। ঘৰতে লিখি ৰাখিলেও ভূত-প্ৰেত উপদ্ৰৱ, ৰোগ, সাপৰ ভয়, চোৰৰ ভয় আৰু অন্য অনিষ্ট শান্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
এই অধ্যায়ত দেৱী সোধে—দীৰ্ঘায়ু মানুহৰ বাবেও বহুদূৰৰ তীৰ্থযাত্ৰা বাস্তৱতে কিমান দুষ্কৰ; সেয়ে তীৰ্থসমূহৰ ‘সাৰ’ জানিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ঈশ্বৰ উত্তৰ দিয়ে এক ‘অনুত্তম’ তীৰ্থাষ্টক উল্লেখ কৰে—নৈমিষ, কেদাৰ, পুষ্কৰ, কৃমিজঙ্গল, বাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, প্ৰভাস আৰু হাটকেশ্বৰ—ইয়াত শ্ৰদ্ধাৰে স্নান কৰিলে সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ হয় বুলি ঘোষণা কৰে। দেৱীয়ে কলিযুগৰ উপযোগিতা সোধিলে ঈশ্বৰ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰক এই আটটাৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু কয় যে কলিযুগতো দিৱ্য বিধানত তাত সকলো ক্ষেত্ৰ আৰু অন্য তীৰ্থ ‘সন্নিহিত’ থাকে। শেষত সূতে ফলশ্ৰুতি দিয়ে—এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে স্নানজন্য পুণ্যৰ সমান ফল হয়; সেয়ে গ্ৰন্থশ্ৰৱণ-পাঠো তীৰ্থকর্মৰ সমান্তৰাল পুণ্যসাধনা ৰূপে গণ্য হয়।
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক অনুৰোধ কৰে—শিৱক্ষেত্ৰসমূহৰ সৈতে জড়িত ব্ৰাহ্মণসকলৰ গোত্ৰ-পৰম্পৰা, সংখ্যা আৰু বিৱৰণ ক’বলৈ। সূতে পূৰ্বোপদেশ স্মৰণ কৰাই আনর্তদেশৰ ৰজাৰ কাহিনী কয়—ৰজা কুষ্ঠৰোগত পীড়িত আছিল, কিন্তু শঙ্খ-তীৰ্থত স্নান কৰামাত্ৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু শিৱকৃপাৰে তৎক্ষণাৎ আৰোগ্য লাভ কৰিলে। কৃতজ্ঞ ৰজা তপস্বীসকলক দান দিব খোজে, কিন্তু তেওঁলোক অপৰিগ্ৰহ-ব্ৰতধাৰী হোৱাত ভৌতিক উপহাৰ গ্ৰহণ নকৰে। তেতিয়া নীতিবাক্য প্ৰকাশ পায়—কৃতঘ্নতা অতি ভয়ংকৰ দোষ, ইয়াৰ প্ৰায়শ্চিত্ত সহজ নহয়। উপকাৰৰ প্ৰতিদান কেনেকৈ দিব—এই চিন্তাই ৰজাক ব্যাকুল কৰে। কাৰ্ত্তিকত ঋষিসকল পুষ্কৰ-যাত্ৰালৈ গ’লে ৰজা দময়ন্তীক কয়—ঋষিপত্নীসকলক অলংকাৰ দি সেৱা কৰা, যাতে তপস্বীৰ নিয়ম ভংগ নহয়। কিছুমান তপস্বিনী প্ৰতিযোগিতাৰ ভাৱে অলংকাৰ গ্ৰহণ কৰে, কিন্তু চাৰিজনী অস্বীকাৰ কৰে। ঋষিসকল ঘূৰি আহি আশ্ৰম অলংকাৰৰে ‘বিকৃত’ দেখা পাই ক্ৰুদ্ধ হৈ শাপ দিয়ে; দময়ন্তী তৎক্ষণাৎ শিলা হয়। ৰজা শোকত নিমজ্জিত হৈ ক্ষমা আৰু পৰিহাৰৰ পথ বিচাৰে। শিক্ষা—ভক্তিভাৱে দিয়া দানও যদি আসক্তি, প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা বা ব্ৰতভংগ ঘটায়, তেন্তে সি ধৰ্মসীমা অতিক্ৰম কৰি অধৰ্ম হয়।
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে নীতি-ধৰ্মতত্ত্বৰ সুসংবদ্ধ আলোচনা দিয়া হৈছে। পদব্ৰজে ঘূৰি অহা আঠষট্টি ক্লান্ত ব্ৰাহ্মণ তপস্বীয়ে ঘৰ পায়ে গৈ দেখে যে তেওঁলোকৰ পত্নীসকল দিব্য বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰে সজ্জিত। ক্ষুধাৰ্ত আৰু উদ্বিগ্ন হৈ তেওঁলোকে সোধে—তপস্যাৰ আচাৰ-বিধিৰ বিপৰীতে এই শৃংগাৰ কেনেকৈ? তেতিয়া স্ত্ৰীসকলে কয় যে ৰাণী দময়ন্তী ৰাজদাত্ৰীসদৃশ হৈ আহি এই বস্ত্ৰ-অলংকাৰ দান কৰি গ’ল। তপস্বীয়ে ‘ৰাজ-প্ৰতিগ্ৰহ’ক তপস্বীৰ বাবে বিশেষ দোষ বুলি নিন্দা কৰি ক্ৰোধত হাতে জল লৈ ৰজা আৰু ৰাজ্যক শাপ দিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া পত্নীসকলে প্ৰতিবাদ কৰি কয়—গৃহস্থাশ্ৰমো ‘উত্তম’ পথ, ইহলোক-পরলোক দুয়োটাৰ কল্যাণসাধক; দীঘলীয়া দাৰিদ্ৰ্য স্মৰণ কৰাই তেওঁলোকে ৰজাৰ পৰা ভূমি আৰু জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা দাবী কৰে, নতুবা আত্মহানিৰ হুমকি দিয়ে, যাৰ পাপফল ঋষিসকলৰ ওপৰতে পৰিব। এই কথা শুনি ঋষিসকলে শাপৰ জল মাটিত পেলাই দিয়ে; সেই জল ভূমিৰ একাংশ দহি স্থায়ী লৱণযুক্ত ‘ঊষৰ’ অঞ্চল সৃষ্টি কৰে—য’ত শস্য নুফুটে আৰু জন্মো নহয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—ফাল্গুণ মাহত ৰবিবাৰে পৰি অহা পূৰ্ণিমাত তাত কৰা শ্ৰাদ্ধে, নিজ কৰ্মদোষে ঘোৰ নৰকত পতিত পিতৃসকলকো উদ্ধাৰ কৰে।
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে বহু-দৃশ্যৰ ধৰ্মকথা বৰ্ণনা কৰে। প্ৰথমে এজন ৰজাই গৃহস্থাশ্ৰমত স্থিত ব্রাহ্মণসকলক সন্মানেৰে সমীপ কৰি, তেওঁলোকৰ অনুৰোধমতে দুৰ্গযুক্ত বসতি নিৰ্মাণ কৰে, বাসস্থান, দান-ভোগ আৰু ৰক্ষা-পোষণৰ ব্যৱস্থা কৰি সমাজত স্থিৰতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত কাহিনী আনর্তদেশৰ প্ৰভঞ্জন ৰজাৰ পূৰ্বপ্ৰসঙ্গলৈ ঘূৰে। ৰাজপুত্ৰৰ জন্মকালত জ্যোতিষীসকলে অশুভ গ্ৰহদোষ নিৰ্ণয় কৰি ষোলজন ব্রাহ্মণৰ দ্বাৰা পুনঃপুনঃ শান্তিকৰ্ম কৰাৰ বিধান দিয়ে। কিন্তু কৰ্ম সম্পন্ন হ’লেও ৰোগ, পশুহানি আৰু ৰাজ্যভয় বৃদ্ধি পায়। তেতিয়া অগ্নিদেৱে পুৰুষৰূপে প্ৰকট হৈ কয় যে যজ্ঞত ‘ত্ৰিজাত’ (বিতৰ্কিত/অন্য জন্ম) ব্রাহ্মণৰ উপস্থিতিৰ বাবে কৰ্ম কলুষিত হৈছে। সিধা দোষাৰোপ এৰাই অগ্নিয়ে নিজৰ স্বেদজলৰ পৰা এটা কুণ্ড সৃষ্টি কৰি ষোলজনক তাত স্নান কৰায়; যি অশুদ্ধ, তাৰ দেহত বিস্ফোটকৰ দৰে দাগ-চিহ্ন ওলায়। তাৰ পিছত নিয়ম স্থিৰ হয়—এই অগ্নিকুণ্ড ব্রাহ্মণসকলৰ শুদ্ধি-পৰীক্ষাৰ স্থায়ী তীৰ্থ; অযোগ্য স্নানকাৰী চিহ্নিত হ’ব; আৰু স্নানজনিত দৃশ্যশুদ্ধিৰ দ্বাৰা সামাজিক-যাজ্ঞিক প্ৰামাণ্য নিৰ্ণীত হ’ব। শেষত ৰজা যথাযথ শুদ্ধিৰে তৎক্ষণাৎ আৰোগ্য লাভ কৰে; কাৰ্ত্তিক স্নান আদি কৰিলে পাপক্ষয় আৰু নিৰ্দিষ্ট দোষমোচনৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষিত হয়।
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—মাতৃদোষজনিত সমাজ-নিন্দাত দগ্ধ ব্ৰাহ্মণ তপস্বী ত্ৰিজাতে নিজৰ মান পুনঃস্থাপনৰ বাবে জলস্ৰোতৰ ওচৰত ঘোৰ তপস্যা আৰু শিৱ-উপাসনা কৰিলে। প্ৰসন্ন শংকৰে প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিলে—ভৱিষ্যতে তেওঁ চামৎকাৰপুৰৰ ব্ৰাহ্মণসমাজত উচ্চ স্থান লাভ কৰিব। তাৰ পাছত কাহিনী চামৎকাৰপুৰলৈ গতি কৰে। দেৱৰাতৰ পুত্ৰ ক্ৰথ অহংকাৰ আৰু তাড়নাত শ্ৰাৱণ কৃষ্ণ-পঞ্চমীত নাগ-তীৰ্থৰ কাষত ৰুদ্ৰমালা নামৰ এক নাগশিশুক আঘাত কৰি হত্যা কৰে। নাগশিশুৰ পিতৃ-মাতৃ আৰু সমগ্ৰ নাগসমাজ একত্ৰিত হৈ, শেষনাগৰ নেতৃত্বত প্ৰতিশোধ লয়; ক্ৰথক গিলি নগৰ ধ্বংস কৰে। অঞ্চল জনশূন্য হৈ নাগৰ বাসস্থান হয় আৰু মানুহৰ প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ কৰা হয়। ভীত ব্ৰাহ্মণসকলে ত্ৰিজাতৰ শৰণ লয়। ত্ৰিজাতে শিৱৰ ওচৰত নাগনাশ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, কিন্তু শিৱে নিৰ্দোষ নাগশিশুৰ হত্যাৰ কথা আৰু শ্ৰাৱণ-পঞ্চমীত নাগপূজাৰ ধৰ্মীয় মহত্ত্ব স্মৰণ কৰাই অন্ধদণ্ড অস্বীকাৰ কৰিলে। তাৰ পৰিৱৰ্তে “ন গৰং ন গৰং” নামৰ ত্ৰ্যক্ষৰ সিদ্ধমন্ত্ৰ দান কৰিলে; ইয়াৰ উচ্চাৰণে বিষ শমে আৰু সাপ আঁতৰি যায়, আৰু যিসকল থাকে সিহঁত দুৰ্বল হৈ বশ হয়। ত্ৰিজাতে অৱশিষ্ট ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে উভতি আহি মন্ত্ৰঘোষ কৰিলে; নাগসকল পলাই গ’ল বা দমন হ’ল। তেতিয়াৰ পৰা সেই বসতি “নগৰ” নামে খ্যাত হ’ল। ফলশ্ৰুতি—এই আখ্যান পাঠ কৰিলে সৰ্পজনিত ভয় নাথাকে।
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক ত্ৰিজাত সম্পৰ্কে সোধে—তাঁৰ নাম, উৎপত্তি, গোত্ৰ আৰু ‘ত্ৰিজাত’ বুলি জন্মচিহ্ন থাকিলেও তেওঁ কিয় আদৰ্শ। সূতে কয়—তেওঁ সাঙ্কৃত্য ঋষিৰ বংশধাৰাত জন্মগ্ৰহণ কৰিছে; ‘প্ৰভাৱ’ নামে খ্যাত, ‘দত্ত’ নামেও পৰিচিত, আৰু নিমিৰ বংশৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি কোৱা হৈছে। ত্ৰিজাতে সেই তীৰ্থস্থান উদ্ধাৰ কৰি শিৱৰ মঙ্গলময় মন্দিৰ ‘ত্ৰিজাতেশ্বৰ’ নামে স্থাপন কৰে; নিৰন্তৰ পূজাৰ ফলত তেওঁ দেহসহ স্বৰ্গ লাভ কৰে। তাৰ পাছত বিধান কোৱা হয়—যিসকলে ভক্তিভাৱে দেবদৰ্শন কৰে আৰু বিষুৱ সময়ত দেবৰ স্নান কৰায়, তেওঁলোকৰ বংশত ‘ত্ৰিজাত’ জন্ম পুনৰাবৃত্তি নহয় আৰু সুৰক্ষা লাভ হয়। পিছত নষ্ট হৈ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠিত হোৱা গোত্ৰসমূহৰ নাম ঋষিসকলে সোধে। সূতে কৌশিক, কাশ্যপ, ভাৰদ্বাজ, কৌণ্ডিন্য, গৰ্গ, হাৰীত, গৌতম আদি বহু গোত্ৰগোষ্ঠীৰ গণনা কৰে; নাগজৰ ভয়ত হোৱা বিঘ্ন আৰু এই স্থানত পুনৰ একত্ৰিত হোৱাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—এই গোত্ৰবিৱৰণ আৰু ঋষিনাম-স্মৰণ পঢ়া বা শুনিলে বংশচ্ছেদ ৰোধ হয়, জীৱনচক্ৰত সঞ্চিত পাপ শমে, আৰু প্ৰিয়বিয়োগ দূৰ হয়।
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক প্ৰসিদ্ধা দেবী অম্বৰেৱতীৰ উৎপত্তি, স্বৰূপ আৰু পূজাৰ ফল বিষয়ে সোধে। সূতে নাগসকলক নগৰ-বিনাশৰ আদেশ আৰু তাৰ ফলত শেষৰ প্ৰিয়া ৰেৱতীৰ শোক বৰ্ণনা কৰে। পুত্ৰবধৰ প্ৰতিশোধত ৰেৱতীয়ে এটা ব্ৰাহ্মণ-গৃহ গ্ৰাস কৰে; তেতিয়া সেই ব্ৰাহ্মণৰ তপস্বিনী ভগ্নী ভাট্টিকাই শাপ দিয়ে—ৰেৱতীয়ে নিন্দিত মানৱজন্ম, পতি আৰু বংশজন্য দুঃখ ভোগ কৰিব লাগিব। ৰেৱতীৰ তপস্বিনীলৈ ক্ষতি কৰাৰ চেষ্টা বিফল হয়; বিষদংশও ভেদ কৰিব নোৱাৰে—তপোবল প্ৰকাশ পায়। আন নাগসকলেও বিফল হৈ ভয়তে আঁতৰি যায়। মানৱগৰ্ভধাৰণ আৰু নাগৰূপ হেৰুৱাৰ আশংকাত ব্যাকুল ৰেৱতী সেই ক্ষেত্ৰতে থাকি অম্বিকাক গন্ধ-পুষ্প, নৈবেদ্য, গীত-বাদ্য আৰু ভক্তিৰে পূজা কৰে। দেবীয়ে বৰ দিয়ে—ৰেৱতীৰ মানৱজন্ম দিৱ্য উদ্দেশ্যৰ বাবে হ’ব, তেওঁ পুনৰ ৰামৰূপ শেষৰ পত্নী হ’ব, দংশ পুনৰ ঘূৰি আহিব, আৰু তেওঁৰ নামত কৰা পূজা কল্যাণদায়িনী হ’ব। ৰেৱতীয়ে সেই স্থানত নিজৰ নামৰে চিৰস্থায়ী অধিষ্ঠান বিচাৰে আৰু নাগ-সম্পৰ্কীয় পূজা সময়ে সময়ে, বিশেষকৈ আশ্বিন শুক্লপক্ষৰ মহানৱমীত কৰিবলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শুদ্ধ শ্ৰদ্ধাৰে বিধিপূৰ্বক অম্বৰেৱতী পূজা কৰিলে এক বছৰলৈ কুলজন্য বিপদ নাহে আৰু গ্ৰহ-ভূত-পিশাচ আদি বাধা শান্ত হয়।
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
এই অধ্যায়ত প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা হয়। ঋষিসকলে সূতক সোধে—ভট্টিকাৰ দেহৰ পৰা বিষধৰ সাপৰ দংশদাঁত কিয় ঝৰি পৰিল, ইয়াৰ কাৰণ তপস্যা নে মন্ত্ৰ? সূতে কয়—ভট্টিকা অল্পবয়সতে বিধৱা হৈ কেদাৰত নিত্য ভক্তি আৰু তপস্যাত স্থিৰ আছিল; তেওঁ প্ৰতিদিন দেৱতাৰ সন্মুখত মধুৰ গীত গাই উপাসনা কৰিছিল। তেওঁৰ গীতৰ সৌন্দৰ্য-ভক্তিশক্তিত আকৃষ্ট হৈ তক্ষক আৰু বাসুকি ব্ৰাহ্মণবেশে আহে; পাছত তক্ষকে ভয়ংকৰ নাগৰূপ ধৰি তেওঁক পাতাললৈ অপহৰণ কৰে। ভট্টিকাই নীতিগত দৃঢ়তাৰে কোনো জোৰ-জবৰদস্তি মানি নলয়; শর্তসহ শাপ উচ্চাৰণ কৰাত তক্ষকক মিল-মিত্ৰতাৰ পথ ল’বলগীয়া হয়। ঈৰ্ষ্যাপ্ৰেৰিত নাগপত্নীসকলৰ বাবে সংঘাত হয়; ৰক্ষাবিদ্যা জপ কৰা হয়, আৰু এজনী নাগিনীৰ দংশনত দংশদাঁত ঝৰি পৰে—ইয়াই আৰম্ভণিৰ প্ৰশ্নৰ মূল কাৰণ। ভট্টিকাই আক্রমণকাৰিণীক শাপেৰে মানৱী কৰে আৰু ভৱিষ্যৎ নিৰ্ধাৰণ কৰে—তক্ষক সৌৰাষ্ট্ৰত ৰজাৰূপে জন্ম ল’ব, আৰু ভট্টিকা পাছত ‘ক্ষেমংকাৰী’ নামে মানৱজন্ম লৈ তেওঁৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হ’ব। কেদাৰলৈ উভতি আহিলে সমাজে তেওঁৰ শুদ্ধতা সন্দেহ কৰে। ভট্টিকাই স্বেচ্ছায় অগ্নিপৰীক্ষাত প্ৰৱেশ কৰে; অগ্নি জল হৈ পৰে, পুষ্পবৃষ্টি হয়, আৰু দিৱ্যদূতে তেওঁক নিষ্কলঙ্ক ঘোষণা কৰে। শেষত তেওঁৰ নামে এটা তীৰ্থ স্থাপিত হয়; বিষ্ণুৰ শয়ন/বোধন ব্ৰতসমূহত তাত স্নান কৰাসকলক উচ্চ আধ্যাত্মিক ফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। ভট্টিকা তপ-উপাসনা অব্যাহত ৰাখি ত্ৰিবিক্ৰম মূৰ্তি আৰু পাছত মহেশ্বৰ লিঙ্গ-মন্দিৰ স্থাপন কৰে।
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—সৌৰাষ্ট্ৰ/আনর্ত-সম্পৰ্কীয় এই ৰাজবৃত্তান্তৰ উৎপত্তি কি, আৰু হিমালয়-প্ৰসঙ্গত কেদাৰ সদৃশ পবিত্ৰতা কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে। সূতে ক্ষেমঙ্কৰীৰ জন্ম আৰু নামকৰণ বৰ্ণনা কৰিলে—কলহ আৰু নিৰ্বাসনৰ সময়ত ৰাজ্যত ‘ক্ষেম’ অৰ্থাৎ মঙ্গল-কল্যাণ উদয় হোৱাত তাই ক্ষেমঙ্কৰী নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তাৰ পিছত ৰজা ৰৈৱত আৰু ক্ষেমঙ্কৰীৰ দাম্পত্যজীৱন বৰ্ণিত—সমৃদ্ধি থাকিলেও সন্তান নথকাৰ বাবে বংশধাৰা আৰু জীৱনৰ অৰ্থ লৈ গভীৰ উদ্বেগ জন্মে। তেওঁলোকে মন্ত্ৰীসকলক ৰাজ্যভাৰ সঁপাই তপস্যা কৰে, কাত্যায়নী (মহিষাসুৰমৰ্দিনী) দেৱীৰ প্ৰতিষ্ঠা-পূজা কৰে; দেৱীয়ে বৰ দি ক্ষেমজিত নামৰ পুত্ৰ প্ৰদান কৰে—বংশবর্ধক আৰু শত্রুনিগ্ৰাহক বুলি কোৱা হয়। পুত্ৰক ৰাজ্যে প্ৰতিষ্ঠা কৰি ৰৈৱতে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ গৈ আসক্তি ত্যাগ কৰি শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু মন্দিৰসমূহ নিৰ্মাণ কৰে। সেই লিঙ্গ ‘ৰৈৱতেশ্বৰ’ নামে খ্যাত হয়; কেৱল দৰ্শনেই ‘সৰ্বপাপ-নাশন’ বুলি প্ৰশংসিত। ক্ষেমঙ্কৰীয়ে তাত পূৰ্বপ্ৰতিষ্ঠিত দুৰ্গাৰ বাবেও মন্দিৰ গঢ়ে; দেৱী ক্ষেমঙ্কৰী নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। চৈত্ৰ শুক্ল অষ্টমীত দেৱীদৰ্শনে ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়—এই বিধানসহ অধ্যায়টি তীৰ্থমাহাত্ম্য আৰু ভক্তিধৰ্মৰ পথনির্দেশে সমাপ্ত।
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে সূতক সোধে—দেৱী কাত্যায়নী কিয় মহিষাসুৰক বধ কৰিলে, আৰু সেই অসুৰ কেনেকৈ মহিষৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সূতে কাৰণকথা কয়: ‘চিত্ৰসম’ নামৰ এজন সুদৰ্শন আৰু পৰাক্ৰমী দৈত্য মহিষত আৰোহণৰ আসক্তিত অন্য বাহন ত্যাগ কৰে। জাহ্নৱী নদীৰ তীৰত মহিষত চৰি ফুৰোঁতে তাৰ মহিষে ধ্যানস্থ মুনিক পদদলিত কৰে, ফলত মুনিৰ সমাধি ভংগ হয়। ক্ৰুদ্ধ মুনিয়ে শাপ দিয়ে—সেয়া জীৱনকাল জুৰি মহিষ হৈ থাকিব। উপায় বিচাৰি সি শুক্ৰাচাৰ্যৰ শৰণ লয়। শুক্ৰে তাক হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত মহেশ্বৰৰ একনিষ্ঠ ভক্তি আৰু তপস্যা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে—এই ক্ষেত্ৰ দুঃসময়তো সিদ্ধিদায়ক বুলি বৰ্ণিত। দীঘলীয়া তপস্যাৰ পাছত শিৱ প্ৰকট হয়; শাপ উঠিব নোৱাৰে, কিন্তু শিৱ ‘সুখোপায়’ দিয়ে—বহুবিধ ভোগ আৰু জীৱ তাৰ দেহত সমাগম কৰিব। অজেয়তাৰ বৰ শিৱে নাকচ কৰে; শেষত দৈত্যে বৰ মাগে—কেৱল নাৰীৰ হাতেৰে যেন সি বধ্য হয়। শিৱে তীৰ্থস্নান-দৰ্শনৰ ফল ক’য়—শ্ৰদ্ধাৰে স্নান-দৰ্শন কৰিলে সৰ্বাৰ্থসিদ্ধি, বিঘ্ননাশ, তেজবৃদ্ধি হয়; জ্বৰ-ব্যাধি শান্ত হয়। তাৰ পাছত দৈত্যে দানৱসকলক একত্ৰ কৰি দেৱতাসকলৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰে। দীঘলীয়া দিব্যযুদ্ধৰ অন্তত ইন্দ্ৰসেনা পিছুৱাই যায় আৰু অমৰাৱতী কিছু সময় শূন্য হয়। দানৱসকলে প্ৰৱেশ কৰি উৎসৱ কৰে আৰু যজ্ঞভাগ অধিকাৰ কৰে। শেষত মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা আৰু কৈলাসসদৃশ দেৱালয়-ৰচনাৰ উল্লেখে ক্ষেত্ৰৰ তীৰ্থমাহাত্ম্য অধিক দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
সূত ক’লে—শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ নেতৃত্বত দেৱগণ যুদ্ধত পৰাজিত হ’ল, আৰু অসুৰ মহিষে ত্ৰিলোকত আধিপত্য স্থাপন কৰিলে। সি যি যি শ্ৰেষ্ঠ—বাহন, ধন, ৰত্ন আৰু প্ৰিয় সম্পদ—সকলো বলপূৰ্বক হৰণ কৰি জগতৰ ধৰ্ম-ব্যৱস্থা অস্থিৰ কৰি তুলিলে। দেৱতাসকলে তাৰ বধৰ উপায় চিন্তা কৰিবলৈ একত্ৰিত হ’ল; তেতিয়া নাৰদ আহি মহিষৰ অত্যাচাৰ, প্ৰজাপীড়ন আৰু পৰধন-অপহৰণৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিলে, ফলত দেৱসকলৰ ক্ৰোধ অধিক জ্বলি উঠিল। সেই ক্ৰোধৰ পৰা দাহক তেজ উৎপন্ন হৈ দিশসমূহ অন্ধকাৰাচ্ছন্ন যেন লাগিল। তেতিয়া কাৰ্ত্তিকেয় (স্কন্দ) আহি কাৰণ সুধিলে; নাৰদে অসুৰসকলৰ উন্মত্ত অহংকাৰ আৰু লুটপাটৰ কথা ক’লে। দেৱসকল আৰু স্কন্দৰ সংযুক্ত ক্ৰোধ-তেজৰ পৰিপাকত শুভলক্ষণযুক্ত এক দীপ্তিময় কন্যা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; কাৰণবশত তেওঁৰ নাম ‘কাত্যায়নী’ বুলি প্ৰসিদ্ধ হ’ল। দেৱতাসকলে তেওঁক বজ্ৰ, শক্তি, ধনু, ত্ৰিশূল, পাশ, বাণ, কবচ, খড়্গ আদি সকলো অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ৰক্ষাসামগ্ৰী প্ৰদান কৰিলে। তেওঁ দ্বাদশ ভুজা ধাৰণ কৰি অস্ত্ৰসমূহ বহন কৰি দেৱসকলক আশ্বাস দিলে যে তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰিব। দেৱসকলে ক’লে—মহিষ কোনো প্ৰাণীৰ দ্বাৰা, বিশেষকৈ পুৰুষৰ দ্বাৰা, অজেয়; কেৱল এজনী নাৰীৰ হাতেই তাৰ বধ সম্ভৱ, সেয়েহে এই দেৱীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ। তাৰ পাছত তেজবৃদ্ধিৰ বাবে তেওঁক বিন্ধ্য পৰ্বতলৈ ঘোৰ তপস্যাৰ বাবে পঠিয়াই, পৰৱৰ্তীতে তেওঁক অগ্ৰভাগত স্থাপন কৰি মহিষবধ আৰু দেৱাধিপত্য পুনঃস্থাপনৰ আশা কৰিলে।
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
এই অধ্যায়ত সূতে বিন্ধ্যপ্ৰদেশত সংঘটিত দেৱীচৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰে। দেৱী ইন্দ্ৰিয়সংযমে মহেশ্বৰক ধ্যান কৰি কঠোৰ তপস্যা কৰে; তপস্যা বাঢ়াৰ লগে লগে তেখেতৰ তেজ আৰু সৌন্দৰ্য অধিক উজ্জ্বল হয়। সেই অদ্ভুত তপস্বিনী কন্যাক দেখি মহিষাসুৰৰ গুপ্তচৰসকলে সংবাদ দিয়ে। কামমোহিত মহিষাসুৰ সেনাসহ আহি ৰাজ্য দান আৰু বিবাহপ্ৰস্তাৱ দি মনাবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু দেৱীয়ে নিজৰ দিৱ্য উদ্দেশ্য—তাৰ উপদ্ৰৱ নিবারণ—স্পষ্ট কৰে। তাৰপিছত যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। দেৱীয়ে বাণবৃষ্টিৰে অসুৰসেনাক ছিন্নভিন্ন কৰে, মহিষক আঘাত কৰে আৰু ভয়ংকৰ হাঁহিৰে সহায়ক যোদ্ধাগণ প্ৰকাশ কৰে; তেওঁলোকে দানৱবল ধ্বংস কৰে। মহিষাসুৰে সোজাকৈ আক্রমণ কৰিলে দেৱীয়ে যুদ্ধত তাৰ ওপৰত আৰূঢ় হৈ সিংহৰ সহায়ত তাক স্থিৰ কৰি তোলে; দেৱতাসকলে তৎক্ষণাৎ বধৰ অনুৰোধ কৰে। দেৱীয়ে খড়্গে তাৰ ডাঠ গ্ৰীৱা ছেদন কৰি দেৱলোকক সন্তুষ্ট কৰে। পিছত এক নৈতিক টানাপোড়েন দেখা যায়—মহিষে দেৱীৰ স্তৱ কৰি শাপমুক্তিৰ কথা কৈ দয়া বিচাৰে। দেৱতাসকলে বিশ্ববিপদৰ আশংকা জনায়। দেৱীয়ে তাক পুনৰ হত্যা নকৰি চিৰকাল দমনাধীন ৰাখিবলৈ সংকল্প কৰে। দেৱতাসকলে দেৱীৰ ‘বিন্ধ্যবাসিনী/কাত্যায়নী’ ৰূপে ভবিষ্যৎ খ্যাতি আৰু বিশেষকৈ আশ্বিন শুক্লপক্ষত পূজাবিধান ক’বলৈ ধৰে; তাতে ৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সিদ্ধি লাভ হয়। শেষত জগতৰ শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপিত হয় আৰু পৰৱৰ্তী ৰাজভক্তি-দৰ্শনোৎসৱৰ ফলশ্ৰুতি উল্লেখ হয়।
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
অধ্যায় ১২২ সূত–ঋষি সংলাপৰূপে ৰচিত; আগৰ দানৱ-বধ প্ৰসঙ্গৰ পৰা আঁতৰি কেদাৰ-কেন্দ্ৰিত পাপ-নাশিনী কাহিনী বৰ্ণিত হয়। ঋষিসকলে সোধে—হিমালয়ত গঙ্গাদ্বাৰৰ ওচৰত শ্ৰুত কেদাৰ কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল? সূতে কয়, শিৱৰ ঋতুধৰ্ম আছে: তেওঁ দীৰ্ঘকাল হিমালয় অঞ্চলত বাস কৰে, কিন্তু তুষাৰাবৃত মাহত সেই স্থান অগম্য হয়; সেয়ে অন্য ঠাইতো তেওঁৰ সান্নিধ্য আৰু পূজাৰ পুৰক ব্যৱস্থা নিৰ্ধাৰিত। কাহিনীত হিৰণ্যাক্ষ দানৱ আৰু তাৰ সহচৰসকলৰ বাবে পদচ্যুত ইন্দ্ৰ গঙ্গাদ্বাৰত তপস্যা কৰে। শিৱ মহিষ (ভেঁহা) ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ ইন্দ্ৰৰ প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰে আৰু মুখ্য দানৱসকলক সংহাৰ কৰে; তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে শিৱক ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে। ইন্দ্ৰৰ অনুৰোধত শিৱ লোকৰক্ষাৰ্থে সেই ৰূপতেই স্থিৰ থাকে আৰু স্ফটিক সদৃশ নিৰ্মল এক কুণ্ড প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শুদ্ধ ভক্তে কুণ্ড দৰ্শন কৰি নিৰ্দিষ্ট হাত/দিশা-বিন্যাসে তিনিবাৰ জল পান কৰে আৰু মাতৃ–পিতৃ বংশ তথা আত্ম-সম্পৰ্কিত মুদ্ৰাৰে দেহক্ৰিয়াক দেৱবিধিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে। ইন্দ্ৰে নিত্যপূজা স্থাপন কৰি দেৱতাৰ নাম ‘কেদাৰ’ ৰাখে (ছেদন/বিদাৰণ অৰ্থে) আৰু ভব্য মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে। তাৰ পিছত হিমালয়ত চাৰিমাহ পথ বন্ধ থাকিলে—সূৰ্য বৃশ্চিকৰ পৰা কুম্ভলৈ থকা সময়ত—শিৱ আনর্ত দেশৰ হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত বাস কৰে; তাত ৰূপপ্ৰতিষ্ঠা, মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু নিৰন্তৰ পূজাৰ বিধান আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়, চাৰিমাহ উপাসনাই শিৱসান্নিধ্যলৈ লৈ যায়; ঋতুৰ বাহিৰতো ভক্তিয়ে পাপ নাশ কৰে; পণ্ডিতসকলে গীত-নৃত্যৰে স্তৱ কৰে। নাৰদ-উদ্ধৃত শ্লোকত কেদাৰজলপান আৰু গয়াত পিণ্ডদানক ব্ৰহ্মজ্ঞান আৰু পুনর্জন্ম-মুক্তিৰ সৈতে যুক্ত কৰা হৈছে; শ্ৰৱণ, পাঠ বা পাঠ কৰোৱাও পাপৰাশি নাশ কৰি কুলোদ্ধাৰ কৰে।
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে শ্বেত দৰ্ভ-চিহ্নে চিনাক্ত ‘অনুপম’ শুক্লতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। চামৎকাৰপুৰৰ ওচৰত প্ৰধান ব্ৰাহ্মণসকলৰ বস্ত্ৰ ধোৱা এজন ৰজকে ভুলতে মূল্যবান ব্ৰাহ্মণবস্ত্ৰ নীলীকুণ্ডী/নীলী ৰং-পুখুৰীত পেলাই দিয়ে। দণ্ড (বন্ধন/মৃত্যু)ৰ ভয়ত সি ৰাতি পলাই যাবলৈ সাজু হয়; তেতিয়া তাৰ কন্যাই দাশ-কন্যা সখীক লগ ধৰি দোষ স্বীকাৰ কৰে, আৰু সখীয়ে ওচৰৰ প্ৰৱেশ-কঠিন এটা জলাশয়ৰ কথা কয়। ৰজকে তাত বস্ত্ৰ ধোৱামাত্ৰে সেয়া স্ফটিকৰ দৰে শুভ্ৰ হৈ যায়, আৰু স্নান কৰোঁতেই তাৰ ক’লা চুলিও বগা হয়। সি শুদ্ধ বস্ত্ৰ ব্ৰাহ্মণসকলক ঘূৰাই দিয়ে; ব্ৰাহ্মণসকলে পৰীক্ষা কৰি দেখে—ক’লা বস্তু আৰু চুলিও শুভ্ৰ হয়, আৰু শ্ৰদ্ধাৰে স্নান কৰা বৃদ্ধ-যুৱাই বল আৰু মঙ্গল লাভ কৰে। পিছত কোৱা হৈছে, মানুহৰ দুৰ্ব্যৱহাৰৰ ভয়ত দেৱতাসকলে তীৰ্থ ধূলিৰে ঢাকিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, তাত যি গজে সেয়া জলশক্তিৰ প্ৰভাৱত শুভ্ৰই হয়। এই তীৰ্থৰ মাটি দেহত লেপি স্নান কৰিলে সকলো তীৰ্থস্নানৰ ফল পোৱা যায়; দৰ্ভ আৰু বন-তিলৰে তৰ্পণ কৰিলে পিতৃসকল তৃপ্ত হয় আৰু ই মহাযজ্ঞ/শ্ৰাদ্ধসম ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত তত্ত্ব ব্যাখ্যা—কলিৰ প্ৰভাৱতো শুভ্ৰতা নষ্ট নোহোৱাকৈ বিষ্ণুৱে শ্বেতদ্বীপক ইয়াত স্থাপন কৰিছে।
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সূতে মুখৰা-তীৰ্থৰ উৎপত্তিকথা নীতিশিক্ষাসহ বৰ্ণনা কৰিছে। মুখৰাক ‘শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ’ বুলি কোৱা হৈছে; তাত তীৰ্থযাত্ৰালৈ অহা সপ্তর্ষি (মৰীচি আদি) এজন ডকাইতৰ সন্মুখীন হয়। সি লোহমজঙ্ঘ—মাণ্ডব্য বংশীয় ব্ৰাহ্মণ, পিতৃ-মাতৃ আৰু পত্নীৰ প্ৰতি ভক্ত; কিন্তু দীঘলীয়া খৰাংজনিত দুৰ্ভিক্ষত জীৱন ৰক্ষাৰ তাগিদে চুৰিৰ পথ লয়। গ্ৰন্থে ক্ষুধাৰ ভয়ক দুষ্টতাৰ সমান নধৰে, তথাপি চুৰিক নিন্দনীয় কৰ্ম বুলি গণ্য কৰে। সপ্তর্ষিক দেখি লোহমজঙ্ঘে তেওঁলোকক ধমকায়; ঋষিসকলে কৰুণাৰে কৰ্মফলৰ দায়িত্ব বুজাই দিয়ে আৰু কয়—নিজৰ পৰিয়ালক সুধি চা, তেওঁলোকে তোৰ পাপৰ ভাগ ল’ব নে? সি পিতৃ, মাতৃ আৰু পত্নীক সুধিলে তেওঁলোকে কয়—কৰ্মফল প্ৰতিজনে নিজেই ভোগ কৰিব লাগে, আন কোনোয়ে ভাগ ল’ব নোৱাৰে। তেতিয়া তাৰ মনত অনুতাপ জাগে আৰু সি উপদেশ বিচাৰে। পুলহ ঋষিয়ে ‘জাটঘোটেতি’ মন্ত্র দিয়ে; সি নিৰন্তৰ জপ কৰি সমাধিত লীন হয় আৰু তাৰ দেহ ভল্মীক (পিপীলিকাৰ ঢিবি)ৰে ঢাকি যায়। পিছত ঋষিসকলে পুনৰ আহি তাৰ সিদ্ধি চিনে; ভল্মীক-সম্পৰ্কৰ বাবে তাৰ নাম ‘ৱাল্মীকি’ হয় আৰু সেই স্থান মুখৰা-তীৰ্থ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰাৱণ মাহত শ্ৰদ্ধাৰে তাত স্নান কৰিলে চুৰিজনিত পাপ শুদ্ধ হয়; তাত অধিষ্ঠিত সিদ্ধপুৰুষৰ ভক্তিয়ে কাব্যশক্তি বৃদ্ধি কৰে, বিশেষকৈ অষ্টমী তিথিত।
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
সূতে কৰ্ণোৎপলা-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই এক প্ৰসিদ্ধ পবিত্ৰ স্থান, য’ত স্নান কৰিলে মানৱজীৱনত ‘বিয়োগ’ (বিচ্ছেদ)ৰ ভয় শমে বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত কাহিনী ইক্ষ্বাকু-বংশীয় ৰজা সত্যসন্ধ আৰু তেওঁৰ অদ্ভুত গুণসম্পন্ন কন্যা কৰ্ণোৎপলাৰ বিষয়ে আগবাঢ়ে। উপযুক্ত মানৱ বৰ নাপাই ৰজাই ব্ৰহ্মাৰ পৰামৰ্শ ল’বলৈ ব্ৰহ্মলোকলৈ যায়; তাত ব্ৰহ্মাৰ সন্ধ্যা-সময় পাৰ হোৱালৈ অপেক্ষা কৰি তেওঁ ধৰ্মসিদ্ধান্তসম্মত উত্তৰ পায়—অতিদীর্ঘ কাল অতিবাহিত হোৱাৰ বাবে এতিয়া কন্যাৰ বিবাহ কৰা উচিত নহয়, আৰু দেৱতাসকলে মানৱীকে পত্নী ৰূপে গ্ৰহণ নকৰে। ফিৰি আহোঁতে ৰজা আৰু কন্যাই কাল-বিচ্যুতি অনুভৱ কৰে—বৃদ্ধাৱস্থা, সমাজে চিনিব নোৱাৰা; ইয়াৰ দ্বাৰা পুৰাণীয় সময়-ধাৰণা আৰু জাগতিক প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষণভঙ্গুৰতা প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে গর্তা-তীৰ্থ/প্ৰাপ্তিপুৰৰ ওচৰত উপস্থিত হ’লে স্থানীয় পৰম্পৰা আৰু পিছৰ ৰজা বৃহদ্বলৰ দ্বাৰা বংশপৰিচয় স্বীকৃত হয়। সত্যসন্ধে ব্ৰাহ্মণসকলক উচ্চ বসতি/ভূমি দান কৰি স্থায়ী ধৰ্মকীৰ্তি বিস্তাৰ কৰিব বিচাৰে; তাৰ পিছত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত ঋষভনাথ-সম্পৰ্কিত পূৰ্বপ্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গ পূজা কৰি তপ কৰে, আৰু কৰ্ণোৎপলাও তপস্যা কৰি গৌৰীভক্তি স্থাপন কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত দানবসতিৰ জীৱিকা-চিন্তা আৰু ৰজাৰ বৈৰাগ্য-মৰ্যাদা উল্লেখ কৰি দান, পৃষ্ঠপোষকতা আৰু তপোধৰ্মৰ নীতিবোধ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—চমৎকাৰপুৰ-সম্পৰ্কীয় ব্ৰাহ্মণসকলে যুদ্ধবল ত্যাগ কৰা আৰু সন্দেহ-ৱিবাদৰ মাজত পৰাজয়ৰ মুখামুখি হোৱা এজন ৰজাৰ ওচৰলৈ আহে। তেওঁলোকে কয় যে অহংকাৰ আৰু ভ্ৰান্ত মৰ্যাদা-দাবিৰ ফলত সমাজ-শৃঙ্খলা ভাঙি পৰিছে; সেয়ে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকা-দান (বৃত্তি) ৰক্ষা আৰু স্থিৰ মৰ্যাদা পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা প্ৰয়োজন। ৰজাই চিন্তা কৰি গর্তাতীৰ্থজাত, বিদ্বান আৰু বংশ-সম্পৰ্কীয় ব্ৰাহ্মণসকলক নিয়োগ কৰে—তেওঁলোকে শৃঙ্খলাবদ্ধ প্ৰশাসক আৰু নিৰ্ণায়ক হৈ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰিব, সন্দেহ দূৰ কৰিব, বিবাদ মীমাংসা কৰিব আৰু ৰাজকাৰ্যত সিদ্ধান্ত দিব; সমাজবৃদ্ধিৰ বাবে ঈৰ্ষাহীনভাৱে তেওঁলোকক পোষণো দিয়া হ’ব। ফলত নগৰত ধৰ্মবর্ধক সীমা-মৰ্যাদা স্থাপিত হয় আৰু সমৃদ্ধি বৃদ্ধি পায়। পিছত ৰজাই তপস্যাৰ দ্বাৰা স্বৰ্গাৰোহণৰ ঘোষণা কৰি নিজৰ বংশ-সম্পৰ্কীয় এটা লিঙ্গ প্ৰকাশ কৰে আৰু তাৰ পূজা, বিশেষকৈ ৰথযাত্ৰা, ব্ৰাহ্মণসকলে সম্পাদন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে সন্মতি দি কয়—ই ইতিমধ্যে পূজিত ২৭টা লিঙ্গৰ পাছৰ ২৮তম লিঙ্গ; প্ৰতি বছৰে কাৰ্ত্তিক মাহত নৈবেদ্য, বলি, বাদ্য আৰু পূজা-সামগ্ৰীৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব লাগে। ফলশ্ৰুতি—যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে কাৰ্ত্তিকজুৰি স্নান/অভিষেক কৰি পূজা কৰে, অথবা এক বছৰ সোমবাৰে বিধিপূৰ্বক পূজন কৰে, তেওঁলোকে মোক্ষ লাভ কৰে।
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ঋষিসকলে পূৰ্বে উল্লেখিত কৰ্ণোৎপলাৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত বিচাৰিলে। সূতে ক’লে—গৌৰীৰ পদ-সম্পৰ্কিত স্থানত তপস্যা কৰা সেই নাৰীৰ ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ গিৰিজা দেৱী দৰ্শন দিলে আৰু বৰ বিচাৰিবলৈ ক’লে। কৰ্ণোৎপলায় নিজৰ দুখ ক’লে—পিতৃয়ে ৰাজসৌভাগ্য হেৰুৱাই শোক আৰু বৈৰাগ্যত জীৱন কটায়; আৰু সি নিজে বৃদ্ধা হ’লেও অবিবাহিতা। সেয়ে সি অতি সুন্দৰ স্বামী আৰু পুনৰ যৌৱন প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, যাতে পিতৃয়ো সুখ ঘূৰি পায়। দেৱীয়ে বিধি নিৰ্দেশ দিলে—মাঘ মাহৰ তৃতীয়া তিথি, শনিবাৰে, বাসুদেৱ-সম্পৰ্কিত নক্ষত্ৰত পবিত্ৰ জলে স্নান কৰি সৌন্দৰ্য আৰু যৌৱনৰ ধ্যান কৰিব; সেই দিনা স্নান কৰা যিকোনো নাৰীয়ে তেনে সৌন্দৰ্য লাভ কৰে। নিৰ্দিষ্ট সময়ত কৰ্ণোৎপলা মধ্যৰাতিত জলে প্ৰৱেশ কৰি দিৱ্য দেহ আৰু যৌৱন লৈ ওলাই আহিল; সকলোৱে বিস্মিত হ’ল। গৌৰীৰ প্ৰেৰণাত কামদেৱ (মনোভৱ) তাক পত্নী ৰূপে বিচাৰিবলৈ আহি ক’লে—প্ৰীতি সহ আহিলোঁ বুলিয়েই তাৰ নাম “প্ৰীতি” হ’ব। কৰ্ণোৎপলায় অনুৰোধ কৰিলে—প্ৰথমে পিতৃক বিধিপূৰ্বক প্ৰাৰ্থনা কৰক। সি আগতে পিতৃৰ ওচৰলৈ গৈ তপস্যাৰ ফল আৰু গৌৰীকৃপাত যৌৱন ঘূৰি অহাৰ কথা জনাই বিবাহৰ অনুমতি বিচাৰে। তাৰ পিছত কামদেৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; পিতৃয়ে অগ্নিক সাক্ষী কৰি ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপস্থিতিত কন্যাদান কৰিলে। সি “প্ৰীতি” নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল আৰু তীৰ্থও তাৰ নামেই খ্যাত হ’ল। ফলশ্ৰুতি—মাঘ মাহত স্নান কৰিলে প্ৰয়াগৰ ফল পোৱা যায়; মানুহ ৰূপৱান আৰু সক্ষম হয়, আৰু আত্মীয়-বিয়োগৰ দুখ নাপায়।
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
এই অধ্যায়ত পৰস্পৰ-সংযুক্ত দুটা ঘটনা বৰ্ণিত। প্ৰথমে, সত্যসন্ধ লিঙ্গৰ দক্ষিণ ভাগৰ ওচৰত যোগাসন ধৰি প্ৰাণসংহাৰ কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে অন্ত্যেষ্টিৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ আহোঁতে দেহ হঠাৎ অন্তৰ্ধান হয়; সকলোৱে বিস্মিত হৈ লিঙ্গপূজাৰ বিধি-নিয়ম অধিক দৃঢ় কৰে। এই ক্ষেত্ৰ ভক্তসকলৰ বাবে নিত্য বৰদাতা আৰু পাপ-মল হৰণকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বংশ ক্ষীণ হোৱাত ৰজা নথকা অৱস্থাত “মৎস্য-ন্যায়” সদৃশ অরাজকতাৰ আশংকা মন্ত্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰকাশ কৰে। সত্যসন্ধ পুনৰ ৰাজধৰ্ম গ্ৰহণ নকৰি, পূৰ্বদৃষ্টান্তভিত্তিক আচার-উপায় দেখুৱায়—পৰশুৰামে ক্ষত্ৰিয় নিধন কৰাৰ পাছত ক্ষত্ৰিয় পত্নীসকলে সন্তানাৰ্থে ব্ৰাহ্মণৰ আশ্ৰয় লৈ ‘ক্ষেত্ৰজ’ ৰজা জন্ম দিছিল। তাৰ পিছত বশিষ্ঠ-কুণ্ড নামৰ পুত্ৰপ্ৰদ তীৰ্থৰ কথা আহে; নিৰ্দিষ্ট সময়ত স্নান কৰিলে গৰ্ভসিদ্ধি হয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰসিদ্ধ ৰজা অট (অটোন) জন্মে; ৰাজপথে গমনকালত দিৱ্য আকাশবাণীয়ে তেওঁৰ নামৰ ব্যুৎপত্তি প্ৰকাশ কৰে। অটে অটেশ্বৰ-লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; মাঘ চতুৰ্দশীত পূজা আৰু পুত্ৰপ্ৰদ কুণ্ডত স্নানক সন্তানসুখ আৰু কল্যাণদায়ক বুলি মহিমা কৰা হৈছে।
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
সূতে যাজ্ঞবল্ক্য-সম্পৰ্কিত এক প্ৰসিদ্ধ আশ্ৰম আৰু পবিত্ৰ জল-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে; কোৱা হয় যে তাত অল্পজ্ঞানীৰো সিদ্ধি লাভ হয়। ঋষিসকলে সোধে—যাজ্ঞবল্ক্যৰ পূৰ্বগুৰু কোন, আৰু কেনেকৈ বেদ হৰণ হৈ পাছত পুনৰ প্ৰাপ্ত হ’ল। সূতে শাকল্য নামৰ পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ আচার্য আৰু ৰাজপুৰোহিতৰ কথা কৈ, ৰাজশান্তিকৰ্মৰ বাবে যাজ্ঞবল্ক্যক সভালৈ পঠোৱা ঘটনাটো বৰ্ণনা কৰে। ৰাজাই তেওঁক অনুচিত অৱস্থাত দেখি আশীৰ্বাদ গ্ৰহণ নকৰে আৰু পবিত্ৰ জল কাঠৰ স্তম্ভত নিক্ষেপ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। যাজ্ঞবল্ক্য বৈদিক মন্ত্ৰেৰে জল ক্ষেপণ কৰোঁতেই মুহূৰ্ততে স্তম্ভত পাতা-ফুল-ফল ওলাই আহে—মন্ত্ৰশক্তিৰ প্ৰকাশ আৰু ৰজাৰ বিধিজ্ঞানহীনতাৰ উন্মোচন। ৰজাই অভিষেক বিচাৰিলেও, যাজ্ঞবল্ক্য কয় যে যথাযথ হোম আৰু বিধি নাথাকিলে মন্ত্ৰফল সিদ্ধ নহয়; সেয়ে তেওঁ অভিষেক নকৰে। শাকল্যই পুনৰ ৰজাৰ ওচৰলৈ যাবলৈ জোৰ দিলে, যাজ্ঞবল্ক্য ধৰ্মনীতি উল্লেখ কৰে—অহংকাৰী আৰু কৰ্তব্যভ্ৰান্ত গুৰুক ত্যাগ কৰিব পাৰি। ক্ৰুদ্ধ শাকল্য অথৰ্বণ মন্ত্ৰ আৰু জলেৰে শিকোৱা বিদ্যাৰ প্ৰতীকী ত্যাগ কৰায়; যাজ্ঞবল্ক্য স্বাধীনতা ঘোষণা কৰি অধীত জ্ঞান বিসৰ্জন কৰে। তাৰ পাছত সিদ্ধিক্ষেত্ৰ বিচাৰি তেওঁক হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ দিশা দেখুওৱা হয়, য’ত ফল অন্তঃকৰণৰ ভাৱ অনুসাৰে হয়; তাত তেওঁ তপস্যা আৰু সূৰ্যোপাসনা কৰে। ভাস্কৰ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—এটা কুণ্ডত সৰস্বতীসম মন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠিত হয়; স্নান আৰু জপেৰে বেদবিদ্যা তৎক্ষণাৎ ধাৰণ হয় আৰু তত্ত্বাৰ্থ কৃপাৰে স্পষ্ট হয়। যাজ্ঞবল্ক্য মানৱগুৰু-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি বিচাৰিলে, সূৰ্যই লঘিমা-সিদ্ধি দি ‘বাজিকৰ্ণ’ দিৱ্য অশ্বৰূপৰ মাধ্যমে সোজাকৈ বেদজ্ঞান গ্ৰহণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—তীৰ্থস্নান, সূৰ্যদৰ্শন আৰু নিৰ্দিষ্ট ‘নাদবিন্দু’ জপে মোক্ষাভিমুখ সিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক যাজ্ঞবল্ক্যৰ পৰিয়াল-প্ৰসঙ্গ সোধে। সূতে তেওঁৰ দুজনী পত্নী—মৈত্রেয়ী আৰু কাত্যায়নী—ৰ নাম উল্লেখ কৰি, তেখেতসকলৰ সৈতে জড়িত দুটা তীৰ্থ/কুণ্ডৰ বৰ্ণনা কৰে; তাত স্নান কৰিলে মঙ্গলফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। মৈত্রেয়ীৰ প্ৰতি যাজ্ঞবল্ক্যৰ আসক্তি দেখি কাত্যায়নীৰ সপত্নী-দুঃখ জাগে; সেয়ে স্নান, আহাৰ আৰু হাঁহিৰ পৰা আঁতৰি শোকত নিমগ্ন হয়। উপায় বিচাৰি দাম্পত্য-সৌহার্দৰ আদৰ্শ শাণ্ডিলীৰ ওচৰলৈ গৈ, স্বামীৰ স্নেহ-সম্মান লাভৰ বাবে গোপন উপদেশ বিচাৰে। শাণ্ডিলীয়ে কুৰুক্ষেত্ৰত নিজৰ পটভূমি কৈ নাৰদে দিয়া ব্ৰতৰ কথা কয়—হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত গৌৰীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পঞ্চপিণ্ড পূজা এক বছৰ ধৰি অটুট শ্ৰদ্ধাৰে কৰিব লাগে, বিশেষকৈ তৃতীয়া তিথিত। লগতে দেবী-দেৱ সংলাপত শিৱশিৰত গঙ্গাধাৰণৰ লোককল্যাণকাৰী কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা হয়—বৰষুণ, কৃষি, যজ্ঞ আৰু জগতৰ সমতা ৰক্ষাৰ বাবে ই অনিবার্য।
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
এই অধ্যায়ত সন্ধ্যা-উপাসনাৰ তাত্ত্বিক ব্যাখ্যা আৰু এটা স্থানীয় ব্ৰত-ধাৰা একেলগে বৰ্ণিত হৈছে। শিৱে কয়—সন্ধ্যাকালত বৈৰী সত্তাই সূৰ্যক বাধা দিয়ে; সাবিত্ৰী-মন্ত্ৰসহ অৰ্ঘ্যৰূপ জল অৰ্পণ কৰিলে সেয়া দিব্য অস্ত্ৰৰ দৰে সিহঁতক দূৰ কৰে, ফলত সন্ধ্যা-জলদানৰ ধৰ্মযুক্তি প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত ‘সন্ধ্যা’ক দেৱীৰূপে মানি শিৱে কৰা সন্মান দেখি পাৰ্বতী ব্যথিত হৈ ব্ৰত-সংকল্প কৰে; শিৱৰ সূক্ষ্ম মন্ত্ৰজ্ঞান আৰু ঈশানমুখী পূজাৰ দ্বাৰা শেষত সমাধান আৰু মিলন ঘটে। পিছত গৌৰীৰ পঞ্চপিণ্ডময় (পাঁচ পিণ্ড) ৰূপৰ বিধিপূৰ্বক পূজাপথ কোৱা হৈছে—বিশেষকৈ তৃতীয়া তিথিত, এক বছৰলৈকে। ইয়াৰ ফলত দাম্পত্যসুখ, ইষ্টবৰলাভ, সন্তানপ্ৰাপ্তি হয়; আৰু নিষ্কামভাৱে কৰিলে উচ্চ আধ্যাত্মিক ফল লাভ হয়। নাৰদ–শাণ্ডিল্য–সূত পৰম্পৰাৰে কাহিনী আগবাঢ়ে; কাত্যায়নী বছৰৰ ব্ৰত পালন কৰি যাজ্ঞবল্ক্যক স্বামী ৰূপে পায় আৰু গুণৱান পুত্ৰ জন্ম দিয়ে। শেষত বৰৰুচি-স্থাপিত গণপতিৰ মাহাত্ম্য—তাঁৰ পূজাই বিদ্যা, অধ্যয়ন আৰু বৈদিক পাৰদৰ্শিতা বৃদ্ধি কৰে।
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী ধৰ্মকথা। ঋষিসকলে সূতক সুধে—কাত্যায়নৰ সৈতে জড়িত তীৰ্থ আগতে কিয় বৰ্ণনা কৰা নহ’ল, আৰু সেই মহাত্মাই কি পবিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। সূতে কয় যে কাত্যায়নে ‘বাস্তুপদ’ নামৰ তীৰ্থ স্থাপন কৰিছিল, যি সৰ্বকামপ্ৰদ; তাত নিৰ্দিষ্ট দেৱসমূহ (ত্ৰিচল্লিশ আৰু অধিক পাঁচ)ৰ পূজা-বিধান আছে। তাৰ পিছত উৎপত্তিকথা—পৃথিৱীৰ পৰা এক ভয়ংকৰ সত্তা উদ্ভৱ হয়; শুক্ৰাচাৰ্যৰ উপদেশ-সম্পৰ্কীয় দৈত্য মন্ত্ৰবলৰ ফলত সি অবধ্য হয়। দেৱতাসকলে তাক আঘাত কৰিব নোৱাৰে আৰু সংকটত পৰে। তেতিয়া বিষ্ণুৱে নিয়ম-বন্ধনৰ দ্বাৰা তাক বশ কৰে: তাৰ দেহত য’ত য’ত দেৱতা অৱস্থিত, তাত পূজা কৰিলে সি তুষ্ট হয়; পূজা অৱহেলা কৰিলে মানুহৰ অনিষ্ট হয়। শান্ত হ’লে ব্ৰহ্মাই তাক ‘বাস্তু’ বুলি নাম দিয়ে আৰু বিষ্ণুৱে বিশ্বকৰ্মাক পূজা-বিধি সংহিতাবদ্ধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। যাজ্ঞবল্ক্যৰ পুত্ৰে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত এই বিধি অনুসাৰে আশ্ৰমস্থান স্থাপন কৰিবলৈ বিশ্বকৰ্মাক অনুৰোধ কৰে। বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্দেশমতে বাস্তুপূজা কৰি স্থান প্ৰতিষ্ঠা কৰে; কাত্যায়নে লোকহিতাৰ্থে এই আচাৰ-অনুষ্ঠান বিস্তাৰ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই ক্ষেত্ৰৰ সংস্পৰ্শে পাপক্ষয় হয় আৰু গৃহদোষ, শিল্পদোষ, কুপদ, কুবাস্তু নাশ হয়; বৈশাখ শুক্ল তৃতীয়া, ৰোহিণী নক্ষত্ৰত বিধিমতে পূজাৰে সমৃদ্ধি আৰু ৰাজ্যলাভ হয়।
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
অধ্যায় ১৩৩ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত অজাগৃহা তীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। সূত মুনিয়ে ক’বলৈ ধৰে যে অজাগৃহা নামৰ দেৱতা/দেৱী দুঃখ-ক্লেশ আৰু ৰোগ হ্ৰাস কৰাত প্ৰসিদ্ধ। এজন ব্ৰাহ্মণ তীৰ্থযাত্ৰী ক্লান্ত হৈ ছাগলীৰ জাকৰ ওচৰত বিশ্ৰাম লয়; পাছত জাগি উঠি ৰাজযক্ষ্মা, কুষ্ঠ আৰু পামা—এই তিনিটা ৰোগত আক্ৰান্ত হয়। তেতিয়া এক তেজোময় পুৰুষ প্ৰকট হৈ নিজকে ৰজা অজ (অজপাল) বুলি চিনাই দিয়ে আৰু ছাগলী-ৰূপে প্ৰতীকিত ক্লেশসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি লোকক ৰক্ষা কৰে বুলি ব্যাখ্যা কৰে। ৰোগসমূহে কয়—তেওঁলোকৰ ভিতৰত দুটা ব্ৰহ্মশাপত বাঁধ খাই আছে, সেয়ে সাধাৰণ মন্ত্ৰ-ঔষধে সহজে নাশ নোহোৱে; তৃতীয়টো মন্ত্ৰ আৰু ঔষধে শমাব পাৰি। লগতে সেই স্থানৰ মাটিৰ স্পৰ্শেও একে ধৰণৰ পীড়া হ’ব পাৰে বুলি সতৰ্ক কৰে। তেতিয়া ৰজাই দীঘলীয়া হোম আৰু ভক্তিবিধি কৰে—অথৰ্ববেদীয় জপ, ক্ষেত্ৰপাল আৰু বাস্তু-স্তৱসহ—আৰু ভূমিৰ পৰা ক্ষেত্ৰদেৱতা প্ৰকট হয়। দেৱতাই স্থানক ৰোগদোষমুক্ত কৰি প্ৰতিকাৰ-ক্রম নিৰ্দেশ দিয়ে: দেৱতাৰ পূজা, চন্দ্ৰকূপিকা আৰু সৌভাগ্যকূপিকাত স্নান, খণ্ডশিলা দৰ্শন/সন্নিকট গমন, আৰু ৰবিবাৰে অপ্সৰাসাং কুণ্ডত স্নান কৰি পামা শমাব। ব্ৰাহ্মণে এই বিধি মানি ক্ৰমে ৰোগমুক্ত হৈ সুস্থভাৱে প্ৰস্থান কৰে; শেষত নিয়ম-ভক্তিৰে তাত পূজা কৰা ভক্তৰ বাবে অজাগৃহা সদায় ফলদায়িনী বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
অধ্যায় ১৩৪ শ্ৰীহাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ/কামেশ্বৰপুৰৰ পবিত্ৰ পৰিসৰত সূত–ঋষি সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। ঋষিসকলে কামদেৱৰ কুষ্ঠৰোগৰ কাৰণ আৰু দুটা স্থানীয় পুণ্যচিহ্ন—শিলাখণ্ডা/খণ্ডশিলা দেৱী আৰু সৌভাগ্য-কূপিকা—ৰ উৎপত্তি জানিব খোজে। সূতে হৰীত নামৰ ব্ৰাহ্মণ তপস্বীৰ কাহিনী কয়: তেওঁৰ অতি পতিব্ৰতা পত্নী কামবাণে ক্ষণিক মনত বিচলিত হোৱাত, হৰীতে ধৰ্ম-ন্যায়ে শাপ দিয়ে—কামদেৱ কুষ্ঠ আৰু লোকবিমুখতাত পীড়িত হয়, আৰু পত্নী শিলাৰূপ হয়। তাৰ পাছত পাপৰ ত্ৰিবিধতা (মানসিক, বাচিক, কায়িক) ব্যাখ্যা কৰি মনকেই মূল দায়ৰ উৎস বুলি কোৱা হৈছে। কামদেৱ দুর্বল হোৱাত প্ৰজনন-ধাৰা ব্যাহত হৈ জগতৰ ধাৰাবাহিকতা কঁপিবলৈ ধৰিলে; দেৱতাসকলে প্ৰতিকাৰ বিচাৰে। খণ্ডশিলাৰ পূজা, স্নান আৰু সংশ্লিষ্ট জলস্থানত স্পৰ্শাদি আচাৰৰ বিধান দিয়া হয়; ফলত সেই তীৰ্থ চর্মৰোগনাশক আৰু সৌভাগ্যদায়ক বুলি প্ৰসিদ্ধ হয়। শেষত ত্ৰয়োদশীত খণ্ডশিলা দেৱী আৰু কামেশ্বৰক ব্ৰতসদৃশ পূজা কৰাৰ বিধান আছে—অপবাদৰ পৰা ৰক্ষা, কান্তি/সৌভাগ্য পুনঃপ্ৰাপ্তি আৰু গৃহকল্যাণ ফল বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
এই অধ্যায়ত কৰ্মফল আৰু ন্যায়ৰ অনুপাতিকতা সম্পৰ্কে ধৰ্ম-ন্যায়িক আলোচনা আছে। মাণ্ডব্য ঋষি দীঘলীয়া সময় মৃত্যু নোহোৱাকৈ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰি ধৰ্মৰাজক নিজৰ দুখৰ সঠিক কাৰণ সোধে। ধৰ্মৰাজ কয়—পূৰ্বজন্মত শিশুকালত মাণ্ডব্যে এটা বক (পক্ষী)ক তীক্ষ্ণ শূলত বিদ্ধ কৰিছিল; সেই সৰু কৰ্মৰ ফলেই এতিয়া এই বেদনা। মাণ্ডব্য শাস্তি অসামঞ্জস্য বুলি ভাবি ধৰ্মৰাজক শাপ দিয়ে—তুমি শূদ্ৰযোনিত জন্ম লৈ সামাজিক দুখ ভোগ কৰিবা; কিন্তু শাপ সীমিত—সেই জন্মত সন্তান নাথাকিব, তাৰ পিছত পুনৰ নিজৰ পদ লাভ কৰিবা। প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথো কোৱা হয়—এই ক্ষেত্ৰতেই ত্ৰিলোচন শিৱৰ উপাসনা কৰিলে ধৰ্মৰাজে শীঘ্ৰে মুক্তিৰূপ মৃত্যু লাভ কৰিব। দেৱতাসকলে অধিক বৰ বিচাৰি শূলিকাক পবিত্ৰ স্পৰ্শবস্তু কৰে—পুৱাতে স্পৰ্শ কৰিলে পাপ মোচন হয়। এগৰাকী পতিব্ৰতা নাৰীয়ে খনন কৰা পুখুৰী/খাঁদ ‘দীর্ঘিকা’ নামে ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ হ’বলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে; দেৱতাসকলে বৰ দি কয়—প্ৰাতঃস্নান কৰিলে তৎক্ষণাৎ পাপ নাশ হয়। শেষত কাল-নিৰ্দেশ—সূৰ্য কন্যাৰাশিত থাকোঁতে পঞ্চমী তিথিত দীর্ঘিকাত স্নান কৰিলে বন্ধ্যাত্ব দূৰ হৈ সন্তানলাভ হয়। পাছত সেই পতিব্ৰতা নিজৰ তীৰ্থত ভক্তি স্থাপন কৰে; আৰু ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—দীর্ঘিকাৰ মাহাত্ম্য কেৱল শুনিলেও পাপমুক্তি হয়।
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
ঋষিসকলে সুধিলে—মহাতপস্বী মাণ্ডব্য মুনিক কোন পৰিস্থিতিত শূলাত (খুঁটিত বিদ্ধ কৰি) আৰোপ কৰা হৈছিল? সূতে ক’লে—তীৰ্থযাত্ৰাত নিমগ্ন মাণ্ডব্য গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে এই পুণ্যভূমিলৈ আহি, বিশ্বামিত্ৰ পৰম্পৰাসংযুক্ত এক মহাপাৱন তীৰ্থত উপস্থিত হ’ল। তাত পিতৃতৰ্পণ কৰি, সূৰ্যব্ৰত পালন কৰি ‘বিভ্ৰাট্’ পদযুক্ত ভাস্কৰপ্ৰিয় স্তোত্ৰ জপ কৰিলে। সেই সময়তে এজন চোৰ লোপ্ত্ৰ (গাঁঠনি/পোটলি) চুৰি কৰি লোকৰ পিছুৱা খাই দৌৰি আছিল। মৌনব্ৰতধাৰী মুনিক দেখি সি পোটলিখন মুনিৰ ওচৰত পেলাই গুহাত লুকাল। পিছুৱা কৰা লোক আহি মুনিৰ আগত পোটলি দেখি চোৰ কোনফালে গ’ল সুধিলে। মাণ্ডব্যে চোৰৰ লুকাই থকা ঠাই জানিলেও মৌনব্ৰতৰ বাবে একো নক’লে। লোকসকলে বিবেচনা নকৰাকৈ মুনিকেই ছদ্মবেশী চোৰ বুলি ভাবি বনাঞ্চলত তৎক্ষণাৎ শূলাৰোপণ কৰিলে। এই বৰ্ণনাই পূৰ্বকৰ্মবিপাকৰ কঠোৰ ফল দেখুৱাই—বৰ্তমানত নিৰ্দোষ হ’লেও কৰ্মৰ গতি গূঢ়; লগতে নৈতিক বিচাৰ, ব্ৰতশৃঙ্খলা আৰু কাৰণ-কাৰ্যৰ জটিলতা সম্পৰ্কে ধৰ্মচিন্তা জাগাই তোলে।
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ঋষিসকলে সূতক সোধে—মাণ্ডব্য মুনিৰ শাপ নিবারণৰ বাবে ধৰ্মৰাজে কেনে তপস্যা আৰু ধ্যানাচৰণ কৰিছিল। সূতে কয়—শাপে ব্যথিত ধৰ্মৰাজে এক পুণ্যক্ষেত্ৰত তপস্যা কৰি কপৰ্দিন (শিৱ)ৰ বাবে মন্দিৰ-প্ৰাসাদ সদৃশ স্থান স্থাপন কৰিলে; ফুল, ধূপ আৰু গন্ধলেপনেৰে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিলে। তাতে প্ৰসন্ন মহাদেৱে বৰ দিবলৈ ক’লে। ধৰ্মৰাজে নিবেদন কৰিলে—স্বধৰ্ম পালন কৰিও শূদ্ৰযোনিত জন্মৰ শাপ পাইছে; তাৰ দুঃখ আৰু জ্ঞাতি-নাশৰ ভয় আছে। শিৱে ক’লে—ঋষিবাক্য উলটাই দিব নোৱাৰি; তুমি শূদ্ৰযোনিত জন্মিবা, কিন্তু সন্তান নোহোৱা। জ্ঞাতিক্ষয় দেখিলেও তুমি শোকে ভাঙি নপৰিবা, কিয়নো তেওঁলোকে তোমাৰ নিষেধ নুশুনিব; সেয়ে শোকৰ ভাৰো লঘু হ’ব। আৰু কোৱা হয়—শত বছৰ তুমি ধৰ্মপৰায়ণ হৈ আত্মীয়ৰ হিতৰ বাবে বহু উপদেশ দিবা, তেওঁলোকে শ্ৰদ্ধাহীন আৰু দুষ্কৰ্মী হলেও। শত বছৰ শেষত ব্ৰহ্মদ্বাৰেৰে দেহ ত্যাগ কৰি মোক্ষ লাভ কৰিবা। শেষত সূতে জনায়—ইয়াই ধৰ্মৰাজৰ বিদুৰৰূপে অৱতৰণ; ব্যাস (পাৰাশৰ্য)ৰ ব্যৱস্থাত দাসীৰ গৰ্ভত জন্ম লৈ মাণ্ডব্যৰ বাক্য সত্য কৰিলে। এই কাহিনী শ্ৰৱণ পাপনাশিনী।
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
সূতে ধৰ্মৰাজ (যম)ৰ মহিমা সম্পৰ্কে প্ৰসিদ্ধ পৱিত্ৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। কাশ্যপ বংশীয় বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ উপাধ্যায়ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰৰ মৃত্যু হোৱাত শোক-ক্রোধে তেওঁ যমলোকলৈ গৈ কঠোৰ শাপ দিয়ে—যম ‘পুত্ৰহীন’ হ’ব, লোকপূজা হ্ৰাস পাব, আৰু মঙ্গলকর্মত যমৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিলে বিঘ্ন ঘটিব। নিজৰ নিয়ত ধৰ্ম পালন কৰিলেও ব্ৰহ্মশাপৰ ভয়ত যম ব্যাকুল হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ইন্দ্ৰও কয় যে মৃত্যু নিৰ্ধাৰিত সময়তেই হয়, সেয়ে যমৰ কাৰ্য অক্ষুণ্ণ ৰাখি লোকদোষ নলাগে তেনে উপায় লাগে। ব্ৰহ্মা শাপ নিবারণ কৰিব নোৱাৰি এক ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে—ব্যাধি (ৰোগ)সমূহ প্ৰকাশ পাই নিৰ্ধাৰিত সময়ত মৃত্যুকাৰ্য সম্পাদন কৰিব, যাতে জনআৰোপ যমৰ ওপৰত নপৰে। যমে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত ‘উত্তম লিঙ্গ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যি সৰ্বপাপ-নাশক; প্ৰভাতে ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰা লোকক যমদূতে এৰাই চলিব। তাৰ পিছত যমে ব্ৰাহ্মণৰ পুত্ৰক ব্ৰাহ্মণবেশে ঘূৰাই আনি মিলন ঘটায়। ব্ৰাহ্মণে শাপ শিথিল কৰে—যমৰ এক দিৱ্যজ পুত্ৰ আৰু এক মানৱজ পুত্ৰ হ’ব; মানৱজ পুত্ৰ মহাৰাজযজ্ঞৰ দ্বাৰা যমক ‘তাৰণ’ কৰিব। পূজা চলি থাকিব, কিন্তু পূৰ্বৰ বৈদিক প্ৰয়োগৰ সলনি মানৱ-উদ্ভৱ মন্ত্রেৰে। ফলশ্ৰুতি মতে নিৰ্দিষ্ট মন্ত্রে যমপ্ৰতিমা পূজা বিশেষকৈ পঞ্চমীত কৰিলে এক বছৰ পুত্ৰশোকৰ পৰা ৰক্ষা হয়; পঞ্চমীৰ জপে অপমৃত্যু আৰু পুত্ৰশোক নাশ কৰে।
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্ন–উত্তৰ ৰূপে আগবাঢ়ে। ঋষিসকলে ধৰ্মৰাজ (যম)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মানৱাৱতাৰ পুত্ৰৰ কথা সুধিলে, সূতে কয়—সেইজন পাণ্ডুৰ বংশ/ক্ষেত্ৰত জন্ম লোৱা যুধিষ্ঠিৰ, ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ। যুধিষ্ঠিৰৰ আদৰ্শ ৰাজধৰ্ম দেখুওৱা হয়—সম্পূৰ্ণ দক্ষিণাসহ ৰাজসূয় যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি, পাঁচটা অশ্বমেধ যজ্ঞো বিধিপূৰ্বক সম্পূৰ্ণ কৰিছিল; সেয়ে তেওঁ যজ্ঞ-সম্পূৰ্ণতা আৰু ধৰ্মময় শাসনৰ নিদৰ্শন। তাৰ পাছত এটা নীতিবচন দিয়া হয়—পুত্ৰ বহু কাম্য হ’লেও, পিতাৰ কৰ্তব্য-তৃপ্তিৰ বাবে এজন পুত্ৰেই যথেষ্ট; যদি সি গয়া গৈ পিতৃকৰ্ম কৰে, বা অশ্বমেধ সম্পন্ন কৰে, বা নীলবৃষভ (নীল ৰঙৰ ষাঁড়) মুক্ত/উৎসৰ্গ কৰে। সূতে এই আখ্যানক ধৰ্মবৃদ্ধিকৰ উপদেশ বুলি সমাপ্ত কৰে, ৰাজধৰ্মৰ উদাহৰণ আৰু তীৰ্থ-সংযুক্ত পুণ্যৰ মূল্যায়ন একেলগে স্থাপন কৰি।
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত ‘মিষ্টান্নদেশ্বৰ’ নামৰ এক দেৱতা আছে; তেওঁৰ কেৱল দৰ্শনতেই মিষ্টান্ন (মিঠা আৰু পুষ্টিকৰ অন্ন) লাভ হয় বুলি কোৱা হয়। আনর্ত দেশৰ ৰজা বসুসেন ৰত্ন, বাহন, বস্ত্ৰ আদি দানত অতি উদাৰ আছিল, বিশেষকৈ সংক্রান্তি, ব্যতীপাত আৰু গ্ৰহণৰ দৰে পুণ্যকালত; কিন্তু অন্ন আৰু জলদানক সাধাৰণ বুলি ভাবি অৱহেলা কৰিছিল। মৃত্যুৰ পাছত দানফলত স্বৰ্গ লাভ কৰিলেও তাত তীব্ৰ ক্ষুধা-পিপাসাই তেওঁক পীড়া দিয়ে আৰু স্বৰ্গকেই নৰকসম বোধ হৈ ইন্দ্ৰৰ শৰণ লয়। ইন্দ্ৰে ধৰ্মৰ ন্যায় বুজাই দিয়ে—ইহলোক আৰু পৰলোকত স্থায়ী তৃপ্তিৰ বাবে উপযুক্ত পাত্ৰ-কালৰ সৈতে নিয়মিত অন্ন-জলদান অনিবাৰ্য; অন্য দানৰ প্ৰাচুৰ্যই ইয়াৰ বিকল্প নহয়। বসুসেনৰ উপশম পুত্ৰ সত্যসেনৰ দ্বাৰা পিতৃনামত অন্ন-জলদান হ’লে হে হ’ব, কিন্তু আৰম্ভণিতে পুত্ৰে নকৰে। নাৰদ আহি সকলো জানি পৃথিৱীলৈ গৈ সত্যসেনক উপদেশ দিয়ে; সত্যসেনে ব্ৰাহ্মণক মিষ্টান্ন ভোজন কৰায় আৰু বিশেষকৈ গ্ৰীষ্মত জলবিতৰণৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত বাৰ বছৰীয়া ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি আৰু দুৰ্ভিক্ষ হয়, দানকাৰ্য বাধাপ্ৰাপ্ত হয়; সপোনত পিতাই নিজৰ নামত অন্ন-জল অৰ্পণৰ অনুৰোধ কৰে। সত্যসেনে শিৱপূজা কৰি লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, ব্ৰত-নিয়মে তপস্যা কৰে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু অন্নোৎপাদনৰ বৰ দিয়ে আৰু ঘোষণা কৰে—সেই লিঙ্গৰ প্ৰাতঃদৰ্শনে অমৃতসম মিষ্টান্ন লাভ হয়, আৰু নিষ্কাম ভক্তে শূলিন (শিৱ) ধাম প্ৰাপ্ত হয়; কলিযুগতো এই মহিমা ফলদায়ী।
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক স্থানীয়ভাৱে প্ৰসিদ্ধ “ত্ৰিবিধ গণপতি” বিষয়ে সুধে—যাৰ ফল ক্ৰমে স্বৰ্গপ্ৰদান, মোক্ষসাধনাত সহায়, আৰু মর্ত্যজীৱনক অমঙ্গলৰ পৰা ৰক্ষা কৰা বুলি কোৱা হৈছে। আৰম্ভণিতে গণেশক বিঘ্নহৰ্তা আৰু বিদ্যা-যশ আদি পুৰুষাৰ্থদাতা ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়। তাৰ পিছত মানৱ-আকাঙ্ক্ষাৰ ত্ৰিবিধ ভেদ—উত্তম (মোক্ষাৰ্থী), মধ্যম (স্বৰ্গ আৰু সূক্ষ্ম ভোগ ইচ্ছুক), অধম (বিষয়াসক্ত)—উপস্থাপন কৰি “মর্ত্যদা” গণপতি কিয় কাম্য, সেই প্ৰশ্ন উঠে। সূতে দেৱসঙ্কটৰ কাহিনী কয়: তপস্যাসিদ্ধ মানুহৰ স্বৰ্গাগমন বাঢ়ি দেৱতাসকল চাপত পৰে, ইন্দ্ৰ শিৱৰ শৰণ লয়। পাৰ্বতীয়ে গজমুখ, চতুৰ্ভুজ আৰু বিশেষ লক্ষণযুক্ত গণেশৰূপ গঢ়ি, স্বৰ্গ/মোক্ষ লাভৰ উদ্দেশ্যে কৰ্মকাণ্ড কৰা লোকসকলৰ বাবে বিঘ্ন সৃষ্টিৰ দায়িত্ব দিয়ে—ইয়াত বিঘ্নক জগত-নিয়ন্ত্ৰণৰ ধৰ্মকাৰ্য ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। বহু গণ তেওঁৰ অধীনত স্থাপিত হয়; দেৱতাসকলে অস্ত্ৰ, অক্ষয় পাত্ৰ, বাহন, আৰু জ্ঞান-বুদ্ধি-শ্ৰী-তেজ-প্ৰভা আদি বৰ দান কৰে। শেষত ক্ষেত্ৰত তিনিটা প্ৰতিষ্ঠাৰ কথা কোৱা হয়—ঈশান-সম্পৰ্কিত মোক্ষদ গণপতি (ব্ৰহ্মবিদ্যা সাধকৰ বাবে), স্বৰ্গদ্বাৰপ্ৰদ হেৰম্ব (স্বৰ্গকামীৰ বাবে), আৰু মর্ত্যদা গণপতি যিয়ে স্বৰ্গচ্যুতক নীচ যোনিত পতনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। ফলশ্ৰুতিত শুদ্ধ মাঘ চতুৰ্থীত পূজাৰে এক বছৰ বিঘ্ননিবাৰণ আৰু এই কাহিনী শ্ৰৱণে বাধা নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
সূতে কয় যে চিত্ৰপীঠৰ মধ্যভাগত অৱস্থিত শ্ৰী চিত্ৰেশ্বৰ দেৱ ‘চিত্ৰ-সৌখ্য’ অৰ্থাৎ বিশেষ কল্যাণ দান কৰে। তেওঁৰ দৰ্শন, পূজা আৰু স্নান কৰিলে অবৈধ কামনাসংক্রান্ত গুৰুতৰ দোষ শম হয়; বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত তাত উপাসনা অতি ফলপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে। তদুপৰি পূৰ্বশাপবশত ৰজা চিত্ৰাঙ্গদ, ঋষি জাবালি আৰু সেই ঘটনাৰ সৈতে জড়িত এগৰাকী কন্যাও লোকদৃষ্টিত পৰি থকা বিস্ময়কৰ, সামাজিকভাৱে দৃষ্টিগোচৰ ৰূপে তাত উপস্থিত থাকে বুলি বৰ্ণনা আছে। ঋষিসকলে ইয়াৰ পটভূমি সুধে। সূতে কাহিনী কয়—ব্ৰহ্মচাৰী তপস্বী জাবালিয়ে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত ঘোৰ তপস্যা কৰাত দেৱতাসকল উদ্বিগ্ন হয়। ইন্দ্ৰই তেওঁৰ ব্ৰহ্মচৰ্য ভংগ কৰিবলৈ ৰম্ভাক বসন্তাৰ সৈতে পঠিয়ালে; তেওঁলোকৰ আগমনত ঋতুপৰিবর্তনৰ দৰে পৰিৱেশ সৃষ্টি হ’ল। ৰম্ভা স্নানৰ বাবে জলত নামিলে, তাক দেখি জাবালিৰ অন্তৰত ক্ষোভ উঠিল আৰু মন্ত্ৰধ্যান ভাঙিল। ৰম্ভাই মধুৰ বাক্যৰে নিজকে উপলব্ধ বুলি দেখুৱাই প্ৰলোভিত কৰাত জাবালি একদিন কামধৰ্মত পতিত হ’ল। পাছত তেওঁ সংযম ঘূৰাই পাই শুদ্ধিকৰ্ম কৰি পুনৰ তপস্যাত স্থিৰ হ’ল; ৰম্ভা দেৱলোকলৈ উভতি গ’ল। এইদৰে অধ্যায়ে তপ, প্ৰলোভন আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ সৈতে তীৰ্থ-মাহাত্ম্য আৰু নৈতিক সাৱধানতা দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
এই অধ্যায়ত সূতে ফলৱতী–চিত্ৰাঙ্গদ উপাখ্যান আৰু চিত্ৰেশ্বৰ-পীঠ স্থাপনৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰিছে। জাবালি ঋষিৰ সৈতে জড়িত ঘটনাৰ পিছত অপ্সৰা ৰম্ভাই এগৰাকী কন্যা জন্ম দিয়ে; কন্যাটিক ঋষিৰ হাতত অৰ্পণ কৰি ‘ফলৱতী’ নাম দিয়া হয়। আশ্ৰমত ডাঙৰ হওঁতে গন্ধৰ্ব চিত্ৰাঙ্গদে তাইক দেখি গোপনে মিলিত হয়; ইয়াত জাবালি ক্ৰুদ্ধ হৈ কন্যাৰ প্ৰতি কঠোৰতা দেখুৱায় আৰু চিত্ৰাঙ্গদক শাপ দিয়ে—সেয়া দুৰাৰোগত আক্রান্ত হৈ গতি আৰু উৰণশক্তি হেৰুৱায়। তাৰপিছত কাহিনী শৈৱ-যোগিনী পৰিসৰত প্ৰৱেশ কৰে। চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত শিৱ গণসকল আৰু উগ্ৰ যোগিনীৰ সৈতে চিত্ৰেশ্বৰ-পীঠত আহে; যোগিনীবোৰে বলি/উপহাৰ দাবী কৰে। চিত্ৰাঙ্গদ আৰু ফলৱতীয়ে পৰম শৰণাগতিস্বৰূপে নিজৰ ‘মাংস’ অৰ্পণ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। শিৱে কাৰণ সুধি উপায় দান কৰে—সেই পীঠত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি এক বছৰ বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে ৰোগ ক্ৰমে নাশ হ’ব আৰু চিত্ৰাঙ্গদৰ দিব্য মৰ্যাদা পুনৰ লাভ হ’ব। ফলৱতী পীঠ-সংলগ্ন যোগিনী ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়; নগ্ন-ৰূপ প্ৰতিমাভাৱত তাই পূজ্যা হৈ ভক্তক ইষ্টফল দিয়ে। পাছত জাবালি আৰু ফলৱতীৰ মাজত নাৰীৰ নৈতিক মূল্যায়ন বিষয়ে ধৰ্মতাত্ত্বিক বিতৰ্ক হয় আৰু শেষত মিলন ঘটে। ফলৱতী–জাবালি–চিত্ৰাঙ্গদেশ্বৰ এই ত্ৰয়ীৰ পূজা নিত্য সিদ্ধিদায়িনী বুলি উপদেশ দিয়া হয়; ফলশ্ৰুতিত এই কাহিনী ইহ-পরলোকে সৰ্বকামপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—পূৰ্ব প্ৰসঙ্গত এজনী যুৱতী আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লেও কিয় মৃত্যু নহ’ল? সূতে ক’লে: অমৰেশ্বৰ তীৰ্থত, বিশেষকৈ মাঘ মাহৰ কৃষ্ণ-চতুৰ্দশীত, মৃত্যুৰ প্ৰভাৱ ক্ষেত্ৰসীমাতেই পিছুৱাই যায়; তাত অকালমৃত্যুৰ ভয় নাশ পায়। দৈত্যসকলৰ সৈতে বৈৰৰ ফলত দেৱতাসকল পৰাজিত হোৱাৰ পাছত, প্ৰজাপতিৰ কন্যা আৰু কশ্যপৰ পত্নী অদিতি (দিতিৰ সহোদৰা) দীঘলীয়া তপস্যা কৰিলে। তপস্যাৰ ফলত ভূমিৰ পৰা শিৱলিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। তেতিয়া আকাশবাণীয়ে বৰ দিলে—যুদ্ধত লিঙ্গ স্পৰ্শ কৰা লোক এক বছৰ অজেয় থাকিব; আৰু মাঘ কৃষ্ণ-চতুৰ্দশীৰ ৰাতি জাগৰণ কৰা মানুহ এক বছৰ ৰোগমুক্ত থাকিব আৰু অকালমৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা পাব; মৃত্যু নিজেই তীৰ্থ-প্ৰাঙ্গণ ত্যাগ কৰে। অদিতিয়ে লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য দেৱতাসকলক জনালে; তেওঁলোকে শক্তি পাই দৈত্যসকলক জয় কৰিলে। দৈত্যসকলে যেন এই ব্ৰত অনুকৰণ নকৰে, সেয়া ভাবি দেৱতাসকলে সেই তিথিতেই লিঙ্গৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। কেৱল দৰ্শনেই দেহধাৰীৰ মৃত্যুভয় নাশ হয় বুলি ইয়াৰ নাম ‘অমৰ’ হ’ল। শেষত লিঙ্গৰ ওচৰত পাঠৰ ফলশ্ৰুতি, অদিতিয়ে সৃষ্টি কৰা ওচৰৰ কুণ্ডত স্নান, আৰু স্নান-লিঙ্গদৰ্শন-জাগৰণ—এই তিনিটাকেই মুখ্য আচাৰ বুলি পুনৰ কোৱা হৈছে।
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সুধে—আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ আৰু অশ্বিন এই দেৱগণৰ নামসমূহ সঠিক গণনাৰে কওক, লগতে এই ক্ষেত্ৰত পূজাৰ দিন-ক্রমো নিৰ্দিষ্ট কৰক। সূতে উত্তৰ দিয়ে—বৃষধ্বজ, শৰ্ব, ত্ৰ্যম্বক আদি ৰুদ্ৰগণ; ধ্ৰুৱ, সোম, অনিল, অনল, প্ৰভাস আদি আঠ বসু; বৰুণ, সূৰ্য, ইন্দ্ৰ, আৰ্যমন, ধাতা, ভাগ, মিত্ৰ আদি বাৰ আদিত্য; আৰু দিৱ্য চিকিৎসক নাসত্য আৰু দস্ৰ—এই দুজন অশ্বিনকুমাৰ বুলি বৰ্ণনা কৰে। পাছত কোৱা হয় যে এই তেত্ৰিশ দেৱাধিপতি ধৰ্মৰক্ষা কৰিবলৈ ক্ষেত্ৰত সদায় সন্নিহিত থাকে। ৰুদ্ৰপূজা অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত; বসুপূজা দশমীত (বিশেষকৈ অষ্টমীত); আদিত্যপূজা ষষ্ঠী আৰু সপ্তমীত; আৰু ৰোগশমনাৰ্থে অশ্বিনপূজা দ্বাদশীত বিধেয়। এই নিয়মবদ্ধ ভক্তিসাধনাৰ ফলস্বৰূপে অপমৃত্যু নিবারণ, স্বৰ্গ বা উচ্চ গতি লাভ, আৰু স্বাস্থ্য-কল্যাণৰ কথা প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
অধ্যায় ১৪৭ত সূত মুনিয়ে স্থানীয় শিৱপ্ৰকাশ ‘ৱটিকেশ্বৰ’ৰ কথা কয়—তেওঁ পুত্ৰদাতা আৰু পাপনাশক। ঋষিসকলে ‘ৱটিকা’ৰ সম্পৰ্ক আৰু ব্যাসৰ বংশত কপিঞ্জল/শুক নামৰ পুত্ৰ কেনেকৈ লাভ হ’ল সেয়া সোধে। সূতে বৰ্ণনা কৰে—শান্ত আৰু সৰ্বজ্ঞ ব্যাসে ধৰ্মৰ কাৰণে বিবাহ গ্ৰহণ কৰিলে আৰু জাবালীৰ কন্যা ৱটিকা (ৱটিকা) তেওঁৰ পত্নী হ’ল। তেওঁৰ গৰ্ভত শিশু বাৰ বছৰ থাকিল; গৰ্ভস্থ অৱস্থাতেই সি বেদ-ৱেদাঙ্গ, স্মৃতি, পুৰাণ আৰু মোক্ষশাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰিলে, কিন্তু মাতৃয়ে গভীৰ কষ্ট ভোগ কৰিলে। তাৰ পাছত ব্যাস আৰু গৰ্ভস্থ শিশুৰ মাজত সংলাপ হয়। শিশু পূৰ্বজন্মস্মৃতি, মায়াৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য আৰু সোজাকৈ মুক্তিমাৰ্গ ধৰা সংকল্প প্ৰকাশ কৰি, বাসুদেৱক ‘প্ৰতিভূ’ (জামিন/সাক্ষী) কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ব্যাসে শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; বাসুদেৱে প্ৰতিভূত্ব গ্ৰহণ কৰি জন্মৰ আদেশ দিলে। পুত্ৰ প্ৰায় যুবকৰূপে জন্ম লৈ তৎক্ষণাৎ বন-প্ৰব্ৰজ্যাৰ দিশে ধাৱিত হয়। তাৰ পিছত সংস্কাৰ আৰু আশ্ৰম-ক্রম বনাম তৎক্ষণাৎ সন্ন্যাস বিষয়ে ব্যাস-শুকৰ দীঘল নীতি-দৰ্শন আলোচনা হয়—আসক্তিৰ দোষ, সামাজিক ধৰ্ম আৰু সংসাৰসুখৰ অনিশ্চয়তা বিচাৰ কৰা হয়। শেষত শুক বনলৈ গুচি যায়; ব্যাস আৰু মাতৃ শোকাকুল হয়—বংশধৰ্ম আৰু মোক্ষবৈৰাগ্যৰ দ্বন্দ্ব স্পষ্ট হয়।
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
এই অধ্যায়ত সূতে এক সুসংগঠিত তীৰ্থকথা বৰ্ণনা কৰিছে। পুত্ৰহীনতাৰ দুখত পীড়িতা পিঙ্গলা এজন ঋষিৰ (প্ৰসঙ্গত ব্যাসৰ উল্লেখ) অনুমতি লৈ মহেশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ তপস্যাৰ উদ্দেশ্যে নিৰ্দিষ্ট ক্ষেত্ৰলৈ যায়। তাত শংকৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰি শুদ্ধ জলভৰা এক বিস্তৃত বাপী নিৰ্মাণ কৰে আৰু তাক পাপনাশিনী স্নানতীৰ্থ ৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত ত্ৰিপুৰান্তক মহাদেৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ বংশবৃদ্ধিকৰ, সদ্গুণসম্পন্ন পুত্ৰৰ বৰ দিয়ে। পিছত এই স্থানৰ মাহাত্ম্য সৰ্বজনীনভাৱে কোৱা হয়—বিশেষকৈ শুক্লপক্ষৰ নিৰ্দিষ্ট তিথিত নাৰীসকলে তাত স্নান কৰি প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গৰ পূজা কৰিলে উত্তম পুত্ৰ লাভ কৰে; দুৰ্ভাগ্যপীড়িতসকলে স্নান-পূজাৰ দ্বাৰা এক বছৰৰ ভিতৰত সৌভাগ্য লাভ কৰে। পুৰুষসকলে স্নান-পূজাৰে ইচ্ছাপূৰণ পায়, আৰু নিষ্কামসকলে মোক্ষ লাভ কৰে। শেষত মহাদেৱ অন্তৰ্ধান হয়, প্ৰতিশ্ৰুত কপিঞ্জল নামৰ পুত্ৰ জন্মে, আৰু কেলীবৰী দেৱীৰ পূৰ্ব প্ৰতিষ্ঠাৰ সংক্ষিপ্ত উল্লেখ সৰ্বতোসিদ্ধিদায়িনী ৰূপে আহে।
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সূতে কয়—দেৱী একেই আদ্যশক্তি; লোককল্যাণ আৰু উপদ্ৰৱকাৰী শক্তিৰ দমনাৰ্থে তেওঁ বহু ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ কৰে। মহিষাসুৰ-বধৰ বাবে কাত্যায়নী, শুম্ভ-নিশুম্ভ-বধৰ বাবে চামুণ্ডা, আৰু পৰৱৰ্তী ভীতি-চক্ৰত শ্ৰীমাতা—এই প্ৰসিদ্ধ প্ৰকাশসমূহ উল্লেখ কৰি, তাৰ পিছত ‘কেলীশ্বৰী’ ৰূপৰ কথা উত্থাপন হয়। অন্ধকে দেৱতাসকলক পদচ্যুত কৰাৰ সময়ত শিৱে অথৰ্বণ-ধাঁচৰ মন্ত্ৰে পৰাশক্তিক আহ্বান কৰে। স্তৱত কোৱা হয়—সমস্ত নাৰী-ৰূপেই তেওঁৰ বিভূতি। শিৱে অন্ধক-নিগ্ৰহৰ বাবে দেৱীৰ সহায় প্ৰাৰ্থনা কৰে। ‘কেলি-ময়’—লীলাময়, বহুৰূপী ভাব ধৰি অগ্নি-সন্নিধিত আহ্বানিত হোৱা বাবে ত্ৰিলোকত তেওঁ ‘কেলীশ্বৰী’ নামে প্ৰসিদ্ধ—এই নাম-ব্যুৎপত্তিও দিয়া হৈছে। অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত কেলীশ্বৰীৰ পূজাই ইষ্টফল দিয়ে; যুদ্ধকালত ৰজাৰ দূতে তেওঁৰ স্তৱ পাঠ কৰিলে অল্প সেনাৰোও বিজয় লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতি আছে। পাছত অন্ধকৰ বংশকথা আৰু স্বভাৱ-বিকাশ—হিৰণ্যকশিপুৰ বংশসূত্ৰ, ব্ৰহ্মাক তপস্যাৰে সন্তুষ্ট কৰি বৰ বিচৰা, সম্পূৰ্ণ অমৰত্বৰ অস্বীকৃতি, আৰু তাৰ পিছত প্ৰতিশোধে দেৱতাসকলৰ সৈতে যুদ্ধ। দিৱ্যাস্ত্ৰ বিনিময়, শিৱাগমন, মাতৃ-যোগিনী শক্তিৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, ‘পুৰুষ-ব্ৰত’ বুলি কৈ নাৰীক আঘাত নকৰাৰ অন্ধকৰ হঠ, আৰু শেষত তমোস্ত্ৰ প্ৰয়োগ—ইয়াৰে যুদ্ধৰ সৈতে নৈতিক-আচাৰগত সুৰো প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
এই অধ্যায়ত সূতে ক্ৰমবদ্ধ তত্ত্বকথা বৰ্ণনা কৰে। দৈত্যপুৰোহিত শুক্ৰ হাটকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত সিদ্ধিদায়ক ক্ষেত্ৰলৈ গৈ অথৰ্বণীয় ৰৌদ্ৰ মন্ত্রেৰে হোম কৰে আৰু ত্ৰিকোণ কুণ্ড নিৰ্মাণ কৰে। যজ্ঞত সন্তুষ্ট হৈ কেলীশ্বৰী দেৱী প্ৰকট হৈ আত্মবিনাশকাৰী বলি নিষেধ কৰে আৰু কল্যাণকাৰী বৰদানৰ দিশে কথোপকথন ঘুৰাই দিয়ে। শুক্ৰ যুদ্ধত নিহত দৈত্যসকলৰ পুনৰ্জীৱনৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে; দেৱীয়ে সদ্য ভক্ষিত আৰু ‘যোগিনী-মুখত প্ৰৱিষ্ট’ বুলি কোৱা দৈত্যসকলকো ধৰি সকলোকে উঠাব বুলি মানি লয়। তেওঁ ‘অমৃতৱতী বিদ্যা’ নামৰ জ্ঞানশক্তি দান কৰে, যাৰ দ্বাৰা মৃতসকল পুনৰ জীৱিত হয়। শুক্ৰ এই সংবাদ অন্ধকক জনাই বিশেষকৈ অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত নিৰন্তৰ ভক্তি-উপাসনাৰ উপদেশ দিয়ে; আৰু সিধান্ত প্ৰকাশ পায় যে জগতব্যাপী পৰাশক্তি বলৰ দ্বাৰা নহয়, কেৱল ভক্তিৰ দ্বাৰাই লাভ্য। অন্ধকে পূৰ্বৰ ক্ৰোধৰ বাবে অনুতাপ কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে—যি ভক্তে এই ৰূপ ধ্যান কৰে আৰু প্ৰতিমা স্থাপন কৰে, তেওঁলোকে হৃদয়ইচ্ছিত সিদ্ধি লাভ কৰক। দেৱীয়ে স্থাপনকাৰীক মোক্ষ, অষ্টমী/চতুৰ্দশীৰ পূজকক স্বৰ্গ, আৰু কেৱল দৰ্শন-ধ্যান কৰা লোকক ৰাজভোগৰ বৰ দিয়ে। দেৱী অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত শুক্ৰে নিহত দৈত্যসকলক জীৱিত কৰে আৰু অন্ধকে পুনৰ আধিপত্য লাভ কৰে; পৰম্পৰাত ব্যাসবংশীয় এজনৰ দ্বাৰা তাত স্থাপনৰ উল্লেখ আছে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—পাঠ/শ্ৰৱণে মহাদুঃখ নাশ হয়; অষ্টমীত শুনিলে পতিত ৰজাও বাধাহীন ৰাজ্য পায়; আৰু যুদ্ধকালত শ্ৰৱণ বিজয় দিয়ে।
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
এই অধ্যায়ত দুটা ভাগত ধৰ্ম-তত্ত্বৰ বৰ্ণনা আছে। প্ৰথম ভাগত শক্তি-বৃদ্ধিৰে অহংকাৰী অন্ধকে কৈলাসলৈ দূত পঠাই শিৱক দম্ভভৰা আৰু বাধ্যকাৰী দাবী জনায়। শিৱে বীৰভদ্ৰ, মহাকাল, নন্দী আদি প্ৰধান গণসকলক পঠায়; তেওঁলোক আৰম্ভণিতে পৰাজিত হোৱাত শংকৰ স্বয়ং যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে। অস্ত্ৰযুদ্ধ বিফল হ’লে নিকট সংঘৰ্ষ হয়; অন্ধকে ক্ষণিক শিৱক দবাই ধৰিলেও, শিৱে দিৱ্য অস্ত্ৰবলে তাক বশ কৰি ত্ৰিশূলত বিদ্ধ কৰি শূলাগ্ৰত স্থাপন কৰে। শূলাগ্ৰত থকা অন্ধকে দীঘলীয়া স্তোত্ৰে শিৱৰ স্তৱ কৰি শত্রুভাৱ ত্যাগ কৰি অনুতপ্ত ভক্ত হয়। শিৱে তাক মৃত্যু নিদিয়ে; দানৱ-স্বভাৱ শুদ্ধ কৰি তাক গণত্ব প্ৰদান কৰে। অন্ধকে বৰ বিচাৰে—ভৈৰৱৰূপ শিৱক, ত্ৰিশূলত বিদ্ধ অন্ধকৰ প্ৰতিমাসহ সেই একে ৰূপত প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰা মর্ত্যই মোক্ষ লাভ কৰক; শিৱে সন্মতি দিয়ে। দ্বিতীয় ভাগত সুৰথ ৰজাৰ দৃষ্টান্ত। ৰাজ্যচ্যুত সুৰথে বশিষ্ঠৰ শৰণ ল’লে, তেওঁ তাক সিদ্ধিদায়ক হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰলৈ উপাসনাৰ বাবে পঠায়। তাত সুৰথে ভৈৰৱৰূপ মহাদেৱক অন্ধক-শূলাগ্ৰ চিহ্নসহ প্ৰতিষ্ঠা কৰি, নৰসিংহ-মন্ত্ৰে লাল অৰ্ঘ্য-অৰ্পণসহ শুচিতা-নিয়ম মানি পূজা কৰে। জপসংখ্যা পূৰ্ণ হ’লে ভৈৰৱে তাক ৰাজ্য পুনৰ দিয়ে আৰু একে বিধি মানি উপাসনা কৰা আন ভক্তসকলৰো সিদ্ধি হ’ব বুলি আশ্বাস দিয়ে; এইদৰে কাহিনী, প্ৰতিষ্ঠা, মন্ত্ৰসাধনা আৰু শুদ্ধাচাৰ এক স্থানকেন্দ্ৰিক সাধনাক্ৰমত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সুধে—কেৱল দৰ্শন বা স্পৰ্শতেই সম্পূৰ্ণ আৰু ইচ্ছিত ফল দিয়া তীৰ্থ কোনবোৰ? সূতে তীৰ্থ আৰু লিঙ্গ অগণন বুলি কৈ, সেই ক্ষেত্ৰৰ বিশেষ বিধি বৰ্ণনা কৰে—শঙ্খতীৰ্থত স্নান, বিশেষকৈ একাদশীত, সৰ্বপুণ্যদায়ক; একাদশ-ৰুদ্ৰ দৰ্শন সকলো মহেশ্বৰ দৰ্শনৰ সমান; নিৰ্দিষ্ট তিথিত বটাদিত্য দৰ্শন সূৰ্যৰূপ দৰ্শনতুল্য; আৰু গৌৰী-দুৰ্গা আদি দেৱী আৰু গণেশ দৰ্শনো তেওঁলোকৰ নিজ নিজ দেৱগণৰ সমগ্ৰ দৰ্শনফল দিয়ে। তাৰ পাছত ঋষিসকলে সুধে—চক্ৰপাণিৰ মাহাত্ম্য কিয় নকোৱা হ’ল, আৰু কেতিয়া দৰ্শন কৰিব লাগে? সূতে কয়—এই ক্ষেত্ৰত অৰ্জুনে চক্ৰপাণিক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল; স্নান কৰি ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰিলে ব্ৰহ্মহত্যা আদি মহাপাপো নাশ হয়। কৃষ্ণ–অৰ্জুনক নৰ–নাৰায়ণ ৰূপে চিনাক্ত কৰি ধৰ্মস্থাপনৰ দিৱ্য উদ্দেশ্যও উল্লেখ কৰা হৈছে। এতিয়া এটা নীতিবাক্যো আছে—যি মঙ্গল কামনা কৰে, সি পত্নীসহ একান্তত থকা ব্যক্তিক, বিশেষকৈ আত্মীয়ক, নেদেখিব; ই সংযম আৰু সামাজিক শিষ্টাচাৰৰ নিয়ম। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণৰ চোৰাই যোৱা গৰু উদ্ধাৰ কৰি ৰক্ষা কৰা অৰ্জুনৰ কাৰ্য, তীৰ্থযাত্ৰা, বৈষ্ণৱ মন্দিৰ নিৰ্মাণ-প্ৰতিষ্ঠা, আৰু চৈত্ৰত বিষ্ণু-বাসৰত হৰিৰ শয়ন-বোধন উৎসৱ স্থাপন বৰ্ণিত। শেষৰ ফলশ্ৰুতিত একাদশীচক্ৰত নিয়মিত পূজা কৰা ভক্তৰ বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
সূতে ৰূপতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ইয়াত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে অৰুপতাও ৰূপলৈ পৰিণত হয়। তাৰ পিছত উৎপত্তিকথা: ব্ৰহ্মাই তিলোত্তমা নামৰ অতিসুন্দৰী অপ্সৰা সৃষ্টি কৰে। শিৱপূজাৰ বাবে তাই কৈলাসলৈ আহিলে, তাইৰ প্ৰদক্ষিণাৰ সৈতে শিৱৰ দৃষ্টি আকৃষ্ট হয় আৰু তাই ঘূৰি ফুৰা দিশ অনুসৰি অধিক মুখ প্ৰকাশ পায়। পাৰ্বতীৰ মনত ক্ষোভ জাগে; নাৰদে সামাজিক ইঙ্গিতযুক্ত কঠোৰ ব্যাখ্যা কৰি সেই ক্ষোভ অধিক তীব্ৰ কৰে। পাৰ্বতীয়ে শিৱৰ নয়ন ৰোধ কৰাত লোকসমূহত ধ্বংসকাৰী অসাম্যৰ আশংকা দেখা দিয়ে। সৃষ্টিৰ ৰক্ষাৰ্থে শিৱে তৃতীয় নয়ন প্ৰকাশ কৰি “ত্র্যম্বক” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পিছত পাৰ্বতীয়ে তিলোত্তমাক বিকৃতৰূপৰ শাপ দিয়ে; তিলোত্তমা শৰণ ল’লে পাৰ্বতীয়ে নিজে স্থাপন কৰা তীৰ্থত স্নানৰ বিধান দিয়ে—বিশেষকৈ মাঘ শুক্ল তৃতীয়া, আৰু পিছলৈ চৈত্র শুক্ল তৃতীয়াৰ মধ্যাহ্ন স্নানত তাইৰ ৰূপ পুনৰ লাভ হয়। তিলোত্তমাই শুদ্ধ জলেৰে বিস্তৃত অপ্সৰা-কুণ্ড নিৰ্মাণ কৰে। ফলশ্ৰুতিত নাৰীৰ সৌভাগ্য, মনোহৰতা আৰু শ্ৰেষ্ঠ সন্তানলাভ, আৰু পুৰুষৰ বহু জন্মত ৰূপ-শ্ৰীসমৃদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
এই অধ্যায়ত সূতে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ বিধিবদ্ধ পৱিত্ৰ ভূগোল আৰু তীৰ্থমাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। গৌৰীকুণ্ডৰ ওচৰৰ নিৰ্দিষ্ট কুণ্ডত স্নান আৰু পাৰ্বতীৰ দৰ্শন—ইয়াক শুদ্ধি আৰু জন্ম-মৰণৰ ক্লেশক্ষয়ৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। নাৰীকেন্দ্ৰিক ফলকথা বিশেষকৈ উল্লেখিত—নিয়ত তিথিত স্নান কৰিলে সৌভাগ্য, দাম্পত্যকল্যাণ, সন্তানলাভ, আৰু বন্ধ্যাত্বৰ দৰে দোষৰো নিবৃত্তি হয়। ঋষিসকলে তীৰ্থসিদ্ধিৰ তত্ত্ব সুধিলে সূতে গূঢ় সাধনাপথ বুজাই দিয়ে—লিঙ্গসমূহৰ মাজত উপাসনা, বিশেষকৈ চতুৰ্দশীৰ ব্ৰত, আৰু সাধকৰ দৃঢ়তা পৰীক্ষা কৰিবলৈ গণেশৰ ভয়ংকৰ ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ। ইয়াৰ বিপৰীতে ব্ৰাহ্মণ্য আদৰ্শসম্মত সাত্ত্বিক পথো দেখুওৱা হৈছে—স্নান, শাস্ত্ৰানুগ আচৰণ, প্ৰভাতে তিলদান আদি, আৰু নিয়মিত উপবাস/বৈৰাগ্য যি মোক্ষাভিমুখ। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শ্ৰৱণ-পাঠ, ব্যাস/গুৰুৰ সন্মান, আৰু মনোযোগে গ্ৰহণ কৰিলে মহাপৱিত্ৰতা আৰু উন্নতি লাভ হয়।
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ দেৱ-ব্যৱস্থা আৰু পূজা-তত্ত্ব বৰ্ণিত হৈছে। তাত নিবাস কৰা দেৱসমূহ—অষ্ট বসু, একাদশ ৰুদ্ৰ, দ্বাদশ আদিত্য আৰু অশ্বিনীকুমাৰ—উল্লেখ কৰি পঞ্জিকা-সময় অনুসাৰে উপাসনাৰ বিধান দিয়া হৈছে। শুচিতা-প্ৰস্তুতি (স্নান, পৰিষ্কাৰ বস্ত্ৰ), কৰ্মক্ৰম (প্ৰথমে দ্বিজসকলক তৰ্পণ, তাৰপিছত পূজা) আৰু মন্ত্ৰযুক্ত নৈবেদ্য, ধূপ, আৰাৰ্তি আদি উপচাৰৰ কথা কোৱা হৈছে। বিশেষ ব্ৰতসমূহত মধুমাস শুক্ল অষ্টমীত বসুপূজা, সপ্তমীত—বিশেষকৈ ৰবিবাৰে—পুষ্প, গন্ধ আৰু লেপনেৰে আদিত্যপূজা, চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীত শতৰুদ্ৰীয় পাঠসহ ৰুদ্ৰপূজা, আৰু আশ্বিন পূৰ্ণিমাত অশ্বিনীসূক্তেৰে অশ্বিনীদ্বয়ৰ আৰাধনা নিৰ্দেশিত। তাৰপিছত পুষ্পাদিত্য-মাহাত্ম্য আৰম্ভ হয়—যাজ্ঞবল্ক্যই প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই দেৱতা দৰ্শন-পূজনত ইষ্টসিদ্ধি দিয়ে, পাপ নাশ কৰে আৰু পৰম মুক্তিৰ সম্ভাৱনাও দেখুৱায়। শেষত সমৃদ্ধ নগৰত মণিভদ্ৰৰ কাহিনিৰ প্ৰস্তাৱনা—অপাৰ ধন, কৃপণতা, দেহক্ষয় আৰু বিবাহ-আকাঙ্ক্ষা—আৰু ধনে সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু কৰ্মপ্ৰবৃত্তিক কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে সেই নীতিবচন দিয়া হৈছে।
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
সূত কবিয়ে এটা কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে য’ত মণিভদ্ৰ নামৰ এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ ক্ষমতা আৰু কামনাৰ বশৱৰ্তী হৈ এজন ক্ষত্ৰিয় পৰিয়ালক এক অশুভ সময়ত (যেতিয়া ভগৱান মধুসূদন নিদ্ৰাত থাকে) বিবাহৰ বাবে বাধ্য কৰে। ধনৰ লোভত ক্ষত্ৰিয়জনে নিজৰ কন্যাক মণিভদ্ৰলৈ দান কৰে। বিবাহৰ পিছত মণিভদ্ৰই পত্নীক মানসিক নিৰ্যাতন চলায় আৰু এজন নপুংসকক দ্বাৰৰক্ষী হিচাপে নিযুক্তি দি পত্নীক আৱদ্ধ কৰি ৰাখে। মণিভদ্ৰই ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজনৰ বাবে নিমন্ত্ৰণ কৰে যদিও এটা অপমানজনক চৰ্ত আৰোপ কৰে যে তেওঁলোকে তললৈ মূৰ কৰি খাব লাগিব আৰু তেওঁৰ পত্নীৰ ফালে চাব নোৱাৰিব। পুষ্প নামৰ এজন বেদ-অধ্যয়নকাৰী ব্ৰাহ্মণ ভাগৰুৱা হৈ তাত উপস্থিত হয়। ভোজনৰ সময়ত কৌতুহলবশতঃ পুষ্পই ওপৰলৈ চায় আৰু মণিভদ্ৰৰ পত্নীৰ মুখমণ্ডল দেখে। ইয়াতে ক্ৰোধিত হৈ মণিভদ্ৰই তেওঁক প্ৰহাৰ কৰি ৰাজপথত পেলাই দিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। দয়ালু নাগৰিকসকলে পুষ্পক সহায় কৰে আৰু মণিভদ্ৰৰ অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে দুখ প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
এই অধ্যায়ত সূতে বৰ্ণনা কৰে—পুষ্প নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ দুখিত আৰু ক্ৰুদ্ধ হৈ, নিজৰ ভাবনাত হোৱা দোষৰ প্ৰতিকাৰ নাপোৱালৈকে আহাৰ নকৰাৰ সংকল্প লয় আৰু তৎক্ষণাৎ ফলদায়ী দেৱতা বা মন্ত্ৰ বিচাৰে। স্থানীয় লোকে তাক চামৎকাৰপুৰৰ সূৰ্যমন্দিৰৰ কথা কয়, যাক যাজ্ঞবল্ক্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি খ্যাত—ৰবিবাৰে সপ্তমী তিথিত হাতে ফল ধৰি ১০৮ বাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি হয়; লগতে কাশ্মীৰৰ শাৰদা দেৱী উপবাসে সিদ্ধি দান কৰে বুলিও কয়। পুষ্প তাত গৈ স্নান কৰি ১০৮ প্ৰদক্ষিণা সম্পন্ন কৰে আৰু দীঘলীয়া স্তৱ-আৰাধনা কৰে। তাৰ পাছত কুশাণ্ডিকা আদি বিধিৰে হোম আৰম্ভ কৰি—মন্ত্ৰন্যাস, স্থাপন, আহুতি আদি ক্ৰমে আগবাঢ়ে; কিন্তু তামসিক হঠত সিদ্ধিৰ বাবে নিজৰ মাংস পৰ্যন্ত আহুতি দিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া সূৰ্যদেৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ তাক নিবৃত্ত কৰে আৰু শ্বেত-কৰ্ষ্ণ দুটা গুটি (গোলী) দিয়ে—যাৰ দ্বাৰা কিছু সময় ৰূপান্তৰ কৰি পুনৰ নিজৰ স্বৰূপলৈ ঘূৰি আহিব পাৰে—আৰু বৈদীশাৰ মণিভদ্ৰ নামৰ ধনীজনৰ বিষয়ে জ্ঞান দান কৰে। পুষ্পে সোধে—১০৮ প্ৰদক্ষিণাৰ তৎক্ষণাৎ ফল কিয় নাপালে? সূৰ্যদেৱে বুজাই কয়—তামসিক ভাবত কৰা কৰ্ম নিষ্ফল; বাহ্য বিধিৰ শুদ্ধতাই দুষিত উদ্দেশ্যৰ ক্ষতিপূৰণ কৰিব নোৱাৰে। সূৰ্যদেৱে তাৰ ঘাঁ সাৰাই অন্তৰ্ধান হয়; শিক্ষা—কৰ্মফলৰ মূল নিয়ামক ‘ভাব’।
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
সূতে নাগৰখণ্ডত মণিভদ্ৰ-উপাখ্যান বৰ্ণনা কৰে। পুষ্প নামৰ এজন ব্যক্তিয়ে এক আশ্চৰ্য গুটিকা লাভ কৰি মণিভদ্ৰৰ সদৃশ ৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু সেই ছদ্মবেশে নগৰত বিভ্ৰান্তি আৰু সামাজিক অশান্তি সৃষ্টি কৰে। আহি থকা নকল মণিভদ্ৰক বাধা দিবলৈ দ্বাৰপাল ষণ্ডক আদেশ দিয়া হয়; কিন্তু দুৱাৰমুখত সঁচা মণিভদ্ৰেই আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়, ফলত জনতাৰ মাজত ডাঙৰ হাহাকাৰ উঠে। তাৰ পিছত পুষ্প পুনৰ মণিভদ্ৰৰূপে প্ৰকাশ পাই পৰিচয়-ভ্ৰম অধিক বৃদ্ধি কৰে। বিবাদ ৰাজসভালৈ যায়। ৰজাই প্ৰশ্নোত্তৰে সঁচা-মিছা পৰীক্ষা কৰে আৰু শেষত মানৱ-সাক্ষী হিচাপে মণিভদ্ৰৰ পত্নীক আহ্বান কৰে। তেওঁ স্বামীৰ প্ৰকৃত লক্ষণ চিনাক্ত কৰি ধৰ্মসঙ্গত স্বামীক পৃথক কৰে আৰু ছদ্মধাৰীজনক উন্মোচন কৰে। ৰজাই প্ৰতাৰকক দণ্ড দিবলৈ আদেশ কৰে; দণ্ডৰ সময়ত দোষীয়ে কামনাৰ বিপদ, প্ৰতাৰণাৰ সামাজিক পৰিণাম আৰু কৃপণতাৰ কঠোৰ নিন্দা কৰি দীঘল নীতিবচন কয়। তেওঁ কয়—ধনৰ তিনিটা গতি: দান, ভোগ বা নাশ; কেৱল সঞ্চয় কৰিলে নিষ্ফল তৃতীয় গতি অনিবাৰ্য। শেষত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যত এই কাহিনী পবিত্ৰ ভূগোলৰ ভিতৰত স্থাপিত নীতিদৃষ্টান্ত হিচাপে উপসংহাৰ পায়।
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ক্ষেত্ৰৰ দেৱালয়-পৰিসৰত মণিভদ্ৰৰ নিবাসলৈ পুষ্প আত্মীয়স্বজনসহ আনন্দে আহে; শঙ্খ-ভেৰী আৰু ঢোল-নগাৰাৰ মঙ্গলধ্বনি উঠি পৰে। ভাস্কৰৰ কৃপাতে সমৃদ্ধি লাভ হৈছে বুলি কাহিনীত প্ৰকাশ পায়। পুষ্পে নিজৰ কুল-বন্ধুসকলক একত্ৰ কৰি লক্ষ্মীৰ চঞ্চলতা স্মৰণ কৰে আৰু আগৰ দীঘলীয়া দুখ-কষ্টৰ অৱস্থাৰ কথা মনত বিচাৰে। ধনৰ অনিত্যতা বুজি সি সত্যব্ৰতৰ সংকল্প লৈ বিস্তৃত দান কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। আত্মীয়সকলক মৰ্যাদা অনুসাৰে বস্ত্ৰ-অলংকাৰ বণ্টন কৰে, বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলক শ্ৰদ্ধাৰে ধন-বস্ত্ৰ দান কৰে, নট-গায়ক আদি শিল্পীসকলক অন্ন-বস্ত্ৰ দিয়ে, আৰু বিশেষকৈ দৰিদ্ৰ আৰু অন্ধসকলক পোষণ কৰি তৃপ্ত কৰে। শেষত সি পত্নীৰ সৈতে ভোজন কৰি সমাগত লোকসমূহক বিদায় দিয়ে আৰু লাভ কৰা সম্পদেৰে শৃঙ্খলিত, উদ্দেশ্যপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰে। এই অধ্যায়ে দেখুৱায়—ক্ষেত্ৰ-সংলগ্ন পবিত্ৰ পৰিবেশত দানধৰ্ম আৰু সমাজ-সেৱাৰ দ্বাৰাই সমৃদ্ধি ধৰ্মসন্মত হয়।
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
এই অধ্যায়ত সূতে তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ ভিতৰত নীতিশিক্ষামূলক সতর্ক কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। চমৎকাৰপুৰত সূৰ্যোপাসনাৰ প্ৰসঙ্গত ব্ৰাহ্মণ পুষ্পই মনোমোহা ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। তেতিয়া মাহী নামৰ নাৰী সুধে—এই ৰূপান্তৰ মায়া, মন্ত্ৰসিদ্ধি নে দেৱকৃপাৰ ফল? পুষ্পই সত্য স্বীকাৰ কৰি মণিভদ্ৰক লৈ কৰা আগৰ প্ৰতাৰণা, তেওঁৰ পত্নীক অন্যায়ে গ্ৰহণ কৰা, আৰু সেই মিছাৰ ওপৰত গঢ়া গৃহস্থজীৱন তথা সন্তান-পরম্পৰাৰ কথা প্ৰকাশ কৰে। ভোগৰ পাছত বৃদ্ধাৱস্থাত তেওঁৰ অন্তৰত গভীৰ অনুতাপ জাগে। নিজৰ মহাপাপ বুজি তেওঁ পাপক্ষালনৰ বাবে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ যোৱা আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰূপ পুৰশ্চৰণ কৰাৰ সংকল্প লয়। পুত্ৰসকলক ধন বণ্টন কৰি, য’ত আগতে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল তাত সূৰ্য-সম্পৰ্কীয় ভব্য নিৰ্মাণ কৰায়, আৰু শুদ্ধিৰ বাবে চাতুশ্চৰণ (চাৰি প্ৰকাৰ পাঠ-যজ্ঞ ব্যৱস্থা) সম্পাদনৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক আমন্ত্ৰণ জনায়। এইদৰে নৈতিক স্বীকাৰোক্তি আৰু ক্ষেত্ৰীয় আচাৰ-ব্যৱস্থা একেলগে সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
এই অধ্যায়ত সূতে ব্ৰাহ্মণসভাত হোৱা চিন্তা-বিমৰ্শৰ বিৱৰণ দিয়ে। পুষ্পে পত্নীৰ সৈতে ভক্তি-বিনয়ে দ্বিজসকলৰ ওচৰলৈ গৈ ভাস্কৰ (সূৰ্য) দেৱতাৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ কথা জনায় আৰু ত্ৰিলোকত খ্যাতি বিস্তাৰৰ বাবে দেৱতাৰ নাম “পুষ্পাদিত্য” ৰাখিবলৈ প্ৰস্তাৱ কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে পূৰ্বৰ কীৰ্তি-পৰম্পৰা ৰক্ষাৰ কথা উত্থাপন কৰি প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান দিয়ে; শুদ্ধিৰ বাবে “লক্ষ” পৰিমাণৰ মহাহোমো নিৰ্দেশ কৰে। পুষ্পে অনুৰোধ কৰে যে নিৰ্বাচিত নামেই দেৱতাৰ সদায় স্তৱ-কিীৰ্তন হ’ব, আৰু স্থান-সম্পৰ্কীয় দেৱীনাম দি তেওঁৰ পত্নীকো সন্মানিত কৰা হ’ব। শেষত সিদ্ধান্ত হয়—দেৱতা “পুষ্পাদিত্য” নামে স্বীকৃত হয় আৰু দেৱী “মাহিকা/মাহী” নামে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ফলশ্ৰুতিত কলিযুগৰ উপকাৰ কোৱা হৈছে—পুষ্পাদিত্যভক্তিত ৰবিবাৰৰ পাপ নাশ; ৰবিবাৰে সপ্তমী যোগত ১০৮ পৰ্যন্ত ফল অৰ্পণ কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি; “মাহিকা” দুৰ্গাৰ নিয়মিত দৰ্শনে কষ্ট নিবারণ; আৰু চৈত্ৰ শুক্ল চতুৰ্দশীৰ পূজাত বছৰভৰ অমঙ্গলৰ পৰা ৰক্ষা।
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
অধ্যায় ১৬২ নৈতিক-আনুষ্ঠানিক কাহিনিৰে আৰম্ভ হৈ বিস্তৃত ব্ৰতবিধিত উপনীত হয়। সূতে বৰ্ণনা কৰে—মণিভদ্ৰবধ-সম্পৰ্কীয় বিতৰ্কিত কৰ্মৰ বাবে পুষ্প লোকনিন্দাৰ সন্মুখীন হয়; ব্ৰাহ্মণসকলে তাক কঠোৰভাৱে ধিক্কাৰ দিয়ে আৰু কথোপকথনত তাক মহাপাতকী, আনকি ব্ৰহ্মঘ্ন বুলিও দোষাৰোপ কৰে। তাৰ বিষণ্ণতা দেখি নাগৰ ব্ৰাহ্মণসকলে শাস্ত্ৰ, স্মৃতি, পুৰাণ আৰু বেদান্ত বিচাৰ কৰি শুদ্ধিৰ প্ৰামাণ্য পথ বিচাৰে; তেতিয়া চণ্ডশর্মা নামৰ ব্ৰাহ্মণে স্কন্দপুৰাণোক্ত ‘পুরশ্চৰণ-সপ্তমী’ক প্ৰায়শ্চিত্ত ৰূপে নিৰ্দেশ কৰে। পুষ্পে সেই ব্ৰত পালন কৰি এক বছৰৰ অন্তত শুদ্ধ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত পুৰাতন উপদেশ-সংবাদ সংযোজিত—ৰাজা ৰোহিতাশ্বে ঋষি মাৰ্কণ্ডেয়ক সোধে, মন- বাক্- দেহে কৰা পাপ কেনেকৈ নাশ হয়। ঋষিয়ে কয়: মানসিক দোষৰ ক্ষয় পশ্চাত্তাপে, বাচিক দোষৰ শমন সংযম/অসম্প্ৰয়োগে, আৰু কায়িক দোষৰ প্ৰায়শ্চিত্ত ব্ৰাহ্মণসকলৰ আগত প্ৰকাশ কৰি বা ৰাজশাসনৰ দণ্ড-নিয়মে সম্পন্ন হয়। শেষত সূৰ্যকেন্দ্ৰিক ‘পুরশ্চৰণ-সপ্তমী’ ব্ৰতৰ বিধান—মাঘ শুক্লপক্ষত, সূৰ্য মকৰস্থ থাকোঁতে, ৰবিবাৰে উপবাস, শুচিতা, প্ৰতিমাপূজা, ৰঙা ফুল-অৰ্পণ, ৰঙা চন্দনযুক্ত অৰ্ঘ্য, ব্ৰাহ্মণভোজন-দক্ষিণা, আৰু পঞ্চগব্যাদি শুদ্ধিকাৰক সেৱন—বৰ্ণিত। মাহে মাহে দ্ৰব্য-অৰ্পণৰ ক্ৰম বছৰজুৰি কৈ, শেষত ষষ্ঠাংশসহ দান দিলে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধিৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
অধ্যায় ১৬৩ ব্ৰহ্মস্থানত সংঘটিত এক সমাজ-আইনী আৰু আচার-নৈতিক ঘটনাৰ বৰ্ণনা কৰে। কিছুমান নাগৰ ব্ৰাহ্মণে ধনভৰা পাত্ৰ পোৱাৰ পিছত সভা আহ্বান কৰি, লোভপ্ৰসূত অনুচিত গ্ৰহণ আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত প্ৰদানত হোৱা পদ্ধতিগত দোষৰ বিষয়ে ৰায় দিয়ে। সমবেত পৰামৰ্শ নোহোৱাকৈ এজনেই প্ৰায়শ্চিত্ত কৰোৱাইছিল বুলি চণ্ডশৰ্মাক সমাজৰ ‘বাহ্য’ বুলি গণ্য কৰি অপমান কৰা হয়। পুষ্পে ধন আগবঢ়াই ক্ষতিপূৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে; কিন্তু সভাই স্পষ্ট কৰে যে ৰায় ধনলোভৰ বাবে নহয়, স্মৃতি-পুৰাণৰ প্ৰমাণ আৰু সঠিক প্ৰতিষ্ঠানগত বিধিৰ ওপৰত আধাৰিত। তেওঁলোকে কয় যে প্ৰায়শ্চিত্ত অতিৰিক্ত আচার্য/ঋত্বিকসহ, যথোচিত পৰামৰ্শেৰে, বিধিবদ্ধভাৱে দিয়া উচিত। বেদনাত পুষ্পে কঠোৰ আত্মপীড়াক অৰ্ঘ্যৰূপে কৰিবলৈ উদ্যত হোৱাত ভাস্বান সূৰ্য প্ৰকট হৈ সেই দুঃসাহস নিষেধ কৰে আৰু বৰ দিয়ে—চণ্ডশৰ্মা শুদ্ধ হৈ ‘ব্ৰাহ্ম-নাগৰ’ নামে খ্যাত হ’ব, তাৰ বংশধৰ আৰু সহচৰসকলে সন্মান লাভ কৰিব, আৰু পুষ্পৰ দেহ পুনৰুদ্ধাৰ হ’ব। এই অধ্যায়ে লোভ-নিগ্ৰহ, সমাজিক অধিকাৰ আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ পদ্ধতিগত বৈধতা দেৱানুমোদনেৰে পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—পুষ্প নামৰ ভক্তে আত্মত্যাগময় সংকল্পে সূৰ্যক সন্তুষ্ট কৰি দুঃখিত ব্ৰাহ্মণ চণ্ডশৰ্মাক সান্ত্বনা দি পথ দেখুৱালে। তেওঁ ভবিষ্যদ্বাণী কৰিলে যে চণ্ডশৰ্মাৰ দেহপতন নহ’ব আৰু নাগৰসকলৰ মাজত তেওঁৰ বংশ বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰিব। তাৰ পাছত দুয়ো পবিত্ৰ সৰস্বতীৰ দক্ষিণ তীৰত গৈ আশ্ৰমসদৃশ বাসস্থান স্থাপন কৰি থাকিবলৈ ধৰিলে। চণ্ডশৰ্মাই পূৰ্বব্ৰত স্মৰণ কৰি সাতাইশ লিঙ্গ-সম্পৰ্কীয় নিয়মসাধনা আৰম্ভ কৰিলে—সৰস্বতীত স্নান, শৌচাচাৰ, ষড়াক্ষৰ মন্ত্রজপ, লিঙ্গনাম উচ্চাৰণ আৰু সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম। তেওঁ কাদামাটি (কৰ্দম)ৰে লিঙ্গ গঢ়ি পূজা কৰিলে আৰু ধৰ্ম মানিলে—অসুবিধাজনক ঠাইত থকা লিঙ্গকো বিঘ্ন নকৰিব; এইদৰে দৈনিক কৰি সাতাইশ লিঙ্গ পূৰ্ণ হ’ল। অতিভক্তিত প্ৰসন্ন শিৱে ভূমিৰ পৰা এটা লিঙ্গ প্ৰকাশ কৰি ক’লে—ইয়াৰ পূজাত সাতাইশ লিঙ্গৰ সম্পূৰ্ণ ফল পোৱা যায়; যি কোনো ভক্তিভাৱে পূজা কৰে সিও সেই ফল লাভ কৰে। চণ্ডশৰ্মাই প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি লিঙ্গটোক ‘নাগৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে আৰু নগৰৰ লিঙ্গস্মৃতিৰ সৈতে নাম জুৰিলে; শেষত তেওঁ শিৱলোক প্ৰাপ্ত হ’ল। পুষ্পে সৰস্বতীতীৰত ‘নাগৰাদিত্য’ নামে সূৰ্যপ্ৰতিমা স্থাপন কৰি বৰ পালে—সেখানে পূজা কৰিলে চামৎকাৰপুৰৰ দ্বাদশ সূৰ্যৰূপৰ সম্পূৰ্ণ ফল লাভ হয়। চণ্ডশৰ্মাৰ পত্নী শাকম্ভৰীয়ে শুভ তীৰত দুৰ্গা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; দেৱীয়ে ক’লে—ভক্তিপূৰ্বক পূজাত তৎক্ষণাৎ ফল, বিশেষকৈ আশ্বিন শুক্ল মহানৱমীত, আৰু দেৱী ‘শাকম্ভৰী’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। অধ্যায়ৰ অন্তত কোৱা হয়—সমৃদ্ধিৰ পাছতো উপাসনা কৰিলে আগলৈ বৃদ্ধি পোৱাত বাধা নাথাকে।
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
এই অধ্যায়ত সূতে বৰ্ণনা কৰে যে এক সময় সৰস্বতীৰ পুণ্য তীৰ বহিৰাগত গোষ্ঠী আৰু নগৰবাসীৰ মাজত বিশেষ সামাজিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছিল। কিন্তু পিছত ঋষি বিশ্বামিত্ৰৰ শাপত সৰস্বতী ৰক্তবাহিনী হয়; তীৰত ৰাক্ষস, ভূত, প্ৰেত, পিশাচ আদি সীমান্ত সত্তাৰ বিচৰণ বাঢ়ে। ফলত মানুহে ভয়ত সেই অঞ্চল ত্যাগ কৰি সুৰক্ষিত পবিত্ৰ ভূভাগলৈ, বিশেষকৈ মাৰ্কণ্ডেয় আশ্ৰমৰ ওচৰৰ নৰ্মদা তীৰলৈ, গমন কৰে। ঋষিসকলে শাপৰ কাৰণ সুধিলে সূতে ইয়াক বিশ্বামিত্ৰ–বসিষ্ঠৰ বৈৰ আৰু ক্ষত্ৰিয়ৰ ব্ৰাহ্মণত্ব লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰ প্ৰসঙ্গত ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত উৎপত্তি-কথাত ভৃগুবংশীয় ঋষি ঋচীক কৌশিকী নদীৰ কাষৰ ভোজকটলৈ আহে। গাধিৰ কন্যাক (গৌৰীপূজাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত) দেখি তেওঁ ব্ৰাহ্ম-বিবাহে প্ৰাৰ্থনা কৰে। গাধিয়ে কন্যাশুল্ক হিচাপে এক-একটা ক’লা কাণ থকা সাতশ’ দ্ৰুত অশ্ব দাবী কৰে। ঋচীকে কান্যকুব্জ গৈ গঙ্গাতীৰত ‘অশ্বো বোঢা’ মন্ত্ৰ ছন্দ-ঋষি-দেৱতা-বিনিয়োগসহ জপ কৰাত নদীৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় অশ্বসমূহ প্ৰকট হয়। এইদৰে অশ্বতীৰ্থৰ খ্যাতি স্থাপিত হয়; তাত স্নানক অশ্বমেধ যজ্ঞফলসম বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা যজ্ঞৰ মহিমা তীৰ্থসেৱাৰে সুলভ হয়।
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
এই অধ্যায়ত ঋচীক আৰু ‘ত্রৈলোক্য-সুন্দৰী’ বুলি বৰ্ণিত এগৰাকী নাৰীৰ বিবাহক কেন্দ্ৰ কৰি বংশ-প্ৰৱৰ্তনৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিবাহৰ পাছত ঋচীকে বৰ দান কৰি ‘চৰু-দ্বয়’ নামৰ দ্বিভাগ যজ্ঞবিধি সম্পাদন কৰে, যাতে ব্ৰাহ্ম্য তেজ আৰু ক্ষাত্ৰ তেজ পৃথকভাৱে স্থাপিত থাকে। তেওঁ প্ৰতিটো চৰুৰ সৈতে প্ৰতীকাত্মক আচৰণো নিৰ্দিষ্ট কৰে—এটাৰ বাবে অশ্বত্থ গছ আলিঙ্গন, আনটোৰ বাবে ন্যগ্ৰোধ আলিঙ্গন—বিধি আৰু সম্ভাৱ্য সন্ততি-গুণৰ মাজত শিক্ষামূলক সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ। কিন্তু মাতৃৰ প্ৰৰোচনাত চৰুৰ অংশ আৰু গছ-আলিঙ্গনৰ ক্ৰম অদল-বদল হৈ যায়; ফলত বিধিভংগৰ প্ৰভাৱ গৰ্ভলক্ষণত প্ৰকাশ পায়। পত্নীৰ দোহদ আৰু ৰুচি ৰাজকীয় আৰু যুদ্ধমুখী হোৱাত ঋচীকে বুজে যে ক্ৰিয়া বিপৰীত হৈছে। তাৰ পাছত সমঝোতা হয়—তৎক্ষণাৎ জন্ম লোৱা পুত্ৰ ব্ৰাহ্মণত্ব ৰক্ষা কৰিব, কিন্তু তীব্ৰ ক্ষাত্ৰ তেজ নাতিত প্ৰবাহিত হ’ব। শেষত জমদগ্নিৰ জন্ম আৰু পৰৱৰ্তীকালত সেই বংশতে ৰাম (পৰশুৰাম)ৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণিত; তেওঁৰ শৌৰ্যক পূৰ্বকৃত যজ্ঞতেজ আৰু পূৰ্বজৰ সন্মতিৰ অনুবর্তী ফল হিচাপে দেখুৱাই, নৈতিক কাৰণতা, বিধিশুদ্ধি আৰু বংশনিয়তি একেলগে সংযোজিত কৰা হৈছে।
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
সূতে বিশ্বামিত্ৰৰ জন্ম-প্ৰসঙ্গ আৰু প্ৰাৰম্ভিক গঢ়ণিৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ ৰাজবংশত জন্মগ্ৰহণ কৰে; মাতৃ তপস্বিনী আৰু তীৰ্থযাত্ৰাপৰায়ণা বুলি কোৱা হৈছে। পিতা গাধিয়ে তেওঁক ৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে; বিশ্বামিত্ৰে বেদাধ্যয়ন বজাই ৰাখি ব্ৰাহ্মণসন্মান আৰু ধৰ্মাচৰণসহ ৰাজ্য শাসন কৰিলে। কালক্ৰমে তেওঁ বনশিকাৰত আসক্ত হয় আৰু এদিন মধ্যাহ্নত ক্ষুধা-তৃষ্ণাত ক্লান্ত হৈ মহাত্মা বশিষ্ঠৰ পুণ্য আশ্ৰমত উপস্থিত হয়। বশিষ্ঠে অৰ্ঘ্য-মধুপৰ্ক আদি বিধিসম্মত আতিথ্য দি বিশ্ৰাম আৰু ভোজনৰ অনুৰোধ কৰে। ৰজাই নিজৰ ক্ষুধাৰ্ত সৈন্যদলৰ কথা ভাবি চিন্তিত হ’লে, বশিষ্ঠে কামধেনু নন্দিনীৰ দ্বাৰা মুহূৰ্ততে সৈন্য আৰু পশুৰ বাবে বিপুল অন্ন-পানীয় প্ৰকাশ কৰে। বিস্মিত বিশ্বামিত্ৰে নন্দিনী প্ৰথমে প্ৰাৰ্থনা কৰি, পাছত ৰাজাধিকাৰৰ যুক্তি দেখুৱাই বলপূৰ্বক ল’বলৈ চেষ্টা কৰে। বশিষ্ঠে ধৰ্ম-স্মৃতিৰ বিধান অনুসাৰে কামধেনুৰ দৰে গাই কিনা-বেচা বা হৰণ কৰা নিষিদ্ধ বুলি কৈ অস্বীকাৰ কৰে। যেতিয়া ৰাজপুৰুষে নন্দিনী ধৰি মাৰে, তেতিয়া সি শবৰ, পুলিন্দ, ম্লেচ্ছ আদি সশস্ত্ৰ দল সৃষ্টি কৰি ৰাজসেনা ধ্বংস কৰে। বশিষ্ঠে দয়াৰে অধিক হিংসা ৰোধ কৰি ৰজাক ৰক্ষা কৰে আৰু মায়াবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে। অপমানিত বিশ্বামিত্ৰে উপলব্ধি কৰে যে ক্ষত্ৰিয়বল ব্ৰহ্মবলৰ আগত অল্প; সেয়ে তেওঁ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি পুত্ৰ বিশ্বসহক সিংহাসনত বহুৱাই ব্ৰাহ্মণ তেজ লাভৰ বাবে মহাতপস্যাৰ সংকল্প কৰে।
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ পৰিসৰত ‘ধাৰা’ দেৱীৰ উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। সূত ক’লে—বিশ্বামিত্ৰে হিমালয়ত অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিলে: আকাশত শয়ন, জলত বাস, পঞ্চাগ্নি-সাধনা, ক্ৰমে উপবাস কৰি কৰি শেষত বায়ুভক্ষণলৈকে। তেওঁৰ তপস্যাত ভীত ইন্দ্ৰে বৰ দিবলৈ আহিল, কিন্তু বিশ্বামিত্ৰে ৰাজ্য-ঐশ্বৰ্য আদি সকলো নাকচ কৰি কেৱল ব্ৰাহ্মণ্য (ব্ৰাহ্মণত্ব)হে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—আধ্যাত্মিক সিদ্ধিৰ শ্ৰেষ্ঠতা প্ৰতিষ্ঠা কৰি। পাছত ব্ৰহ্মাও বৰ দিবলৈ আহে; বিশ্বামিত্ৰে সেই একেটা বৰেই পুনৰ অনুৰোধ কৰে। ঋচীকে ব্যাখ্যা কৰে যে বিশ্বামিত্ৰৰ ব্ৰহ্মর্ষিত্বৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ মন্ত্র আৰু সংস্কৃত চৰু-আহুতি আগতেই ব্যৱস্থা কৰা আছিল; সেয়ে ব্ৰহ্মাই তেওঁক ব্ৰহ্মর্ষি ঘোষণা কৰিবলৈ অধিকাৰী। বসিষ্ঠে ক্ষত্ৰিয়জন্মৰ লোকৰ ব্ৰাহ্মণত্ব অযৌক্তিক বুলি বিতৰ্ক কৰি অনর্ত দেশত শঙ্খতীৰ্থ, ব্ৰহ্মশিলা আৰু সৰস্বতীৰ ওচৰলৈ গুচি যায়। ক্ৰুদ্ধ বিশ্বামিত্ৰে সামবেদীয় বিধিত অভিচাৰ কৰি ভয়ংকৰ কৃত্যা সৃষ্টি কৰে। বসিষ্ঠে দিব্যদৃষ্টিত তাক জানি অথৰ্ব মন্ত্রে স্তম্ভিত কৰে; কৃত্যাই কেৱল তেওঁৰ দেহ স্পৰ্শ কৰি পতিত হয়। তাৰ পাছত বসিষ্ঠে সেই শক্তিক শান্ত কৰি চৈত্র শুক্ল অষ্টমীত পূজাৰ বিধান স্থাপন কৰে আৰু ভক্তসকলক এক বছৰ ৰোগমুক্তিৰ বৰ দিয়ে। এইদৰে দেৱী ‘ধাৰা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ নগৰ-উপাসনাৰ বিশেষ পৰম্পৰাসহ ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ঋষিসকলে সোধে—তুষ্টিদায়িনী শক্তি কিয় বিশেষকৈ নাগৰ সমাজৰ সৈতে যুক্ত, আৰু পৃথিৱীত তেওঁ ‘ধাৰা’ নামে কেনেকৈ প্ৰসিদ্ধ হ’ল। সূত ক’লে—চামৎকাৰপুৰত নাগৰী ব্ৰাহ্মণী ধাৰা তপস্বিনী অৰুন্ধতীৰ সৈতে সখ্যতা গঢ়িলে। অৰুন্ধতী বশিষ্ঠসহ শঙ্খতীৰ্থত স্নানলৈ আহি ধাৰাক ঘোৰ তপস্যাত ৰত দেখি পৰিচয় আৰু উদ্দেশ্য সুধিলে। ধাৰাই নিজৰ নাগৰ বংশ, অল্পবয়সতে বৈধব্য, আৰু শঙ্খেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য শুনি তীৰ্থতে থাকি ভক্তিভাৱে সাধনা কৰাৰ সংকল্প বৰ্ণনা কৰিলে। অৰুন্ধতীয়ে তেওঁক সৰস্বতী তীৰৰ, নিত্য শাস্ত্ৰ-আলোচনা চলা আশ্ৰমত বাস কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনালে। পিছত কাহিনীত বিশ্বামিত্ৰ–বশিষ্ঠ সংঘৰ্ষৰ সৈতে জড়িত এক দিৱ্য শক্তিৰ কথা আহে; বশিষ্ঠে তাক স্থিৰ কৰি ৰক্ষাকাৰী দেৱী ৰূপে পূজ্য কৰিলে। ধাৰাই ৰত্নেৰে সজোৱা প্ৰাসাদসদৃশ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰি স্তোত্ৰ পাঠ কৰিলে—দেৱীক জগতৰ আধাৰ আৰু লক্ষ্মী, শচী, গৌৰী, স্বাহা, স্বধা, তুষ্টি, পুষ্টি আদি বহু ৰূপে স্তৱন কৰিলে। দীঘলীয়া নিত্য পূজাৰ পাছত চৈত্ৰ শুক্ল অষ্টমীত স্নান-অৰ্ঘ্য-নৈবেদ্য আদি অৰ্পণ কৰোঁতে দেৱী প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিলে আৰু সেই মন্দিৰত ‘ধাৰা’ নাম গ্ৰহণ কৰিলে। আচাৰবিধি ঘোষণা—নাগৰসকলে তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা, তিনিটা ফল অৰ্পণ আৰু স্তোত্ৰ পাঠ কৰিলে এক বছৰ ৰোগভয়ৰ পৰা ৰক্ষা পায়। নাৰীৰ বাবে বিশেষ ফল—বন্ধ্যাৰ সন্তানলাভ, দুৰ্ভাগ্য-নিবাৰণ, স্বাস্থ্য আৰু কল্যাণ। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই উৎপত্তিবৃত্তান্ত পঢ়িলে বা শুনিলে পাপক্ষয় হয়; বিশেষকৈ নাগৰসকলে ভক্তিভাৱে অধ্যয়ন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
সূতে বিশ্বামিত্ৰ আৰু বশিষ্ঠৰ প্ৰসঙ্গত আন এটা আশ্চৰ্য কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বিশ্বামিত্ৰে বশিষ্ঠৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰা শত্রু-শক্তিক বশিষ্ঠে অথৰ্বণ মন্ত্রবলে ৰোধ কৰি শান্ত কৰে। তাৰ পিছত বশিষ্ঠৰ দেহত স্বেদ উৎপন্ন হয়; সেই স্বেদৰ পৰাই শীতল, স্বচ্ছ, পবিত্ৰ জল প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ তেওঁৰ পদৰ পৰা বৈ গৈ ভূমি ভেদি নিৰ্মল ধাৰা ৰূপে ওলাই আহে—গঙ্গাজল সদৃশ নিষ্কলঙ্ক তীৰ্থধাৰা। এই ধাৰাতীৰ্থত স্নান কৰিলে সন্তানহীন বুলি কোৱা নাৰীয়েও তৎক্ষণাৎ সন্তানলাভ কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি আছে, আৰু যি কোনো স্নান কৰে সি সকলো তীৰ্থৰ ফল পায়। স্নানৰ পাছত দেৱীৰ যথাবিধি দৰ্শন কৰিলে ধন-ধান্য, সন্তান আৰু ৰাজসুখ-সম্পৰ্কীয় সৌভাগ্য লাভ হয়। চৈত্ৰ শুক্ল অষ্টমীৰ মধ্যৰাত্ৰিত নৈবেদ্য আৰু বলি-পিণ্ডিকা অৰ্পণৰ বিধান দিয়া হৈছে; সেই পিণ্ডিকা গ্ৰহণ বা ভক্ষণ কৰিলে বৃদ্ধাৱস্থাতো বিশেষ ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়। শেষত দেৱীক বহু নাগৰ বংশৰ কুলদেৱী বুলি স্থাপন কৰি, যাত্ৰাৰ পূৰ্ণতাৰ বাবে নাগৰসকলৰ অংশগ্ৰহণ অনিবাৰ্য বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে বশিষ্ঠ–বিশ্বামিত্ৰ সংঘাত ক্ৰমে অধিক উগ্ৰ হয়। নিজৰ শক্তি নিষ্ফল হোৱাত ক্ৰুদ্ধ বিশ্বামিত্ৰে দীক্ষিত দিব্যাস্ত্ৰ, ব্ৰহ্মাস্ত্ৰসহ, নিক্ষেপ কৰে। তাতে উল্কাসদৃশ প্ৰহাৰ, অস্ত্ৰৰ বিস্তাৰ, সাগৰৰ কম্পন, পৰ্বতশিখৰৰ ভাঙন আৰু ৰক্তবৃষ্টিৰ দৰে দৃশ্য দেখা দিয়ে—প্ৰলয়লক্ষণ যেন লাগে। দেৱতাসকল ভয়ত ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই কয় যে ই দিব্যাস্ত্ৰ-যুদ্ধৰ পাৰ্শ্বফল, আৰু দেৱসকলক লৈ যুদ্ধভূমিলৈ আহে। ব্ৰহ্মাই জগত্বিনাশ ৰোধ কৰিবলৈ যুদ্ধ থামাবলৈ অনুৰোধ কৰে। বশিষ্ঠে স্পষ্ট কৰে—তেওঁ প্ৰতিশোধৰ বাবে নহয়, মন্ত্রবলে ৰক্ষাৰ্থে অহা অস্ত্ৰসমূহ নিষ্ক্ৰিয় কৰি আছে। ব্ৰহ্মাই বিশ্বামিত্ৰক অস্ত্ৰ-মোচন বন্ধ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু বাক্যৰ দ্বাৰা সমাধান বিচাৰে; উত্তেজনা কমাবলৈ বশিষ্ঠক ‘ব্ৰাহ্মণ’ বুলি সম্বোধন কৰে। বিশ্বামিত্ৰৰ ক্ৰোধ মান-সম্মান আৰু স্বীকৃতিৰ সৈতে জড়িত; কিন্তু বশিষ্ঠে তেওঁক ক্ষত্ৰিয়জন্মা বুলি ধৰি ‘ব্ৰাহ্মণ’ পদ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু ব্ৰহ্মতেজ ক্ষাত্ৰবলতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপাদন কৰে। শেষত ব্ৰহ্মাই শাপৰ ভয় দেখুৱাই দিব্যাস্ত্ৰ ত্যাগ কৰোৱায়। ব্ৰহ্মা প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত ঋষিসকল সৰস্বতী তীৰত অৱস্থান কৰে। অধ্যায়ৰ শিক্ষা—সংযম, শুদ্ধ বাক্য, আৰু ধ্বংসশক্তিক ধৰ্মসীমাৰ ভিতৰত নিয়ন্ত্ৰণ।
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
সূতে কয়—বসিষ্ঠক অনিষ্ট কৰিবলৈ ‘ছিদ্ৰ’ বিচাৰি ফুৰা বিশ্বামিত্ৰে মহাসৰস্বতী নদীক আহ্বান কৰিলে। নদী নাৰী-ৰূপে প্ৰকট হৈ উপদেশ বিচাৰিলে; তেতিয়া বিশ্বামিত্ৰে আদেশ দিলে—বসিষ্ঠ স্নান কৰিবলৈ নামিলে তই বেগেৰে উথলি উঠি তেওঁক মোৰ ওচৰলৈ আন, যাতে মই তেওঁক বধ কৰিব পাৰোঁ। সৰস্বতীয়ে অস্বীকাৰ কৰি ক’লে—মহাত্মা বসিষ্ঠৰ প্ৰতি দ্ৰোহ নকৰোঁ; ব্ৰাহ্মণবধ অধৰ্ম। ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ মনসিক সংকল্পেও কঠোৰ প্ৰায়শ্চিত্ত লাগে, আৰু তেনে হত্যাৰ পক্ষে বাক্য-প্ৰচাৰ কৰিলেও শুদ্ধিকৰ্ম আৱশ্যক—এই ধৰ্মবাণী তেওঁ স্মৰণ কৰালে। ক্ৰুদ্ধ বিশ্বামিত্ৰে শাপ দিলে—মোৰ আজ্ঞা নমানাৰ বাবে তোৰ জল ৰক্তপ্ৰবাহ হ’ব। তেওঁ সাতবাৰ জল অভিমন্ত্ৰিত কৰি নদীত নিক্ষেপ কৰাত, শঙ্খশুভ্ৰ আৰু পৰম পুণ্যদায়ক সৰস্বতীজল মুহূৰ্ততে ৰক্ত হৈ পৰিল। ভূত-প্ৰেত-নিশাচৰ একত্ৰ হৈ পান কৰি উল্লাস কৰিলে; তপস্বী আৰু স্থানীয় লোক দূৰলৈ আঁতৰি গ’ল। বসিষ্ঠ অৰ্বুদ পৰ্বতলৈ গ’ল। বিশ্বামিত্ৰ চামৎকাৰপুৰলৈ গৈ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত ঘোৰ তপস্যা কৰি সৃষ্টিশক্তিত ব্ৰহ্মাৰ সমকক্ষ হ’ব পৰা সামৰ্থ্য লাভ কৰিলে। শেষত পুনৰ কোৱা হয়—বিশ্বামিত্ৰৰ শাপতেই সৰস্বতীৰ জল ৰক্ত হৈছিল, আৰু চণ্ডশৰ্মা আদি ব্ৰাহ্মণসকলে স্থানান্তৰ কৰিছিল।
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
অধ্যায় ১৭৩ত ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সূতে বৰ্ণনা কৰে যে বিশ্বামিত্ৰৰ মন্ত্রসিদ্ধিৰ সৈতে জড়িত শাপপ্ৰভাৱৰ ফলত সৰস্বতীৰ জল ৰক্তসদৃশ হৈ পৰে আৰু নদী ৰক্তৌঘৰ দৰে বোৱে। দুঃখিত সৰস্বতী বশিষ্ঠৰ শৰণ লৈ নিজৰ অৱস্থা জনায়—প্ৰবাহ ৰক্তৰূপ হোৱাত তপস্বীসকলে ত্যাগ কৰে আৰু বিঘ্নকাৰী সত্তাসকলে তাত বিচৰণ কৰে; সেয়ে তেওঁক পুনৰ শুদ্ধ সলিলৰূপে স্থাপন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। বশিষ্ঠে সক্ষমতা নিশ্চিত কৰি প্লক্ষবৃক্ষচিহ্নিত স্থানত সমাধিস্থ হৈ, বৰুণ-সম্পৰ্কীয় মন্ত্র জপি ভূমি ভেদি প্ৰচুৰ জলধাৰা উন্মোচন কৰে। দুটা নিৰ্গম বৰ্ণিত—এটা পুনৰ নৱ সৰস্বতী হৈ তীব্ৰ বেগে ৰক্তদোষ ধুই লৈ যায়; আনটো পৃথক নদী হৈ ‘সাভ্ৰমতী’ নামে প্ৰবাহিত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই সাৰস্বত বৃত্তান্ত পাঠ বা শ্ৰৱণ কৰিলে সৰস্বতীৰ কৃপাৰে মতি-বিবৰ্ধন আৰু বুদ্ধিৰ স্পষ্টতা বৃদ্ধি পায়।
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থকথা প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে বৰ্ণিত। সূত ক’লে, পিপ্পলাদে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘কংসাৰেশ্বৰ’ শিৱলিঙ্গৰ দৰ্শন, নমস্কাৰ আৰু পূজাৰ দ্বাৰা ক্ৰমে পাপক্ষয়, অশুচি-নাশ আৰু মহাপুণ্য লাভ হয়। ঋষিসকলে পিপ্পলাদ কোন আৰু কিয় লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে, সেয়া সুধে। সূতে জন্মকথা কয়—যাজ্ঞবল্ক্যৰ ভগ্নী কংসাৰী অনিচ্ছাকৃতভাৱে বস্ত্ৰ-সম্পৰ্কীয় শুক্ৰমিশ্ৰিত জলৰ স্পৰ্শত গৰ্ভৱতী হয়। লজ্জাত গোপনে প্ৰসৱ কৰি অশ্বত্থ (পিপ্পল) গছৰ তলত শিশুক থৈ ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। দিৱ্যবাণীয়ে জনায়—উতথ্যৰ শাপৰ ফলত বৃহস্পতিৰ এই পৃথিৱীত অৱতৰণ; পিপ্পল-সাৰ খাই পোষিত হোৱাৰ বাবে তাৰ নাম ‘পিপ্পলাদ’ হ’ব। কংসাৰী লজ্জাত প্ৰাণত্যাগ কৰে; শিশু পিপ্পলৰ ওচৰতে ডাঙৰ হয়। নাৰদ মুনি আহি তাৰ উৎপত্তি প্ৰকাশ কৰে আৰু অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কীয় বিদ্যা/সাধনাৰ পথ দেখুৱায়। পাছত পিপ্পলাদৰ ক্ৰোধত শনৈশ্চৰ পতিত হয়; নাৰদৰ মধ্যস্থতাত স্তোত্ৰ আৰু ধৰ্ম্য নিয়ম স্থিৰ হয়—বিশেষকৈ আঠ বছৰৰ ভিতৰত শিশুসকলৰ ৰক্ষা, তেল লেপন, নিৰ্দিষ্ট দান আৰু পূজাবিধি। শেষত নাৰদে পিপ্পলাদক চমৎকাৰপুৰলৈ নি যাজ্ঞবল্ক্যৰ হাতত অৰ্পণ কৰে; এইদৰে বংশ, স্থান আৰু লিঙ্গমাহাত্ম্য একেলগে সংযুক্ত হয়।
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে যাজ্ঞবল্ক্য আৰু ব্ৰহ্মাৰ সংলাপ প্ৰকাশ পায়। অন্তৰৰ ব্যথা আৰু চিত্তশুদ্ধিৰ আকাঙ্ক্ষাৰে যাজ্ঞবল্ক্য আধ্যাত্মিক স্পষ্টতা দিয়া উপযুক্ত প্ৰায়শ্চিত্ত বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই উপায় দেখুৱায়—অতি পুণ্যদায়ক হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত শূলিন শিৱৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা; এই ক্ষেত্ৰ সঞ্চিত পাপ নাশ কৰি শুদ্ধি প্ৰদান কৰে। ইয়াত প্ৰায়শ্চিত্তৰ তত্ত্ব বৰ্ণিত—অজ্ঞানে বা জ্ঞানে কৰা দোষ যিয়েই হওক, শিৱমন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু লিঙ্গকেন্দ্ৰিক ভক্তিপূজাই নৈতিক অন্ধকাৰ দূৰ কৰে; যেনেকৈ সূৰ্যোদয়ে ৰাতিৰ অন্ধকাৰ নাশ কৰে। কলিযুগত বহু তীৰ্থ ফলহীন হ’ব পাৰে বুলি আশংকা কোৱা হৈছে, কিন্তু হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰক তাৰ ব্যতিক্ৰম হিচাপে বিশেষ ফলদায়ক বুলি স্থাপন কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মা প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত যাজ্ঞবল্ক্য লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত ভক্তিসহ লিঙ্গাভিষেক (স্নাপন) কৰাৰ বিধান ঘোষণা কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা দোষ ক্ষালিত হৈ পবিত্ৰতা পুনৰ স্থাপিত হয় বুলি কোৱা হৈছে। এই লিঙ্গেই হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত “যাজ্ঞবল্ক্যেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়।
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
সূতে এটা তীৰ্থ-উৎপত্তিৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে, য’ত যাজ্ঞবল্ক্যৰ প্ৰসংগসহ মাতৃ-শুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে এটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। পিপ্পলাদে মুখ্য কৰ্তা হৈ শ্রুতি-অধ্যয়ন আৰু যজ্ঞকর্মত নিপুণ ব্ৰাহ্মণসকলক আহ্বান কৰি কয়—তেওঁৰ মাতৃ কংসাৰী দেহত্যাগ কৰিছে; তেওঁৰ স্মৃতিত তেওঁ লিঙ্গৰ অভিষেক-প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে আৰু তেওঁলোকৰ পৰামৰ্শে জনসমক্ষে স্বীকৃতি বিচাৰে। তেওঁ গোবৰ্ধনক নাগৰ সমাজক নিত্য পূজালৈ পথ দেখুৱাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে—নিত্য পূজাই বংশৰ সমৃদ্ধি বৃদ্ধি কৰে, অৱহেলাই অৱনতি আনে—এই সামাজিক-ধাৰ্মিক দাবী স্পষ্ট কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে দেৱতাৰ নাম “কংসাৰীশ্বৰ” বুলি স্থিৰ কৰে। তাৰ পিছত পাঠ-শ্ৰৱণ আৰু দেৱসন্নিধিত ভক্তি-আচৰণৰ ফল বৰ্ণিত হয়—অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশী তিথিত স্নান, নীলৰুদ্ৰ আৰু আন ৰুদ্ৰমন্ত্ৰৰ জপ, আৰু দেৱালয়ত অথৰ্ববেদ পাঠ। ইয়াৰ ফলত মহাপাপ শমন, ৰাজনৈতিক-প্ৰাকৃতিক সংকটত ৰক্ষা, শত্রুনাশ, সময়মতে বৰষুণ, ৰোগ-দুঃখ উপশম আৰু ধৰ্মময় শাসনৰ উদয়—এই ফল পিপ্পলাদৰ আশ্বাস আৰু ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ আধাৰত ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলৰ সৈতে সংলাপৰূপে তীৰ্থ‑ব্ৰতবিধি বৰ্ণনা কৰিছে। গৌৰীক ইয়াত “পঞ্চপিণ্ডিকা” বুলি কোৱা হৈছে; জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্লপক্ষত, সূৰ্য বৃষ ৰাশিত থাকোঁতে, নাৰীসকলে দেৱীৰ ওপৰত জলযন্ত্ৰ (জলধাৰাৰ উপকৰণ) স্থাপন কৰি পূজা কৰে। ইয়াক বহু কঠিন ব্ৰতৰ সংক্ষিপ্ত বিকল্প আৰু গৃহস্থ‑সৌভাগ্য দানকাৰী পুণ্যকর্ম বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ঋষিসকলে “পাঁচ পিণ্ড”ৰ তাত্ত্বিক ভিত্তি কি বুলি প্ৰশ্ন কৰে। সূতে কয় যে দেৱী সৰ্বব্যাপিনী পৰাশক্তি; সৃষ্টি‑ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ পঞ্চতত্ত্ব—পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ—ৰূপে পঞ্চবিধ প্ৰকাশ ধাৰণ কৰে, আৰু এই ৰূপত উপাসনা কৰিলে পুণ্য বহুগুণ বৃদ্ধি পায়। তাৰ পাছত লক্ষ্মীয়ে কাশীৰ ৰজা আৰু প্ৰিয় ৰাণী পদ্মাৱতীৰ কাহিনী কয়—পদ্মাৱতীয়ে জলস্থলত মাটিৰ পঞ্চপিণ্ডিকা নিত্য পূজা কৰি সৌভাগ্য বৃদ্ধি কৰে, ফলত সহ‑ৰাণীসকলে গোপন কথা সোধে। পদ্মাৱতীয়ে পঞ্চতত্ত্ব‑সম্পৰ্কিত “পঞ্চ‑মন্ত্ৰ” প্ৰকাশ কৰে আৰু মৰুভূমিৰ সংকটত বালুকাৰে পূজা কৰি দেৱীৰ কৃপা লাভ কৰি পাছত সমৃদ্ধি পায়। শেষত পঞ্চ‑মন্ত্ৰ (তত্ত্ব‑নমস্কাৰ) স্পষ্টকৈ দিয়া হৈছে, হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত লক্ষ্মীৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ উল্লেখ আছে, আৰু ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—সেখানে পূজা কৰা নাৰীসকল স্বামীৰ প্ৰিয় হয় আৰু পাপমুক্ত হয়।
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
এই অধ্যায়ত বহু-কণ্ঠীয় তত্ত্ব-আলোচনা দেখা যায়। লক্ষ্মীয়ে নিজৰ দুঃখ প্ৰকাশ কৰে—গৌৰীপূজাৰ ফলত ৰাজলক্ষ্মী লাভ হ’লেও সন্তান নথকাৰ বেদনাই তেওঁক কষ্ট দিয়ে। চাতুৰ্মাস্যত আনর্ত ৰজাৰ ৰাজভৱনত দুর্বাসা মুনি আহে; উত্তম আতিথ্য আৰু শুশ্ৰূষাত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ উপদেশ দিয়ে—দেৱসান্নিধ্য কাঠ, পাথৰ বা মাটিত স্বয়ংস্থিত নহয়; মন্ত্রৰ সৈতে যুক্ত ভাৱভক্তিৰ দ্বাৰাই দেৱতা প্ৰকাশ পায়। দুর্বাসাই ৰাত্ৰিৰ প্ৰহৰ অনুসাৰে চাৰিৰূপ গৌৰীৰ বিন্যাস-নিৰ্মাণ, ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য-অৰ্ঘ্য আদি সহ পূজা আৰু বিশেষ আহ্বানযুক্ত নিয়মব্ৰত নিৰ্দেশ কৰে; পুৱা ব্ৰাহ্মণ দম্পতীক দান আৰু শেষত বাহন-প্ৰেৰণ আৰু নিক্ষেপৰূপ সমাপন-ক্ৰিয়াও কয়। পাছত দেৱীৰ সংশোধনী আদেশ আহে—চাৰিটা ৰূপ জলত বিসৰ্জন নকৰিবা; হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে নাৰীকল্যাণৰ বাবে অক্ষয় ফল লাভ হয়। লক্ষ্মীয়ে বৰ বিচাৰে—মানৱ গৰ্ভধাৰণৰ পুনৰাবৃত্তিৰ পৰা মুক্তি আৰু বিষ্ণুৰ সৈতে নিত্যসংযোগ; ফলশ্ৰুতিত শ্ৰদ্ধাৰে পাঠ কৰা লোকৰ স্থায়ী লক্ষ্মী আৰু দুর্ভাগ্য-নিবাৰণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
এই অধ্যায়ত সূতে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ‘পুষ্কৰ-ত্রয়’ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিছে। কোৱা হয়, ইয়াৰ দৰ্শন, স্পৰ্শ বা নাম-স্মৰণ মাত্ৰেই পাপ সূৰ্যোদয়ত অন্ধকাৰ নাশ হোৱাৰ দৰে দূৰ হয়। ঋষিসকলে সোধে—ব্ৰহ্মতীৰ্থ ৰূপে প্ৰসিদ্ধ পুষ্কৰ ইয়াত কেনেকৈ স্থিত হ’ল? সূতে নাৰদ-ব্ৰহ্মা সংলাপ কাহিনী কয়। নাৰদে কলিযুগত ধৰ্মশাসন, যজ্ঞাচাৰ আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ অৱক্ষয়ৰ কথা ব্ৰহ্মাক জনায়। কলিৰ প্ৰভাৱে পুষ্কৰো দুষিত হ’ব বুলি চিন্তা কৰি ব্ৰহ্মাই কলিৰহিত স্থানত তীৰ্থ স্থিৰ কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁ এটা পদ্ম পৃথিৱীত পতিত কৰে; সেয়া হাটকেশ্বৰ অঞ্চলত বেদজ্ঞ, সংযমী ব্ৰাহ্মণ আৰু তপস্বীৰ মাজত পৰে। পদ্মটো তিনিবাৰ সৰি তিনিটা গৰ্ত সৃষ্টি কৰে; সেয়া নিৰ্মল জলেৰে পূৰ্ণ হৈ জ্যেষ্ঠ, মধ্য আৰু কনীয়ক—তিনিটা পুষ্কৰ কুণ্ড হয়। ব্ৰহ্মাই আহি ক্ষেত্ৰৰ স্তৱ কৰে, স্নানফল আৰু কাৰ্ত্তিক শ্ৰাদ্ধৰ মহিমা (গয়াশীৰ্ষসম পুণ্য) ঘোষণা কৰে আৰু যজ্ঞৰ আয়োজন আৰম্ভ কৰে। বায়ুক আদেশ দি ইন্দ্ৰাদি দেবগণক আহ্বান কৰায়; ইন্দ্ৰে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণ আনে, আৰু ব্ৰহ্মাই বিধিপূৰ্বক পূৰ্ণ দক্ষিণাসহ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে।
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰহ্মাই কৰা সেই মহাযজ্ঞত কোন দেৱতাৰ পূজা হয়, কোন কোন ঋত্বিক কোন পদত থাকে, কেনেকুৱা দক্ষিণা দিয়া হয়, আৰু অধ্বৰ্যু আদি কৰ্মকাৰীৰ নিয়োগ কেনেদৰে স্থিৰ হয়। সূতে যজ্ঞৰ বিধিসম্মত সাজ-সজ্জা আৰু ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। ইন্দ্ৰ আৰু শম্ভু নিজৰ দিৱ্য পৰিজনসহ সহায়ৰ বাবে আহে। ব্ৰহ্মাই শাস্ত্ৰোক্ত আতিথ্য কৰি দায়িত্ব বণ্টন কৰে। তাৰ পাছত বিশ্বকৰ্মাক যজ্ঞমণ্ডপ নিৰ্মাণ—পত্নীশালা, বেদী, অগ্নিকুণ্ড, পাত্ৰ-চষক, যূপ, পাকখাত, বিস্তৃত ইষ্টকাবিন্যাস—আৰু হিৰণ্ময় পুৰুষৰ সোণৰ প্ৰতিমা গঢ়িবলৈ আদেশ দিয়ে। বৃহস্পতিয়ে ষোলজন যোগ্য ঋত্বিক আনিবলৈ দায়িত্ব পায়; ব্ৰহ্মাই নিজে পৰীক্ষা কৰি নিয়োগ কৰে। শেষত হোতা, অধ্বৰ্যু, উদ্গাতা, অগ্নীধ্ৰ, ব্ৰহ্মা আদি ষোল ঋত্বিকৰ পদ-তালিকা দিয়া হয় আৰু দীক্ষা তথা যজ্ঞাৰম্ভত সহায় কৰিবলৈ ব্ৰহ্মাই বিনয়ে অনুৰোধ কৰে।
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
অধ্যায় ১৮১-ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত যজ্ঞকর্মৰ বৈধতা লৈ ধৰ্ম-ন্যায়মূলক বিবাদ বৰ্ণিত। স্থানীয় নাগৰ ব্ৰাহ্মণসকলক উপেক্ষা কৰি পদ্মজ ব্ৰহ্মাই বহিৰাগত ঋত্বিকসকলৰ সৈতে যজ্ঞ আৰম্ভ কৰাত নাগৰসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ মধ্যগক দূত কৰি পঠিয়াই নিজৰ পৰম্পৰাগত অধিকাৰ দাবী কৰে। তেওঁলোকে কয়—আমাক বাদ দি কৰা যজ্ঞ/শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল; পূৰ্বৰ ক্ষেত্ৰদানত সীমাৰেখাসহ এই অধিকাৰ নিৰ্দিষ্ট। ব্ৰহ্মাই শান্ত বাক্যৰে প্ৰক্ৰিয়াগত ত্ৰুটি স্বীকাৰ কৰি নিয়ম স্থাপন কৰে—এই ক্ষেত্ৰত নাগৰক বাদ দি কৰা কৰ্ম ফলহীন; আৰু নাগৰসকলে ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰত কৰিলে সেয়াও নিষ্ফল—এইদৰে পাৰস্পৰিক অধিকাৰ-ব্যৱস্থা স্থিৰ হয়। তাৰ পিছত যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ তাড়না দেখা যায়। সাবিত্ৰী বিলম্ব কৰাত নাৰদ, তাৰ পিছত পুলস্ত্য তেওঁক আনিবলৈ চেষ্টা কৰে। সময় কমি আহিলে ইন্দ্ৰে এক গোপকন্যা আনি বিধিপূৰ্বক সংস্কাৰ কৰি ব্ৰহ্মাৰ বিবাহযোগ্য কৰি তোলে। ৰুদ্ৰ আদি দেৱতা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক ‘গায়ত্ৰী’ ৰূপে স্বীকৃতি দি বিবাহ সম্পন্ন কৰে, যাতে যজ্ঞ সিদ্ধ হয়। শেষত তীৰ্থফলশ্ৰুতি—এই স্থান মঙ্গলদায়ক আৰু সমৃদ্ধিদায়ক; ইয়াত পাণিগ্ৰহণ, পিণ্ডদান, কন্যাদান আদি কৰিলে অধিক পুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
এই অধ্যায়ত যজ্ঞমণ্ডপত সংঘটিত এক পবিত্ৰ ঘটনাৰ বৰ্ণনা আছে। ব্ৰহ্মা গায়ত্ৰীৰ সৈতে যজ্ঞশালালৈ গৈ মানৱভাব ধৰি দণ্ড, অজিন, মেখলা আৰু মৌনব্ৰত আদি বৈদিক লক্ষণসহ যাগৰ প্ৰস্তুতি কৰায়। প্ৰৱৰ্গ্য সময়ত জাল্ম নামৰ নগ্ন কপালধাৰী তপস্বীয়ে অন্ন বিচাৰে; অস্বীকাৰ হ’লে তাৰ কপাল পেলাই দিয়া হয়, কিন্তু সেয়া আশ্চৰ্যভাৱে বহু গুণে বৃদ্ধি পাই সমগ্ৰ যজ্ঞাঙ্গণ ভৰি যজ্ঞক্ৰমত বিঘ্ন ঘটায়। ব্ৰহ্মাই ধ্যানযোগে ইয়াত শৈৱ তত্ত্ব উপলব্ধি কৰি মহেশ্বৰক শৰণ লয়। শিৱে কয়—কপাল তেওঁৰ প্ৰিয় পাত্ৰ, আৰু ৰুদ্ৰৰ উদ্দেশ্যে আহুতি নথকাৰ বাবেই এই বাধা; সেয়ে কপালৰ মাধ্যমেদি ৰুদ্ৰাৰ্পিত আহুতি দিবলৈ বিধান কৰে, তেতিয়াই যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হয়। ব্ৰহ্মাই ভৱিষ্যৎ যজ্ঞত শতৰুদ্ৰীয় পাঠ আৰু মাটিৰ কপালত ৰুদ্ৰাৰ্পণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ মানি লয়; শিৱ তাত কপালেশ্বৰ ৰূপে ক্ষেত্ৰৰক্ষক হৈ প্ৰকাশ পায়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ব্ৰহ্মাৰ তিন কুণ্ডত স্নান আৰু লিঙ্গপূজাই উচ্চ আধ্যাত্মিক ফল দিয়ে; কাৰ্ত্তিক শুক্ল চতুৰ্দশীত ৰাত্ৰিজাগৰণে জন্মদোষ মোচন কৰে। দক্ষিণপথেৰে অহা ঋত্বিজ মুনিসকলে মধ্যাহ্ন তাপৰ পিছত ওচৰৰ জলে স্নান কৰোঁতেই তেওঁলোকৰ বিকৃত ৰূপ সুন্দৰ হয়; সেয়ে সেই স্থানক ‘ৰূপতীৰ্থ’ নাম দি কয়—ইয়াত স্নান কৰিলে জন্মজন্মান্তৰে সৌন্দৰ্য, পিতৃকৰ্মবৃদ্ধি আৰু দানৰ ফলত ৰাজসমৃদ্ধি লাভ হয়। শেষত তেওঁলোকে উভতি আহি ৰাতিভৰ যজ্ঞবিধি সম্পৰ্কে শাস্ত্ৰচৰ্চা কৰে—সঠিক দেবতাসমৰ্পণেই যজ্ঞশৃঙ্খলা ৰক্ষা কৰে বুলি প্ৰতিপন্ন হয়।
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
এই অধ্যায়ত বহুদিবসীয়া যজ্ঞৰ মাজত হোৱা এক বিঘ্নৰ কাহিনী বৰ্ণিত। এজন কিশোৰ তপস্বী ব্ৰহ্মচাৰী (বটু) কৌতুকতে এটা নিৰ্বিষ জলসাপ যজ্ঞসভাত পেলাই দিয়ে; তাতে ঋত্বিকসকলৰ মাজত ভয় আৰু হুলস্থুল লাগে। সাপটোৱে হোতৃ (বা মুখ্য কৰ্মকৰ্তা)ক পেঁচাই ধৰে; ক্ৰোধত শাপ উচ্চাৰিত হয় আৰু বটু নিজেই সাপত্বৰ দুঃখত পতিত হয়—যজ্ঞ-মৰ্যাদা ভংগ আৰু অনিচ্ছাকৃত কৰ্মফলৰ পুরাণীয় বোধ প্ৰকাশ পায়। পীড়িত বটু ভৃগুমুনিৰ শৰণ লয়; ভৃগু কৰুণাৰে কয় যে সাপটো নিৰ্বিষ আছিল আৰু দণ্ড অতিশয় হৈ পৰিল (চ্যৱনৰ প্ৰসঙ্গো স্পষ্ট হয়)। তেতিয়া ব্ৰহ্মা আহি ঘটনাটোক দেৱীয় ব্যৱস্থাৰূপে ব্যাখ্যা কৰে—বটুৰ সাপৰূপেই পৃথিৱীত নবম নাগবংশ স্থাপনৰ বীজ হ’ব, আৰু মন্ত্র-ঔষধবিদ্যাৰ সাধকসকলৰ প্ৰতি সেই নাগসকল অনিষ্টকাৰী নহ’ব বুলি নিয়ম কৰে। হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত এক মনোৰম জলস্ৰোতক ‘নাগতীৰ্থ’ নামে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। শ্ৰাৱণ কৃষ্ণপক্ষ পঞ্চমীত (ভাদ্ৰপদৰ উল্লেখসহ) তাত স্নান-পূজাৰ বিধান; সাপভয় নাশ, বিষপীড়িতৰ উপশম, দুর্ভাগ্য নিৱাৰণ আৰু সন্তানলাভ আদি ফল কোৱা হৈছে। বাসুকি, তক্ষক, পুণ্ডৰীক, শেষ, কালিয় আদি মহানাগৰ সমাগম বৰ্ণিত; ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক যজ্ঞৰক্ষা দায়িত্ব দিয়ে আৰু নাগতীৰ্থত সময়ে সময়ে সন্মান স্থাপন কৰে। এই মাহাত্ম্য শুনা, পঢ়া, লিখা আৰু সংৰক্ষণ কৰিলেও ৰক্ষাফল লাভ হয়; য’ত গ্ৰন্থ ৰখা থাকে তাত অভয় প্ৰাপ্তি হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কয়।
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
এই অধ্যায়ত ব্রহ্মযজ্ঞৰ তৃতীয় দিন যজ্ঞমণ্ডপৰ বিধিবদ্ধ পৰিৱেশ বৰ্ণিত হৈছে। ঋত্বিজসকল নিজ নিজ কৰ্মত নিয়োজিত; পক্ক অন্ন, ঘৃত-ক্ষীৰৰ প্ৰাচুৰ্য আৰু দানৰ বাবে ধন-সম্পদৰ বহুলতাই যজ্ঞৰ সমৃদ্ধি প্ৰকাশ কৰে। এই সমৃদ্ধিৰ মাজতেই উচ্চ জ্ঞানৰ জিজ্ঞাসা জাগে। তেতিয়া ত্ৰিকালদৰ্শীৰ দৰে এজন জ্ঞানী অতিথি আহে, সন্মান লাভ কৰে, আৰু পুৰোহিতসকলে তেওঁৰ অসাধাৰণ অন্তৰ্দৃষ্টিৰ উৎস সুধে। অতিথিয়ে নিজৰ জীৱনকথা কৈ ছয়জন “গুৰু”ৰ কথা উল্লেখ কৰে—পিঙ্গলা নামৰ এগৰাকী গণিকা, কুৰৰ পক্ষী, সাপ, সাৰঙ্গ হৰিণ, তীৰ নিৰ্মাতা ইষুকাৰ আৰু এগৰাকী কন্যা। তেওঁৰ বাণী—এজন মানৱ-গুৰুৰ পৰা মাত্ৰ নহয়, জীৱজন্তুৰ আচৰণ মনোযোগেৰে লক্ষ্য কৰি মনন-ধ্যান কৰিলেও জ্ঞান জন্মে। পিঙ্গলাৰ উপদেশ মুখ্য—আশা-বন্ধ তৃষ্ণাই দুখ আনে, প্রত্যাশা ত্যাগ কৰিলে শান্তি পোৱা যায়; সি উদ্বিগ্ন অপেক্ষা আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক দেখুৱনি ত্যাগ কৰি সন্তোষেৰে শুই পৰে। কথকেও সেই বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰি দেখুৱায় যে অন্তঃশান্তিয়ে দেহকো উপকাৰ কৰে—বিশ্ৰাম, জীৰ্ণশক্তি আৰু বল বৃদ্ধি পায়। শেষত নীতি—লাভৰ সৈতে কামনা বাঢ়ে; সেয়ে দিনৰ কৰ্ম এনেকুৱা হওক যাতে ৰাতি নিৰ্ভাৰ, নিৰ্বিঘ্ন নিদ্ৰা হয়।
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
এই অধ্যায়ত অতিথি-ৰূপ যতি ব্ৰাহ্মণসমূহৰ আগত উপদেশমূলক আত্মকথা বৰ্ণনা কৰে। ধনাসক্তিয়ে সমাজত হাৰাশাস্তি আৰু মনৰ ক্লান্তি আনে বুলি কৈ, কুৰৰ পখীৰ দৃষ্টান্তে শিকায়—যি বস্তুৰ বাবে বিবাদ, তাক ত্যাগ কৰিলে কলহ নাশ হয়; সেয়ে তেওঁ নিজৰ ধন স্বজনলৈ বিতৰণ কৰি শান্তি লাভ কৰে। পাছত সাপৰ পৰা বুজে যে ঘৰ নিৰ্মাণ আৰু সম্পত্তিক ‘মোৰ’ বুলি ধৰা বন্ধন আৰু দুঃখৰ কাৰণ; সত্য যতিৰ লক্ষণ—নিয়ত বাস, মধুকৰী ভিক্ষা, সমত্ব—আৰু সন্ন্যাস-পতনৰ কাৰণসমূহো উল্লেখ কৰে। ভ্ৰমৰৰ পৰা বহু শাস্ত্ৰৰ ‘সাৰ’ গ্ৰহণ কৰাৰ আদৰ্শ লয়, আৰু ইষুকাৰ (বাণ-কাৰিগৰ)ৰ পৰা একচিত্ততা ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ দ্বাৰ বুলি জানে। অন্তৰ্নিহিত সূৰ্য-স্বৰূপ/বিশ্বৰূপ তত্ত্বত মন স্থিৰ কৰি ধ্যানসাধনা গ্ৰহণ কৰে। কন্যাৰ কঙ্কণৰ উদাহৰণে—বহুত হলে শব্দ, দুটা হলেও ঠোকাঠুকি, এটা হলে নীৰৱ—বুলি একান্ত বিচৰণ আৰু গভীৰ জ্ঞানৰ পথ দেখুৱায়। পিছৰ সূত-প্ৰসঙ্গত দেৱ-ঋষিসকল আহে, বৰ প্ৰদান কৰে আৰু যজ্ঞভাগ নোহোৱাকৈ দেৱতা-প্ৰাপ্তি বিষয়ে বিতৰ্ক উঠে। মহাদেৱে বিধান স্থাপন কৰে—ভৱিষ্যৎ শ্রাদ্ধত (দৈৱ/পিতৃকৰ্মত) শেষত যজ্ঞপুৰুষ—হৰি-স্বৰূপ—ক আহ্বান কৰি পূজা কৰিবই লাগিব; নহ’লে কৰ্ম নিষ্ফল। অতিথিয়ে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত নিজৰ তীৰ্থৰ কথা কয় আৰু অঙ্গাৰক-যুক্ত চতুৰ্থীত তাত স্নান কৰিলে সৰ্বতীৰ্থফল লাভ হয় বুলি জনায়। শেষত যজ্ঞাৰম্ভৰ বাবে বিধিপূৰ্বক প্ৰস্তুতি সম্পন্ন হয়।
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে গৃহস্থৰ অতিথি‑কৃত্য সম্পৰ্কীয় পৰম মাহাত্ম্য বিস্তাৰে শুনিবলৈ বিচাৰে। সূত ক’লে—অতিথি‑সত্কাৰ গৃহস্থধৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠ অঙ্গ; অতিথিক অৱমাননা কৰিলে ধৰ্মক্ষয় আৰু পাপবৃদ্ধি হয়, আৰু সন্মান কৰিলে পুণ্য ৰক্ষা পায়, চিত্ত স্থিৰ হয়। অতিথি তিন প্ৰকাৰ—শ্ৰাদ্ধীয় (শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত অহা), বৈশ্বদেৱীয় (বৈশ্বদেৱ সময়ত অহা) আৰু সূৰ্যোঢ (ভোজনৰ পাছত বা ৰাতি অহা)। তেখেতসকলক যথাযোগ্য স্বাগতম, আসন, অৰ্ঘ্য‑পাদ্য আৰু ভক্তিসহ অন্নদান কৰিব লাগে; কুল‑গোত্ৰ কঢ়া প্ৰশ্ন নকৰি যজ্ঞোপবীত আদি লক্ষণ দেখি শ্ৰদ্ধাৰে সেৱা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। অতিথিৰ তৃপ্তিক দেবতা আৰু বিশ্বতত্ত্বৰ তৃপ্তিৰ সমান বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। শেষত পুনৰ কোৱা হয়—গৃহস্থৰ নৈতিক সংসাৰত অতিথি সমগ্ৰ দিৱ্য উপস্থিতিৰ প্ৰতীক।
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
সূতে চতুৰ্থ দিনৰ যজ্ঞত হোৱা এটা ঘটনা বৰ্ণনা কৰে। প্ৰস্তাতৃয়ে হোমৰ বাবে পশুৰ গুড়-ভাগ আঁতৰাই থৈছিল; ভোকত প্ৰেৰিত এজন যুৱ ব্ৰাহ্মণে সেই অংশ খাই পেলালে। ফলত হৱি অপবিত্ৰ হৈ যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটিল। প্ৰস্তাতৃৰ শাপত সি বিকৃত ৰূপৰ ৰাক্ষস হ’ল; ঋত্বিজসকলে ৰক্ষামন্ত্ৰ আৰু দেৱপ্ৰাৰ্থনাৰে যজ্ঞ ৰক্ষা কৰিলে। সেই পীড়িত ৰাক্ষসক পুলস্ত্যপুত্ৰ বিশ্বাৱসু বুলি চিনাক্ত কৰা হয়। সি লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লৈ স্বীকাৰ কৰে যে অজ্ঞানতাবশ নহয়, কামনা-প্ৰেৰিত হৈ এই দোষ ঘটিছিল। যজ্ঞসিদ্ধিৰ বাবে ব্ৰহ্মাই শাপ উঠাই ল’বলৈ অনুৰোধ কৰে, কিন্তু প্ৰস্তাতৃয়ে নিজৰ বাক্য অচল বুলি কৈ শাপ নোহোৱাই। তেতিয়া এক সমাধান স্থিৰ হয়—চামত্কাৰপুৰৰ পশ্চিমে বিশ্বাৱসুক স্থান দিয়া হয়, অন্য অশুভ সত্তাসকলৰ ওপৰত অধিকাৰ দি নাগৰৰ মঙ্গলৰ বাবে নিয়ামক-ৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰা হয়। পাছত কোৱা হয়—দক্ষিণাহীন, তিল-দৰ্ভবিহীন, অপাত্ৰক দিয়া, অশৌচ/অশুদ্ধ অৱস্থাত, অপবিত্ৰ পাত্ৰত, অকালে বা বিধিভংগে কৰা শ্ৰাদ্ধ ৰাক্ষসৰ “ভাগ” হয়; ই শ্ৰাদ্ধশুদ্ধিৰ সতর্ক তালিকা।
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
এই অধ্যায়ত বৈদিক যজ্ঞৰ পৰিৱেশ—সদস, ঋত্বিজ নিৰ্বাচন, হোমৰ ক্ৰম, অধ্বৰ্যুৰ নিৰ্দেশ আৰু উদ্গাতাৰ সামগান-সংলগ্ন ক্ৰিয়া—বিধিমতে বৰ্ণিত। সেই সময়ত গন্ধৰ্ব পৰ্বতৰ কন্যা, জাতিস্মৰা ঔদুম্বৰী, সামগীতিত আকৃষ্ট হৈ শঙ্কু-চিহ্নিত যজ্ঞবিধি দেখি সভালৈ আহে। সি উদ্গাতাৰ ভুল সংশোধন কৰি দক্ষিণাগ্নিত তৎক্ষণাৎ হোম কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু যজ্ঞত সূক্ষ্ম বিধিশুদ্ধি ৰক্ষাকাৰী আৰু অনিবার্য বুলি স্থাপন কৰে। সংলাপত তাৰ পূৰ্বশাপ প্ৰকাশ পায়—তান/মূর্ছনা আদি সংগীত-তান্ত্ৰিক ভেদক উপহাস কৰাৰ বাবে নাৰদে তাক মানৱজন্মৰ শাপ দিছিল; মুক্তিৰ শর্ত—পিতামহ-যজ্ঞৰ নিৰ্ণায়ক মুহূর্তত সি বচন ক’ব আৰু সৰ্বদেৱৰ সভাত তাৰ স্বীকৃতি হ’ব। ঔদুম্বৰীয়ে ভৱিষ্যৎ যজ্ঞসমূহৰ বাবে স্থায়ী নিয়ম বিচাৰে—সদসৰ মাজত তাৰ প্ৰতিমা স্থাপন হ’ব আৰু শঙ্কু-গ্ৰহণ/প্ৰবৃত্তিৰ আগতে তাৰ পূজা হ’ব। দেবগণ আৰু উদ্গাতা ইয়াক বাধ্যতামূলক বিধান হিচাপে মান্য কৰে আৰু ফলশ্ৰুতি কয়—ফল, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, গন্ধ-অনুলেপন আদি অৰ্পণ কৰিলে পুণ্য বহুগুণ বৃদ্ধি পায়। তাৰ পাছত নগৰৰ নাৰীসকলে কৌতূহল আৰু ভক্তিৰে আহি পূজা কৰে; তাৰ মানৱ পিতৃ-মাতৃ আহিলেও, দিৱ্য গতি ৰক্ষাৰ বাবে সি তেওঁলোকক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণামৰ পৰা নিবাৰণ কৰে। পিছত বৃহৎ দেবসমাবেশ আৰু ৮৬ মাতৃগণ আহি স্থান-মান বিচাৰে। পদ্মজ ব্ৰহ্মাই ‘নাগৰ-জন্মা’ বিদ্বান প্ৰতিনিধিক প্ৰতিটো গোষ্ঠীৰ বাবে অঞ্চলানুসাৰে আসন-সীমা বণ্টন কৰিবলৈ কয়, ফলত দিৱ্য আগমন সুশৃঙ্খল পবিত্ৰ ভূগোলত পৰিণত হয়। তেতিয়া সাৱিত্ৰী সন্মান-বিতৰণত উপেক্ষা অনুভৱ কৰি শাপ উচ্চাৰে—মাতৃগণৰ গমন সীমিত হ’ব, ঋতুচৰমতাৰ কষ্ট ভোগ কৰিব লাগিব, আৰু নগৰত পূজা বা বাসস্থান (প্ৰাসাদ) নাপাব। এইদৰে অধ্যায়ে যজ্ঞবিধিৰ নিখুঁততা, ঔদুম্বৰী-প্ৰতিষ্ঠাৰ নিয়ম, দেবসমূহৰ স্থানব্যৱস্থা আৰু সন্মানৰ ভুল বণ্টনে শাপজনিত দীঘলীয়া বাধা সৃষ্টি কৰে বুলি নৈতিক সতর্কতা দিয়ে।
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
এই অধ্যায়ত শাপপীড়িত গন্ধৰ্ব-নাৰীসকল—যিসকলে ৰাতিৰ নৃত্য-গীতৰ ওপৰত জীৱিকা নিৰ্ভৰ কৰে আৰু সমাজত অৱহেলিত—দেৱী ঔদুম্বৰীৰ শৰণ লৈ বিলাপ কৰি কল্যাণৰ পথ বিচাৰে। দেৱীয়ে সাবিত্ৰীৰ শাপ অটল বুলি মানি লৈ তাকেই ৰক্ষাকবচসদৃশ বৰদান ৰূপে ব্যাখ্যা কৰে—তেওঁলোক ‘আটষট্টি গোত্ৰ’ত নিৰ্দিষ্ট ভূমিকা-স্থান লাভ কৰিব আৰু স্থাননিষ্ঠ বিধিপূজাৰ দ্বাৰা মান্যতা পাব। তাৰ পিছত নগৰ-মন্দিৰৰ এক প্ৰথা বৰ্ণিত হয়—মণ্ডপ-সম্পৰ্কিতভাৱে যি ঘৰত বিশেষ সমৃদ্ধি বৃদ্ধি ঘটে, সি নিৰ্দিষ্ট অৰ্ঘ্য/ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। নগৰদ্বাৰত নাৰীসকলৰ এক বিশেষ কৰ্ম, হাঁহি-হাৱভাৱসহ আৰু বলিসদৃশ নিবেদনসহ, বিধান কৰা হৈছে; পালন কৰিলে যজ্ঞভাগৰ দৰে তৃপ্তি হয়, আৰু অৱহেলা কৰিলে সন্তানহানি, ৰোগ আদি অনিষ্ট ঘটে বুলি কোৱা হৈছে। পিছলৈ দেৱশৰ্মা আৰু তেওঁৰ পত্নীৰ প্ৰসঙ্গত নাৰদৰ পূৰ্বশাপৰ ফলত ঔদুম্বৰীৰ মানৱদেহত অৱতৰণ আৰু দেৱীৰ উপস্থিতি তথা আচাৰ-অধিকাৰৰ কাৰণকথা প্ৰকাশ পায়। শেষত উৎসৱ আৰু অৱভৃথ-স্নানৰ উল্লেখে ক্ষেত্ৰক সৰ্বতীৰ্থময় বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, বিশেষকৈ পূৰ্ণিমাৰ দিনা—বিশেষত নাৰীসকলৰ অনুষ্ঠানৰ অপূৰ্ব ফল ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰে গভীৰ ধৰ্মতত্ত্বৰ বহুস্তৰীয় আলোচনা প্ৰকাশ পায়। হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত এজন ব্ৰাহ্মণে পাঁচ ৰাতিৰ পঞ্চৰাত্ৰ-ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰি, কলিযুগৰ কৰ্মদূষণ-ভয়ত ভূমিৰ উদ্ধাৰৰ বাবে কোন অৰ্ঘ্য/দান উপযুক্ত সেয়া জানিবলৈ নাগৰ ব্ৰাহ্মণসকলক সোধে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই তীৰ্থসমূহৰ লোকস্থিতি ব্যাখ্যা কৰে—নৈমিষ পৃথিৱীত, পুষ্কৰ অন্তৰীক্ষত, আৰু কুৰুক্ষেত্ৰ ত্ৰিলোকব্যাপী; লগতে কাৰ্ত্তিক শুক্ল একাদশীৰ পৰা পূৰ্ণিমালৈ পুষ্কৰৰ পৃথিৱীত সুলভ সান্নিধ্য থাকে বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। শ্ৰদ্ধাৰে কৰা স্নান আৰু শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় ফলদায়ক বুলি উপদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত যজ্ঞসমাপ্তিৰ বিধান আহে। পুলস্ত্য ঋষি আহি বিধিৰ শুদ্ধতা নিশ্চিত কৰে আৰু বৰুণ-সম্পৰ্কীয় সমাপনকৰ্ম, বিশেষকৈ অৱভৃথ-স্নান, নিৰ্দেশ কৰে—সেই ক্ষণত তীৰ্থসমাগম ঘটে আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকল পবিত্ৰ হয়। ভিৰ বেছি হোৱাত ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰক বাঁহৰ লগত বান্ধা মৃগচৰ্ম পানীত পেলাই স্নানকালৰ সংকেত দিবলৈ আদেশ দিয়ে; ইন্দ্ৰে বছৰি ৰাজকীয় পুনৰানুষ্ঠানৰ অনুমতি বিচাৰে, যাতে স্নানকাৰীৰ ৰক্ষা, বিজয় আৰু বছৰৰ পাপক্ষয় হয়। শেষত যক্ষ্মা নামৰ ৰোগদেৱতাই ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰে—যজ্ঞফলৰ বাবে ব্ৰাহ্মণসন্তোষ অনিবাৰ্য, সেয়ে বিধিত স্বীকৃতি প্ৰয়োজন। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই অগ্নিযুক্ত গৃহস্থসকলৰ বাবে বৈশ্বদেৱৰ অন্তত বলি-নিয়ম স্থাপন কৰে আৰু কাৰণকথাৰে আশ্বাস দিয়ে যে এই নাগৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত যক্ষ্মাৰ উদ্ভৱ নহ’ব। এইদৰে অধ্যায়টি তীৰ্থোৎপত্তি-মাহাত্ম্য আৰু আচাৰ-নিয়ম—দুয়োটাই স্থিৰ কৰে।
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—আগতে সাবিত্ৰী আৰু গায়ত্ৰীৰ উল্লেখ কিয় হৈছিল, যজ্ঞত পত্নী-ৰূপে গায়ত্ৰীৰ সংযোগ কেনেকৈ হ’ল, আৰু সাবিত্ৰী যজ্ঞমণ্ডপলৈ গৈ পত্নীশালাত কেনেকৈ প্ৰৱেশ কৰিলে। সূতে ক’লে—স্বামীৰ অৱস্থা বুজি সাবিত্ৰীয়ে নিজৰ সংকল্প দৃঢ় কৰি গৌৰী, লক্ষ্মী, শচী, মেধা, অৰুন্ধতী, স্বধা, স্বাহা, কীৰ্তি, বুদ্ধি, পুষ্টি, ক্ষমা, ধৃতি আদি দিৱ্য পত্নীসকলক আৰু ঘৃতাচী, মেনকা, ৰম্ভা, উৰ্বশী, তিলোত্তমা আদি অপ্সৰাসকলক লগত লৈ যাত্ৰা কৰিলে। গন্ধৰ্ব-কিন্নৰৰ গীত-বাদ্যৰ সৈতে আনন্দেৰে আগবাঢ়োতে সাবিত্ৰীৰ ওচৰত বাৰে বাৰে অপশকুন দেখা দিলে—সোঁ চকুৰ ফুৰফুৰনি, জন্তুৰ অশুভ গতি, পখীৰ বিপৰীত ডাক, আৰু দেহত নিৰন্তৰ স্ফুৰণ; ইয়াৰ ফলত তেওঁৰ অন্তৰ অস্থিৰ হ’ল। কিন্তু সহযাত্রী দেৱীসকল পৰস্পৰৰ গীত-নৃত্য প্ৰতিযোগিতাত মগ্ন থাকি সাবিত্ৰীৰ মনৰ উদ্বেগ বুজি নাপালে। এই অধ্যায়ে যজ্ঞাভিমুখ উল্লাসযাত্ৰাৰ মাজতেই শকুন-উৎপাতৰ পুৰাণীয় সংকেত আৰু ধৰ্মবিবেক-ভাৱতণাৰ টানাপোড়েন উন্মোচন কৰে।
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
অধ্যায় ১৯২ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত সাবিত্ৰীদেৱীৰ মাহাত্ম্যক তীৰ্থ-কথাৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰে। মঙ্গলধ্বনিৰ মাজত নাৰদ আহি জননীক ভাৱবিহ্বল হৈ প্ৰণাম কৰে। তাৰ পিছত যজ্ঞত বিকল্প বধূ হিচাপে গোপজন্মা কন্যাক অনা হয়; তাইৰ নাম ‘গায়ত্ৰী’ ৰখা হয় আৰু সমবেত লোকৰ বাক্যৰ দ্বাৰা তাইক ‘ব্ৰাহ্মণী’ বুলি ঘোষণা কৰা হয়। এই সময়তে সাবিত্ৰী যজ্ঞ-মণ্ডপত উপস্থিত হোৱাত দেবতা আৰু ঋত্বিজসকল ভয়-লজ্জাত নীৰৱ হৈ পৰে। সাবিত্ৰী যজ্ঞাচাৰৰ অনুচিততা আৰু ধৰ্ম-সামাজিক বিশৃঙ্খলাৰ ওপৰত দীঘল নৈতিক নিন্দা কৰে আৰু ব্ৰহ্মা (বিধি), গায়ত্ৰীসহ বহু দেবতা-যাজকক শাপ দিয়ে—যাৰ ফলত ভৱিষ্যতে পূজাহানি, দুর্ভাগ্য, বন্দিত্ব আৰু যজ্ঞফলৰ অৱনতি ঘটিব বুলি কাৰণৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। পিছত তেওঁ প্ৰস্থান কৰি পৰ্বতৰ ঢালত নিজৰ পবিত্ৰ পদচিহ্ন এৰি যায়; সেয়া পাপহৰ তীৰ্থচিহ্ন হৈ পৰে। পূৰ্ণিমাত পূজা, নাৰীৰ দীপদান (নিৰ্দিষ্ট শুভফল), ভক্তিনৃত্য-গীতৰে শুদ্ধি, ফল-অন্নদান, অল্প উপহাৰে শ্ৰাদ্ধ (গয়া-শ্ৰাদ্ধসম পুণ্য), আৰু সাবিত্ৰীৰ সন্মুখত জপে সঞ্চিত পাপনাশ—এই বিধিসমূহ কোৱা হৈছে। শেষত চমৎকাৰপুৰলৈ গৈ দেৱীপূজা কৰিবলৈ আহ্বান আৰু পাঠ-শ্ৰৱণৰ ফলশ্ৰুতি হিচাপে শুদ্ধি-কল্যাণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
অধ্যায় ১৯৩ প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী তত্ত্ব-আলোচনা। ঋষিসকলে সূতক সোধে—সাৱিত্ৰী ক্ৰোধে প্ৰস্থান কৰি শাপ দিলে পাছত কি হ’ল, আৰু শাপবদ্ধ হৈও দেৱতাসকল যজ্ঞশালাত কেনেকৈ স্থিত থাকিল? সূতে কয়—তেতিয়া গায়ত্ৰী উঠি উত্তৰ দিলে; সাৱিত্ৰীৰ বাক্য অচল অধিকাৰযুক্ত, তাক ন দেৱে ন অসুৰে সলনি কৰিব পাৰে। সাৱিত্ৰীক পৰম পতিব্ৰতা আৰু জ্যেষ্ঠা দেৱী বুলি স্তৱ কৰি তেওঁৰ বাক্যবন্ধনৰ ন্যায় স্থাপন কৰা হয়। গায়ত্ৰীয়ে শাপসমূহ সত্য বুলি মানি লৈও পৰিহাৰস্বৰূপে বৰ-ব্যৱস্থা নিৰূপণ কৰে। ব্ৰহ্মাৰ পূজ্যতা আৰু যজ্ঞত কেন্দ্ৰীয়তা ঘোষণা—ব্ৰহ্মস্থানত ব্ৰহ্মা নাথাকিলে কৰ্ম সম্পূৰ্ণ নহয়; ব্ৰহ্মদৰ্শন বিশেষকৈ পৰ্বদিনত বহুগুণ পুণ্যদায়ক। আগলৈ ভৱিষ্য কাহিনীত বিষ্ণুৰ আগন্তুক জন্ম, দ্বিৰূপ আৰু সাৰথি-সেৱা; ইন্দ্ৰৰ কাৰাবাস আৰু ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা মুক্তি; অগ্নিৰ শুদ্ধি আৰু পুনৰ পূজাযোগ্যতা; শিৱৰ বিবাহ-ব্যৱস্থাৰ পুনৰ বিন্যাস আৰু শেষত হিমাচল-কন্যা গৌৰীক শ্ৰেষ্ঠ পত্নী ৰূপে লাভ—এই সকলো বৰ্ণিত। এইদৰে পুৰাণীয় পদ্ধতি দেখা যায়: শাপ ধাৰ্মিকভাৱে বৈধ থাকে, কিন্তু বৰ, নিয়োগ আৰু স্থান-উপাসনাসংলগ্ন পুণ্যনীতিৰ দ্বাৰা নৈতিক আৰু বিধিগতভাৱে একীভূত কৰা হয়।
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
এই অধ্যায়ত সূতে সংলাপৰূপে তত্ত্বোপদেশ বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে দেৱ-ঋষিসকলৰ সমর্থনে কোৱা হয়—যি মর্ত্য প্ৰথমে ব্ৰহ্মাৰ পূজা কৰি পাছত দেৱীৰ আৰাধনা কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে; আৰু নাৰীসকলে গায়ত্ৰীক নমস্কাৰ আদি শ্ৰদ্ধাপূৰ্বক আচৰণ কৰিলে সৌভাগ্য, শুভ বিবাহ আৰু গৃহস্থসুখৰ দৰে লোকফলও পায়। তাৰ পিছত ঋষিসকলে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শংকৰৰ আয়ুষ্য-প্ৰমাণ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰি কালগণনাৰ স্পষ্ট ব্যাখ্যা বিচাৰে। সূতে ত্ৰুটি, লৱ আদি সূক্ষ্ম সময়মানৰ পৰা দিন-মাহ-ঋতু-বছৰলৈকে ক্ৰম ব্যাখ্যা কৰে আৰু মানুহৰ বছৰৰ মানত যুগসমূহৰ স্থিতিকাল নিৰূপণ কৰে। দেৱতাসকলৰ ‘দিন’ আৰু ‘বছৰ’ৰ মান, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱৰ আয়ুষ্যসীমা, আৰু নিশ্বাস-উচ্ছ্বাস গণনাৰ জৰিয়তে সদাশিৱৰ ‘অক্ষয়’ স্বৰূপৰ কথাও উল্লেখ কৰে। ঋষিসকলে সুধে—যদি মহাদেৱতাসকলেও নিৰ্দিষ্ট কালের অন্তত নিবৃত্ত হয়, তেন্তে অল্পায়ু মানুহে মোক্ষৰ কথা কেনেকৈ ক’ব? সূতে অনাদি আৰু সংখ্যাতীত কালতত্ত্ব স্থাপন কৰি কয় যে শ্ৰদ্ধা আৰু সাধনাজাত ব্ৰহ্মজ্ঞানৰ দ্বাৰা দেৱতাসকলসহ অসংখ্য জীৱে মুক্তি লাভ কৰিছে। স্বৰ্গদায়ক যজ্ঞসমূহ পুনৰাবৃত্তিফলদায়ী, কিন্তু ব্ৰহ্মজ্ঞান পুনর্জন্ম ছেদনকাৰী; আৰু জন্মে জন্মে জ্ঞানসঞ্চয় ক্ৰমে বৃদ্ধি পায় বুলি বুজাই দিয়ে। শেষত তেওঁ পিতৃপ্ৰাপ্ত ব্যৱহাৰিক উপদেশ দিয়ে—হাটকেশ্বৰক্ষেত্ৰত দুজনী কুমাৰীয়ে (এগৰাকী ব্ৰাহ্মণী, এগৰাকী শূদ্ৰী) স্থাপন কৰা দুটা শুভ তীৰ্থ আছে। অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত তাত স্নান কৰি গর্তত গোপনে থকা প্ৰসিদ্ধ সিদ্ধি-পাদুকাৰ পূজা কৰিলে, এক বছৰৰ ব্ৰতান্তে ব্ৰহ্মজ্ঞান উদয় হয়। ঋষিসকলে এই বিধান গ্ৰহণ কৰি অনুশীলনৰ সংকল্প কৰে।
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
অধ্যায় ১৯৫ত ঋষিসকলে পূৰ্বে উল্লেখিত শূদ্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণী নামৰ দুজনীৰ বিষয়ে, লগতে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত থকা ‘অনুত্তৰ তীৰ্থ-যুগল’ৰ উৎপত্তি, নিৰ্মাণ আৰু ‘পাদুকা’ প্ৰতীকৰ সৈতে জড়িত প্ৰাকট্য-পরম্পৰা সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰে। সূতে উত্তৰ দিয়া সময়ত নাগৰ সমাজৰ চাঁদোগ্য নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণক পৰিচয় কৰাই দিয়ে—সেইজন সামবেদত পাণ্ডিত্যসম্পন্ন আৰু গৃহস্থধৰ্মত স্থিৰ। বৃদ্ধাৱস্থাত তেওঁৰ ঘৰত শুভলক্ষণযুক্ত কন্যা জন্মে; তাইৰ নাম ব্ৰাহ্মণী ৰখা হয় আৰু তাইৰ জন্মে গৃহত তেজ আৰু আনন্দ বিস্তাৰ পায়। একে সময়তে ৰত্নৱতী নামৰ আন এগৰাকী কন্যাৰ কথাও উঠে, যাক উজ্জ্বল উপমাৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। দুয়ো সখী অবিচ্ছেদ্য হৈ একেলগে আহাৰ-বিশ্ৰাম কৰে, আৰু তেওঁলোকৰ সখ্যই কাহিনীৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হয়। বিবাহৰ প্ৰসঙ্গ আহিলে বিচ্ছেদভয়ত ব্ৰাহ্মণী বিবাহ মানি নলয়; সখী নাথাকিলে নাযাম বুলি সংকল্প কৰে আৰু জোৰ কৰিলে আত্মহানিৰ ভাবুকি দিয়ে—ফলত বিবাহৰ বিষয়টো তাইৰ ইচ্ছা আৰু সম্পর্কধৰ্মৰ নৈতিক প্ৰশ্ন হৈ উঠে। মাকে উপায় দেখুৱায়—ৰত্নৱতীৰ বিবাহো একে গৃহ-সম্পর্কৰ জালত স্থিৰ কৰি সখ্য ৰক্ষা কৰা হওক; কিন্তু চাঁদোগ্য সমাজাচাৰৰ দোহাই দি ইয়াক নিন্দনীয় বুলি অস্বীকাৰ কৰে। এইদৰে সমাজনিয়ম, পিতামাতাৰ অধিকাৰ, কন্যাৰ সংকল্প আৰু সখ্যৰক্ষা—ইয়াৰ সংঘাতেই আগলৈ তীৰ্থকথাৰ পটভূমি গঢ়ে।
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
সূতে ক’লে—অনর্তদেশৰ ৰজাই নিজৰ কন্যা ৰত্নৱতীক যৌৱনপ্ৰাপ্তা আৰু অপূৰ্ব সৌন্দৰ্যৰে বিভূষিতা দেখি কন্যাদানধৰ্মৰ কথা গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিলে। নীতিবচনত কোৱা হয় যে কাৰ্যসাধনৰ লোভত অযোগ্য বৰক কন্যা দিয়া মহাদোষজনক আৰু অনিষ্টফলদায়ক। যোগ্য বৰ নাপাই ৰজাই খ্যাতনামা চিত্ৰকাৰসকলক পৃথিৱীজুৰি পঠিয়ালে—যুৱ, কুলীন আৰু গুণৱান ৰজাসকলৰ প্ৰতিচ্ছবি আঁকি আনিবলৈ, যাতে ৰত্নৱতীয়ে শাস্ত্ৰমৰ্যাদা অনুসৰি নিজে যোগ্য বৰ বাছি ল’ব পাৰে আৰু পিতৃদোষ কমে। সেই চিত্ৰসমূহৰ মাজত দাশাৰ্ণাধিপতি বৃহদ্বলক সৰ্বগুণসম্পন্ন আৰু যোগ্য বুলি নিৰ্ণয় কৰা হ’ল। তেতিয়া অনর্তৰজাই দূতৰ জৰিয়তে বৃহদ্বললৈ বিবাহৰ আনুষ্ঠানিক নিমন্ত্ৰণ পঠিয়াই, খ্যাতা পৰমসুন্দৰী ৰত্নৱতীক দান কৰাৰ প্ৰস্তাৱ জনালে। প্ৰস্তাৱ শুনি বৃহদ্বল আনন্দিত হৈ চতুৰঙ্গিনী সেনাসহ শীঘ্ৰে অনর্তেশৰ নগৰলৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে; এইদৰে দুয়ো ৰজাৰ মৈত্ৰী-যাত্ৰাৰ সূচনা হয়।
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
সূতে বৰ্ণনা কৰে—বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ বিশ্বাৱসুৰ পুত্ৰ পৰাৱসু মাঘ মাহত ক্লান্তি আৰু অসাৱধানতাত এজনী গণিকাৰ ঘৰত থাকি, পানী বুলি ভাবি অনিচ্ছাকৃতভাৱে মদ্য পান কৰিলে। কাণ্ডটো বুজি পোৱাৰ লগে লগে সি গভীৰ অনুতাপত পৰিল; শুদ্ধিৰ বাবে শঙ্খ-তীৰ্থত স্নান কৰি সামাজিক বিনয়ভাৱে গুৰুলৈ গৈ প্ৰায়শ্চিত্ত বিচাৰিলে। প্ৰথমে বন্ধুসকলে ঠাট্টা কৰি অনুচিত উপায় ক’লে; কিন্তু পৰাৱসু গম্ভীৰ প্ৰতিকাৰেই অটল থাকিল। স্মৃতিশাস্ত্ৰজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি ইচ্ছাকৃত আৰু অনিচ্ছাকৃত পানৰ ভেদ নিৰ্ণয় কৰা হ’ল আৰু শাস্ত্ৰসম্মত প্ৰায়শ্চিত্ত স্থিৰ হ’ল—যিমান মদ্য পান কৰা হৈছে, সেই অনুপাতে অগ্নিতপ্ত ঘৃত পান। প্ৰাণহানি আৰু লোকনিন্দাৰ আশংকাত পিতৃ-মাতৃয়ে সেই কঠোৰ তপ ৰোধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে। তাৰ পাছত সমাজে মান্য ভৰ্তৃযজ্ঞ (সভা-প্ৰসঙ্গত হৰিভদ্ৰ-সম্পৰ্কিত)ৰ ওচৰত বিচাৰ বিচাৰিলে। তেওঁ দেশধৰ্ম আৰু পৰিস্থিতি অনুসাৰে ব্যাখ্যা কৰি ক’লে—ঠাট্টাত কোৱা বাক্যও পণ্ডিতসকলৰ অনুমোদিত অৰ্থত স্থানীয় ধৰ্মত কাৰ্যকৰী হ’ব পাৰে। ৰজাৰ সহযোগত ন্যায়সভাত ৰাজকন্যা ৰত্নাৱতীয়ে মাতৃভাৱ ধৰি প্ৰতীকী শুদ্ধি-পৰীক্ষা কৰিলে—স্পৰ্শ আৰু ওষ্ঠ-সংযোগত ৰক্ত নহয়, দুগ্ধ প্ৰকাশ পালে; তাতে পৰাৱসুৰ শুদ্ধি জনসমক্ষে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল। শেষত নগৰ-নিয়ম জাৰি হ’ল—এনে ঘৰত মদ্য আৰু মাংস নিষিদ্ধ; উলংঘনত দণ্ড, আৰু ব্যক্তিগত প্ৰায়শ্চিত্ত জননৈতিক শাসনৰ সৈতে সংযুক্ত হ’ল।
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ৰাজবিবাহৰ আলোচনা হয়, কিন্তু শুচিতা আৰু বিবাহযোগ্যতা সম্পৰ্কীয় ধৰ্ম-আইনী বিতৰ্কত সেই আলোচনা ভাঙি পৰে। দাশাৰ্ণৰ ৰজাই ৰত্নাৱতীৰ অৱস্থা শুনি তাক ‘পুনৰ্ভূ’ বুলি ক’লে, কুলপতনৰ দোষ উল্লেখ কৰি উভতি যায়। ৰত্নাৱতীয়ে আন বৰক অস্বীকাৰ কৰে; একদান-ধৰ্ম প্ৰতিপাদন কৰি কয় যে মনৰ সংকল্প আৰু বাক্যৰ সমৰ্পণে, পাণিগ্ৰহণ নোহোৱাতো, বিবাহবন্ধন স্থিৰ হয়। পুনৰ্বিবাহৰ সলনি সি ঘোৰ তপস্যাৰ সংকল্প লয়; মাকে বুজাবলৈ আৰু বিবাহৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, ৰত্নাৱতীয়ে আপোচ নকৰি প্ৰাণত্যাগলৈকে প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তাৰ সঙ্গিনী এজনী ব্ৰাহ্মণীয়ে ঋতুমতী অৱস্থাৰ বাবে সামাজিক-যাজ্ঞিক বিধিনিষেধৰ কথা কৈ ৰত্নাৱতীৰ সৈতে তপস্যাত যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ভর্তৃযজ্ঞ নামৰ আচার্যই চন্দ্ৰায়ণ, কৃচ্ছ্ৰ, সান্তপন, ষষ্ঠকাল-ভোজন, ত্ৰিৰাত্ৰ, একভক্ত আদি ক্ৰমবদ্ধ তপৰ বিধান দিয়ে; অন্তৰৰ সমতা ৰক্ষাৰ উপদেশ দিয়ে আৰু ক্ৰোধে তপফল নষ্ট কৰে বুলি সতৰ্ক কৰে। ৰত্নাৱতীয়ে ঋতুচক্ৰ পাৰ হৈ দীঘলীয়া সময় কঠোৰ আহাৰনিয়মেৰে তপস্যা কৰি অদ্ভুত তপোবল লাভ কৰে। শেষত শশিশেখৰ শিৱ গৌৰীৰ সৈতে প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে। ব্ৰাহ্মণীৰ প্ৰাৰ্থনা আৰু ৰত্নাৱতীৰ যাচনাত পদ্মভৰা জলাশয় ‘শূদ্ৰীনাম’ তীৰ্থ হয়, তাৰ জোৰা ‘ব্ৰাহ্মণীনাম’ আন এটা তীৰ্থো প্ৰকাশ পায়, আৰু ভূমিৰ পৰা স্বয়ম্ভূ মাহেশ্বৰ লিংগ উদ্ভৱ হয়। শিৱে তীৰ্থদ্বয় আৰু লিংগৰ মহিমা ঘোষণা কৰে—শ্ৰদ্ধাৰে স্নান, নিৰ্মল জল/পদ্ম গ্ৰহণ আৰু পূজাই পাপক্ষয় আৰু দীঘলীয়া আয়ু দিয়ে; বিশেষকৈ চৈত্র শুক্ল চতুৰ্দশী, সোমবাৰে। নৰক খালী হোৱাত যমে বিলাপ কৰে; ইন্দ্ৰক ধূলিৰে তীৰ্থ ঢাকিবলৈ দায়িত্ব দিয়া হয়, তথাপি কলিযুগত সেই ঠাইৰ মাটিৰে পবিত্ৰ তিলক আৰু একে তিথিত শ্ৰাদ্ধ কৰাক গয়া-শ্ৰাদ্ধসম ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। শ্ৰৱণ-পাঠে পাপমোচন আৰু লিংগাৰ্চনাত বিশেষ সিদ্ধিৰ ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় শেষ হয়।
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—কলিযুগত অল্পায়ু জীৱে পৃথিৱীত কোৱা অসংখ্য তীৰ্থৰ স্নানফল কেনেকৈ লাভ কৰিব? সূতে ধৰ্ম-সংক্ষিপ্ত ৰূপে চব্বিশটা পুণ্যসত্তাক আঠটা ত্ৰয়ত বিন্যাস কৰে—ক্ষেত্ৰ (কুৰুক্ষেত্ৰ, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ, প্ৰভাস), অৰণ্য (পুষ্কৰ, নৈমিষ, ধৰ্মাৰণ্য), পুৰী (বাৰাণসী, দ্বাৰকা, অৱন্তী), বন (বৃন্দাবন, খাণ্ডৱ, দ্বৈতবন), গ্ৰাম (কল্পগ্ৰাম, শালিগ্ৰাম, নন্দিগ্ৰাম), তীৰ্থ (অগ্নিতীৰ্থ, শুক্লতীৰ্থ, পিতৃতীৰ্থ), পৰ্বত (শ্ৰীপৰ্বত, অৰ্বুদ, ৰৈৱত) আৰু নদী (গঙ্গা, নৰ্মদা, সৰস্বতী)। কোৱা হয়—এটা ত্ৰয়ত স্নান কৰিলে সেই ত্ৰয়ৰ ফল, আৰু সকলো ত্ৰয়ত স্নান কৰিলে অসংখ্য তীৰ্থৰ সমগ্ৰ পুণ্য লাভ হয়। তাৰ পিছত ঋষিসকলে হাটকেশ্বৰ অঞ্চলৰ কথা তোলে—সেখানে তীৰ্থ আৰু দেৱালয় ইমান বেছি যে শতবছৰতো সম্পূৰ্ণ কৰা নাযায়; সেয়ে বিশেষকৈ অৰ্থকষ্টত থকা লোকৰ বাবে সৰ্বপুণ্য আৰু দেৱদৰ্শনৰ সহজ উপায় বিচাৰে। সূতে পুৰাতন সংলাপ ক’য়—এজন ৰজাই বিশ্বামিত্ৰক সোধে, এটা তীৰ্থস্নানেই কেনেকৈ সৰ্বতীৰ্থফল দিব পাৰে। বিশ্বামিত্ৰে চাৰিটা মুখ্য তীৰ্থ আৰু আচাৰ কয়: (১) গয়াসম্বন্ধীয় পবিত্ৰ কূপ—বিশেষ তিথি/সূৰ্যগ্ৰহণ আদি সময়ত শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পিতৃউদ্ধাৰ; (২) শঙ্খতীৰ্থ—মাঘকালত শঙ্খেশ্বৰ দৰ্শন; (৩) বিশ্বামিত্ৰ-প্ৰতিষ্ঠিত হৰলিঙ্গ ‘বিশ্বামিত্ৰেশ্বৰ’—শুক্ল অষ্টমীৰ সৈতে যুক্ত; (৪) শক্ৰতীৰ্থ (বালমণ্ডন)—বহুদিন স্নান আৰু শক্ৰেশ্বৰ দৰ্শন, বিশেষকৈ আশ্বিন শুক্ল অষ্টমীত। পিছলৈ শ্ৰাদ্ধবিধিৰ সূক্ষ্ম নিয়ম বৰ্ণিত হয়—স্থানোদ্ভৱ (স্থানীয়) যোগ্য ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰয়োজন, অযোগ্য ব্যক্তি বা অশৌচে কৰ্ম নিষ্ফল হোৱাৰ সতর্কতা, আৰু কিছুমান স্থানীয় বংশ (অষ্টকুল আদি)ৰ প্ৰাধান্যক্ৰম। শেষত শাপ-অপৰাধ আৰু ব্ৰাহ্মণবেশধাৰী বহিষ্কৃত ব্যক্তিৰ কাহিনীৰে সামাজিক-যাজ্ঞিক সীমাৰ কাৰণ দেখুৱাই গ্ৰন্থৰ ফলপ্ৰাপ্তিৰ অন্তৰ্নিহিত যুক্তি দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
এই অধ্যায়ত গোপন সামাজিক পৰিচয় আৰু বিধিনিয়ন্ত্রিত সমাজত সহভোজন/সংসৰ্গৰ ফলত উৎপন্ন অশৌচৰ বিষয়ে ধৰ্মশাস্ত্ৰীয়-ন্যায়মূলক আলোচনা আছে। প্ৰভাতে দীক্ষিত, আহিতাগ্নি গৃহস্থ শুভদ্ৰৰ কন্যাই বিলাপ কৰে—তাক এজন অন্ত্যজক দিয়া হৈছে; সেয়ে অগ্নিপ্ৰৱেশ কৰিব বুলি ক’লে গৃহস্থালি স্তম্ভিত হয়। ব্ৰাহ্মণসকলে জনায় যে চন্দ্ৰপ্ৰভ নামৰ এজন ব্যক্তি দ্বিজৰূপ ধৰি দীঘলীয়া সময় ধৰি দেৱ-পিতৃকৰ্মত অংশ লৈছিল, কিন্তু এতিয়া সি চাণ্ডাল বুলি প্ৰকাশ পালে; ফলত সেই সংসৰ্গে স্থান, বাসিন্দা, আৰু যিসকলে সেই ঘৰত খাই-পীয়ে বা তাতৰ পৰা অনা অন্ন গ্ৰহণ কৰিছে—সকলোৱে দোষগ্ৰস্ত বুলি গণ্য হয়। অধিকাৰী দীক্ষিতে স্মৃতিশাস্ত্ৰ অনুসৰি ধাপে ধাপে প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্ধাৰণ কৰে—শুভদ্ৰৰ বাবে দীঘল চান্দ্ৰায়ণ, গৃহসঞ্চয় ত্যাগ, অগ্নিৰ পুনঃস্থাপন, গৃহশুদ্ধিৰ বাবে মহাহোম, আৰু কিমান ভোজন/কিমান জলপান কৰা হৈছিল তাৰ অনুপাতে বিশেষ তপ। স্পৰ্শ-সংসৰ্গে প্ৰভাৱিত বাসিন্দাসকলৰ বাবে পৃথক প্ৰাজাপত্যাদি, নাৰী-শূদ্ৰ-শিশু-বৃদ্ধৰ বাবে লঘু বিধান, আৰু মাটিৰ পাত্ৰ ত্যাগৰ নিৰ্দেশ আছে। ব্ৰহ্মস্থানত স্থানধনে কোটিহোম কৰি ব্যাপক শুদ্ধিৰ কথাও কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত শ্ৰাদ্ধাদি কৰ্মৰ বাবে ‘নাগৰ-মৰ্যাদা’ সীমা-নিয়ম সংহিতাবদ্ধ কৰা হয়—নাগৰ পদ্ধতি উলংঘন কৰি কৰা কৰ্ম নিষ্ফল বুলি কোৱা হয়, আৰু বছৰি নিজৰ স্থান শুদ্ধ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। শেষত বিশ্বামিত্ৰে ৰজাক কয়—এইয়েই স্থাপিত বিধান; ইয়াৰ দ্বাৰা নাগৰসকল শ্ৰাদ্ধযোগ্য বুলি গণ্য হয় আৰু ভর্তৃযজ্ঞ-আধাৰিত নিয়মে সমাজ নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
এই অধ্যায়ত ব্ৰাহ্মণসকলে বিশ্বামিত্ৰৰ ওচৰত ‘নাগৰ’ ব্ৰাহ্মণৰ শুদ্ধি (শুদ্ধি) আৰু কৰ্মাধিকাৰ সম্পৰ্কে আনুষ্ঠানিক প্ৰশ্ন তোলে—যাৰ পিতৃবংশ অজ্ঞাত, আৰু যি দেশান্তৰত জন্মা বা দেশান্তৰৰ পৰা আহিব পাৰে। ভর্তৃযজ্ঞ উত্তৰত এক বিচাৰ-আচাৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে: শুদ্ধি প্ৰদান কৰিব লাগে মুখ্য, নিয়মশীল আৰু শীলবান ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা; লগতে গর্তা-তীৰ্থজাত এজন ব্ৰাহ্মণক মুখ্য সাক্ষী/মধ্যস্থ হিচাপে স্থাপন কৰিব লাগে। কাম, ক্ৰোধ, দ্বেষ বা ভয়ৰ বাবে শুদ্ধি অস্বীকাৰ কৰাটো মহাপাপজনক বুলি কোৱা হৈছে, যাতে মনমতে বহিষ্কাৰৰ ওপৰত নৈতিক বাধা থাকে। শুদ্ধি ত্ৰিবিধ—প্ৰথমে কুলশুদ্ধি, তাৰপিছত মাতৃপক্ষশুদ্ধি, আৰু শেষত শীল/আচৰণশুদ্ধি; তাৰ পাছত তেওঁ ‘নাগৰ’ বুলি স্বীকৃত হৈ সামান্য পদ (সাধাৰণ কৰ্মাধিকাৰ) লাভ কৰে। বছৰান্ত আৰু শৰৎকালত সভা-আয়োজন, ষোলজন যোগ্য ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতিষ্ঠা, বেদপাঠৰ ভূমিকা-সম্পৰ্কীয় বহু পীঠিকাৰ সৈতে আসনবিন্যাস, আৰু শান্তিপাঠ, সূক্ত/ব্ৰাহ্মণ অংশ, ৰুদ্ৰ-প্ৰধান জপৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। অন্তত পুণ্যাহ ঘোষণা, বাদ্যধ্বনি, শ্বেতবস্ত্ৰ-চন্দন, মধ্যস্থৰ বিনয়পূৰ্বক নিবেদন, সাধাৰণ তৰ্ক নহয়—বৈদিক বাক্য-ক্রিয়াৰে সিদ্ধান্ত; আৰু সিদ্ধান্ত-মুহূর্তত ‘তাল-ত্ৰয়’ অৰ্পণৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
অধ্যায় ২০২ত বিশ্বামিত্ৰৰ প্ৰসঙ্গৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসভাই মধ্যস্থ/নিৰ্ণায়কক সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড বিষয়ে সোধে। মানুহে কোৱা কথাৰ সলনি ৰায় বৈদিক বাক্য অনুসাৰে কিয় হ’ব লাগে, আৰু মধ্যস্থই ‘ত্ৰিবিধ তাল’ কিয় দিয়ে—এই প্ৰশ্ন উঠে। ভর্তৃযজ্ঞই ব্ৰহ্মশালাত অৱস্থিত পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ শাসন-নীতি ব্যাখ্যা কৰে: নাগৰসকলৰ মাজত মিছা বাক্য উঠিব নালাগে; স্থিৰ নিৰ্ণয় নোহোৱালৈকে পুনঃপুনঃ প্ৰশ্নোত্তৰেৰে পৰীক্ষা কৰা উচিত। তেওঁ কাৰণ-শৃংখলা দেখুৱায়—অপ্ৰমাণ বাক্যই মাহাত্ম্য ক্ষয় কৰে; তাৰ পৰা ক্ৰোধ, তাৰ পিছত বৈৰভাব আৰু শেষত ধৰ্মদোষ জন্মে। সেয়ে সমাজ-শৃংখলা ভাঙি নপৰিবলৈ মধ্যস্থক বাৰে বাৰে সোধা হয়। ‘ত্ৰিবিধ তাল’ শৃঙ্খলাৰ উপায়: ক্ৰমে (১) অনুচিত প্ৰশ্নোত্তৰজনিত ক্ষতি, (২) ক্ৰোধ, (৩) লোভ দমন কৰি সভাৰ সামঞ্জস্য স্থিৰ কৰে। শেষত কোৱা হয়—চতুৰ্থ গণ্য হ’লেও অথৰ্ববেদ কাৰ্যসিদ্ধিৰ দৃষ্টিত কিয় ‘প্ৰথম’ৰ দৰে ধৰা হয়। কাৰণ তাত ৰক্ষাকৰ্ম আৰু কাৰ্যোপযোগী বিধিৰ সমগ্ৰ জ্ঞান, সৰ্বলোকহিতৰ উপায়, আৰু অভিচাৰিক আদি বিষয়ো অন্তৰ্ভুক্ত; সেয়ে কাম সম্পন্ন কৰিবলৈ প্ৰথমে তাকেই পৰামৰ্শ কৰা উচিত। এইদৰে ক্ষেত্ৰ-প্ৰসঙ্গত প্ৰশ্ননীতি আৰু প্ৰামাণ্য বাক্যৰ মৰ্যাদা একেলগে প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
অধ্যায় ২০৩ত নাগৰ দ্বিজৰ সমাজ-সম্মুখত শুদ্ধি (প্ৰমাণীকৰণ) লাভৰ বিধি বৰ্ণিত। আনর্ত সোধে—শুদ্ধিৰ বাবে অহা নাগৰ ব্যক্তি নাগৰসকলৰ আগত থিয় হৈ কেনেকৈ স্বীকৃত শুদ্ধি পায়? গ্ৰন্থ অনুসাৰে এজন নিৰপেক্ষ মধ্যস্থ নিযুক্ত হ’ব; তেওঁ মাতৃ-পিতৃ, গোত্ৰ, প্ৰৱৰ আদি সোধি, পিতৃপক্ষত পিতা–পিতামহ–প্ৰপিতামহলৈকে আৰু মাতৃপক্ষতো তেনেদৰে বহু প্ৰজন্মলৈকে বংশানুক্ৰম সূক্ষ্মভাৱে অনুসন্ধান কৰিব। শুদ্ধিকৰ্মত নিয়োজিত ব্ৰাহ্মণসকলে সাৱধানতাৰে শাখা-আগম আৰু মূলবংশ নিৰ্ণয় কৰিব; বটবৃক্ষৰ বিস্তৃত মূলৰ দৰে এই মূলবংশক আধাৰ বুলি উপমা দিয়া হৈছে। বংশ নিৰ্ধাৰণৰ পাছত সভাত সিন্দুৰ-তিলক আৰু মন্ত্রোচ্চাৰে (চতুষ্পাদ মন্ত্রৰ উল্লেখসহ) শুদ্ধিদান হয়। মধ্যস্থে আনুষ্ঠানিক ঘোষণা কৰে; সমাজে সংকেতস্বৰূপে তিনিবাৰ কৰতালি/তাড়ন কৰে; শুদ্ধ ব্যক্তি সাধাৰণ সামাজিক-যাজ্ঞিক অধিকাৰ লাভ কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ অগ্নিত শৰণ লৈ অগ্নিক তৃপ্ত কৰে, পঞ্চমুখ মন্ত্রে পূৰ্ণাহুতি দিয়ে আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে অন্নসহ দক্ষিণা প্ৰদান কৰে। শেষত সতৰ্কবাণী—যদি মূলবংশ-আধাৰিত শুদ্ধি স্থাপন নহয় তেন্তে নিষেধ আৰোপ কৰিব লাগে; অশুদ্ধ পুৰোহিতে কৰা শ্ৰাদ্ধাদি নিষ্ফল—স্থান আৰু কুলপৰম্পৰাৰ শুদ্ধিয়েই এই কঠোৰ বিধিৰ লক্ষ্য।
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
এই অধ্যায়ত তীৰ্থমাহাত্ম্যৰ ভিতৰত দুটা সংযুক্ত আলোচনা দেখা যায়। প্ৰথমে, বংশ-পরিচয় লুপ্ত (নষ্টবংশ) হ’লেও নিজকে ‘নাগৰ’ বুলি দাবী কৰা আনর্তে শুদ্ধি-বিধান কেনেকৈ প্ৰযোজ্য সেয়া সোধে। বিশ্বামিত্ৰে পূৰ্ব দৃষ্টান্ত ক’লে—ভর্তৃযজ্ঞৰ মতে প্ৰথমে ব্যক্তিৰ শীল আৰু নাগৰধৰ্ম/আচাৰৰ সঙ্গতি পৰীক্ষা কৰিব লাগে; সঙ্গতি থাকিলে বিধিপূৰ্বক শুদ্ধি সম্পন্ন কৰি শ্রাদ্ধ আদি কৰ্মৰ যোগ্যতা পুনৰ স্থাপন হয়। তাৰ পাছত হিৰণ্যাক্ষৰ সৈতে যুদ্ধত নিহতসকলৰ বিষয়ে শক্র–বিষ্ণু সংলাপ আৰম্ভ হয়। বিষ্ণুৱে ভেদ বুজাই কয়—পবিত্ৰ স্থানত (সংলাপত ‘ধাৰা-তীৰ্থ’) শত্রুৰ সন্মুখে বীৰমৰণ পোৱা লোক পুনর্জন্মলৈ ঘূৰি নাহে; কিন্তু পলায়নকালত নিহতসকল প্ৰেত-অৱস্থালৈ যায়। ইন্দ্ৰে মুক্তিৰ উপায় সোধাত কোৱা হয়—ভাদ্ৰপদ (নভাস্য) মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীত, সূৰ্য কন্যাৰাশিত থাকোঁতে, বিশেষকৈ গয়াত পিতৃ-আজ্ঞা অনুসাৰে শ্রাদ্ধ কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত পিতৃসকল বছৰি তৃপ্ত হয়; অৱহেলা কৰিলে প্ৰেতসকলৰ দুখ অব্যাহত থাকে।
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
এই অধ্যায়ত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ ভিতৰত বিষ্ণুৱে ইন্দ্ৰক শ্রাদ্ধবিধি সম্পৰ্কে ধৰ্মোপদেশ দিয়ে। যুদ্ধত শত্রুৰ সন্মুখত নিহত হোৱা বা পিছফালৰ পৰা আঘাত পাই পতিত হোৱা—এনে পতিত যোদ্ধাসকলকো গয়া-শ্রাদ্ধ সদৃশ পিণ্ড-তৰ্পণ কৰিলে উপকাৰ হয় বুলি তেওঁ ক’লে। তেতিয়া ইন্দ্ৰই সোধে—গয়া দূৰ দেশত, আৰু তাত পিতামহ ব্ৰহ্মাই বছৰে বছৰে বিধি কৰে; তেন্তে পৃথিৱীত ব্যৱহাৰিকভাৱে শ্রাদ্ধসিদ্ধি কেনেকৈ সম্ভৱ? বিশ্বামিত্ৰে বিষ্ণুৰ উত্তৰ বৰ্ণনা কৰে—হাটকেশ্বৰ অঞ্চলত কূপিকাৰ মধ্যস্থলে এক মহাপুণ্য তীৰ্থ আছে। অমাৱস্যা আৰু চতুৰ্দশীত তাত ‘গয়া’ সংক্রমণ কৰে বুলি কোৱা হয়, আৰু সেই স্থান সমস্ত তীৰ্থৰ সমবায় শক্তিৰে পূৰ্ণ হয়। বিশেষ নিয়ম—সূৰ্য কন্যা ৰাশিত থাকোঁতে, অষ্টবংশ-প্ৰসিদ্ধ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা তাত শ্রাদ্ধ কৰিলে প্ৰেত অৱস্থাত থকা পিতৃসকলসহ স্বৰ্গস্থিত পিতৃসকলেও উদ্ধাৰ লাভ কৰে। সেই ব্ৰাহ্মণসকল হিমালয়ৰ ওচৰত বাস কৰা তপস্বী বুলি তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাও কোৱা হৈছে। বিষ্ণুৱে ইন্দ্ৰক আদেশ দিয়ে—তেওঁলোকক সন্মানসহ আনিবা, সামোপায়ে প্ৰসন্ন কৰিবা, আৰু বিধিমতে শ্রাদ্ধ সম্পূৰ্ণ কৰিবা। শেষত ইন্দ্ৰ সন্তুষ্ট হৈ হিমালয়লৈ তেওঁলোকক বিচাৰি যায়, আৰু বিষ্ণু ক্ষীৰসাগৰলৈ গমন কৰে—এইদৰে তীৰ্থ-আধাৰিত গয়া-সম ফল আৰু বিধি-ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
এই অধ্যায়ত তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ পৰিসৰত বিশ্বামিত্র–আনর্তৰ সংলাপ বৰ্ণিত। বিষ্ণুৰ নিৰ্দেশত ইন্দ্ৰ হিমৱতত কঠোৰ তপস্যাৰত ঋষিসকলক সাক্ষাৎ কৰি চামৎকাৰপুৰৰ গয়াকূপীত শ্ৰাদ্ধকর্মত সহায় কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ঋষিসকলে দ্বিধা প্ৰকাশ কৰে—কলহপ্ৰিয় লোকৰ সঙ্গত দোষ, ক্ৰোধে তপস্যা ক্ষয়, আৰু ৰাজদান গ্ৰহণে বৈৰাগ্যধর্ম ক্ষুণ্ণ হোৱাৰ আশংকা। ইন্দ্ৰ কয় যে হাটকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত সেই স্থানৰ প্ৰভাৱত বিবাদ উঠিব পাৰে, কিন্তু তেওঁ ক্ৰোধ আৰু বিঘ্নৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব আৰু গয়া-শ্ৰাদ্ধৰ অপূৰ্ব ফল ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত বিধিত সংকট দেখা দিয়ে: বিশ্বেদেৱসকল ব্ৰহ্মাৰ শ্ৰাদ্ধলৈ যোৱাৰ বাবে অনুপস্থিত। ইন্দ্ৰ ঘোষণা কৰে যে বিশ্বেদেৱ নাথাকিলেও মানুহে একোद्दিষ্ট-শ্ৰাদ্ধ কৰিব; আকাশবাণীয়ে উদ্দেশ্যকৃত পিতৃসকলৰ উদ্ধাৰফল নিশ্চিত কৰে। পাছত ব্ৰহ্মাই নিয়ম পুনঃস্থাপন কৰে—কেৱল কিছুমান বিশেষ দিন আৰু বিশেষ মৃত্যুপৰিস্থিতিত (বিশেষকৈ প্ৰেতপক্ষ চতুৰ্দশী) বিশ্বেদেৱ-বর্জিত শ্ৰাদ্ধ বৈধ। বিশ্বেদেৱৰ অশ্ৰুৰ পৰা কূষ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি আৰু শ্ৰাদ্ধপাত্ৰত ভস্মৰেখা আঁকি ৰক্ষাবিধানৰ কথাও কোৱা হৈছে। শেষত ইন্দ্ৰ মাঘ শুক্লপক্ষ, পুষ্য নক্ষত্র, ৰবিবাৰ, ত্ৰয়োদশীত বালমণ্ডনৰ ওচৰত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি, তাত স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণৰ ফল, পুৰোহিত-পালন আৰু দানধর্ম, আৰু অকৃতজ্ঞতাৰ নৈতিক বিপদ উপদেশ দিয়ে।
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
এই অধ্যায়ত বিশ্বামিত্ৰে প্ৰথমে তীৰ্থৰ শুদ্ধিকৰ ক্ষমতা, স্নানফল আৰু নিৰ্দিষ্ট কালৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত আনর্তে সোধে—ইন্দ্ৰৰ ভূলোকে পূজা কিয় কেৱল পাঁচ ৰাতি, আৰু কোন ঋতুত সেয়া বিধেয়? তেতিয়া বিশ্বামিত্ৰে গৌতম–অহল্যা উপাখ্যান কয়—ইন্দ্ৰৰ অপৰাধ, গৌতমৰ শাপ (বীৰ্যনাশ, মুখত সহস্ৰ চিহ্ন, আৰু ভূতলে পূজা কৰিলে শিৰোভেদৰ ভয়), অহল্যাৰ শিলাৰূপ, আৰু ইন্দ্ৰৰ প্ৰত্যাহাৰ। ইন্দ্ৰৰ ৰাজত্ব নথকাৰ বাবে জগত ব্যাকুল হ’লে বৃহস্পতিয়ে আৰু দেবগণে গৌতমক প্ৰাৰ্থনা কৰে। ব্ৰহ্মা বিষ্ণু আৰু শিৱসহ মধ্যস্থতা কৰি সংযম আৰু ক্ষমাধৰ্মৰ গুণ ক’য়, কিন্তু উচ্চাৰিত বাক্যৰ সত্যতাও ৰক্ষা কৰে। শাপ আংশিকভাৱে শমে—ইন্দ্ৰে মেষসম্বন্ধীয় অংগ লাভ কৰে, মুখৰ চিহ্নসমূহ নেত্ৰ হৈ পৰি তেওঁ ‘সহস্ৰাক্ষ’ নামে খ্যাত হয়। ইন্দ্ৰে মানৱলোকে পুনৰ পূজাৰ অনুমতি বিচাৰিলে গৌতমে পাঁচৰাত্ৰ ভূমিক ইন্দ্ৰ-মহোৎসৱ স্থাপন কৰে; য’ত এই উৎসৱ পালিত হয় ত’ত স্বাস্থ্য, অনাবৃষ্টি-দুৰ্ভিক্ষ নাশ আৰু ৰাজ্যবিপৰ্যয়ৰ অভাৱ থাকিব বুলি আশীৰ্বাদ দিয়ে। বিধি—ইন্দ্ৰৰ প্ৰতিমা পূজ্য নহয়; বৃক্ষজাত যাষ্টি বৈদিক মন্ত্ৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে, আৰু ব্ৰত নৈতিক শুদ্ধি তথা কিছুমান পাপমোচনৰ সৈতে যুক্ত। ফলশ্ৰুতিত পাঠ/শ্ৰৱণে বছৰৰ বাবে ৰোগমুক্তি, আৰু অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰে বিশেষ দোষক্ষয় কোৱা হৈছে।
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
এই অধ্যায়ত বিশ্বামিত্ৰে এজন ৰজাক কোৱা স্তৰবদ্ধ মাহাত্ম্যকথা বৰ্ণিত। ইন্দ্ৰৰ প্ৰসঙ্গৰ পাছত গৌতমৰ ক্ৰোধ, তাৰপিছত শতানন্দে মাতৃ অহল্যাৰ অৱস্থাৰ বাবে কৰুণ অনুৰোধ আৰু শৌচ–অশৌচ শুদ্ধিৰ সমস্যা উত্থাপিত হয়। গৌতমে অশুদ্ধিৰ কঠোৰতা ব্যাখ্যা কৰি কয় যে সাধাৰণ প্ৰায়শ্চিত্তে অহল্যাৰ শুদ্ধি সম্ভৱ নহয়; তেতিয়া শতানন্দে পৰম ত্যাগব্ৰত গ্ৰহণ কৰে। পিছত গৌতমে ভৱিষ্যৎ সমাধান প্ৰকাশ কৰে—সূৰ্যবংশত ৰাম অৱতাৰ লৈ ৰাৱণবধ কৰিব, আৰু তেওঁৰ স্পৰ্শমাত্ৰে অহল্যা উদ্ধাৰ পাব। ৰামাৱতাৰ প্ৰসঙ্গত বিশ্বামিত্ৰে বাল ৰামক যজ্ঞৰক্ষা কৰিবলৈ লৈ যায়; পথত শাপে শিলাৰূপিণী অহল্যাক স্পৰ্শ কৰোৱাত তেওঁ পুনৰ মানৱী হয়, গৌতমৰ ওচৰলৈ গৈ পূৰ্ণ প্ৰায়শ্চিত্ত বিচাৰে। গৌতমে বহু চন্দ্ৰায়ণ, কৃচ্ছ্ৰ, প্ৰাজাপত্য ব্ৰত আৰু তীৰ্থসেৱাৰ বিধান দিয়ে। অহল্যা তীৰ্থযাত্ৰা কৰি হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হয়, য’ত দেৱদৰ্শন সহজ নহয়। তেওঁ ঘোৰ তপস্যা কৰি ওচৰত এটা লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; পাছত শতানন্দো আহি একেলগে তপস্যা কৰে। শেষত গৌতম আহি অধিক তপস্যাৰে হাটকেশ্বৰক প্ৰকাশ কৰাৰ সংকল্প কৰে; দীঘলীয়া তপস্যাৰ ফলত লিঙ্গ প্ৰকাশ পায় আৰু শিৱ সাক্ষাৎ দৰ্শন দি ক্ষেত্ৰৰ মহিমা আৰু পৰিয়ালৰ ভক্তি স্বীকাৰ কৰে। গৌতমে বৰ বিচাৰে—ইয়াত দৰ্শন-পূজাত মহাপুণ্য হওক আৰু নিৰ্দিষ্ট তিথিত ভক্তসকলৰ শুভলোকপ্ৰাপ্তি হওক। শেষাংশত কোৱা হয়, এই স্থানসমূহৰ কৃপাই নীতিভ্ৰষ্ট লোককো পুণ্যপথলৈ টানি আনে; সেয়ে দেৱতাসকল চিন্তিত হৈ ইন্দ্ৰক যজ্ঞ, ব্ৰত, দান আদি সাধাৰণ ধৰ্মাচাৰ পুনৰ প্ৰৱৰ্তনৰ অনুৰোধ কৰে, যাতে ধৰ্মব্যৱস্থা সমতুলিত থাকে। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে কিছুমান পাপ শমনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ স্তৰ-স্তৰত শঙ্খতীৰ্থৰ উৎপত্তি আৰু মহিমা বৰ্ণিত। আনর্ত নামৰ ৰজাই বিশ্বামিত্ৰক শঙ্খতীৰ্থৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত সুধে। বিশ্বামিত্ৰে এটা পূৰ্বপ্ৰসঙ্গ ক’বলৈ ধৰে—কুষ্ঠৰোগ, ৰাজ্যপতন আৰু ধনহানিত পীড়িত এজন প্ৰাচীন ৰজা নাৰদৰ ওচৰলৈ উপদেশ বিচাৰি যায়। নাৰদে তেওঁৰ কৰ্মভয় দূৰ কৰি কয় যে পূৰ্বজন্মৰ পাপ নাই; তেওঁ সোঁমবংশৰ ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা আছিল—এই পুণ্য স্মৰণ কৰাই দোষাৰোপ এৰি প্ৰতিকাৰৰ পথ দেখুৱায়। নাৰদে নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থবিধি নিৰ্দেশ কৰে—হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰৰ শঙ্খতীৰ্থত মাধৱ (বৈশাখ) মাহৰ শুক্ল অষ্টমীত, ৰবিবাৰে, সূৰ্যোদয় সময়ত স্নান কৰি শঙ্খেশ্বৰক দৰ্শন-পূজা কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত কুষ্ঠমোচন আৰু অভীষ্টসিদ্ধি হয়। তাৰ পিছত তীৰ্থৰ কাৰণকথা—লিখিত আৰু শঙ্খ নামৰ দুজন পণ্ডিত ভায়ে নিৰ্জন আশ্ৰমৰ পৰা ফল লোৱাৰ বিষয়ত বিতৰ্ক কৰে; লিখিতে ধৰ্মশাস্ত্ৰ মতে তাক চুৰি বুলি নিন্দা কৰে, আৰু শঙ্খে তপস্যাৰ ক্ষয় নোহোৱাকৈ প্ৰায়শ্চিত্ত গ্ৰহণ কৰে। কঠোৰ দণ্ডত তেওঁৰ হাত কাটি দিয়া হয়; তাৰ পাছত তেওঁ হাটকেশ্বৰ স্থানত দীঘলীয়া তপস্যা কৰে—ঋতুচক্ৰত কঠিন সাধনা, ৰুদ্ৰপাঠ আৰু সূৰ্যোপাসনা। শেষত মহাদেৱ সূৰ্যতেজযুক্ত ৰূপে প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে—শঙ্খৰ হাত পুনৰ প্ৰাপ্তি, লিঙ্গত দেৱসন্নিধি স্থাপন, জলাশয় ‘শঙ্খতীৰ্থ’ নামে খ্যাতি লাভ, আৰু ভৱিষ্যৎ যাত্ৰীসকলৰ বাবে ফলশ্ৰুতি। উপসংহাৰত কোৱা হয়, এই কাহিনী শুনা বা পঢ়া লোকৰ বংশত কুষ্ঠৰোগ জন্ম নলয়।
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
এই অধ্যায়ত শঙ্খতীৰ্থ-সম্পৰ্কীয় এক পুনৰুদ্ধাৰ-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণিত। এজন ৰজা ৰোগাক্ৰান্ত আছিল; মাধৱ মাসৰ অষ্টমী তিথি, দেওবাৰ, সূৰ্যোদয় সময়ত স্নান কৰি সূৰ্যোপাসনা বিধিপূৰ্বক কৰিলে তেওঁ ৰোগমুক্ত হয়—কালনির্দিষ্ট কৰ্মৰ মাহাত্ম্য ইয়াত প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত তাম্বূল (পান) সেৱনৰ নীতি কোৱা হৈছে—অযথা বা অশুদ্ধভাৱে গ্ৰহণ কৰিলে দোষ জন্মে আৰু সমৃদ্ধি ক্ষয় হয়; সেই দোষনাশৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত-বিধিও নিৰ্দেশিত। সমুদ্ৰমন্থনৰ কাহিনিৰে নাগবল্লীৰ উৎপত্তি, অমৃত-সম্পৰ্কীয় দিব্য দ্ৰব্যৰ সৈতে তাৰ আবিৰ্ভাৱ, পাছত মানৱলোকে বিস্তাৰ আৰু তাৰ ফলত কামবৃদ্ধি আৰু কৰ্মানুষ্ঠানত শৈথিল্য—এনে সামাজিক পৰিণামো উল্লেখ আছে। শেষত শুদ্ধিৰ বাবে সংশোধন-ৰীতি দিয়া হৈছে—শুভক্ষণত বিদ্বান ব্ৰাহ্মণক নিমন্ত্ৰণ কৰি সন্মান কৰা, স্বৰ্ণপত্ৰ আৰু তাম্বূলাদি সামগ্ৰী সাজু কৰা, মন্ত্ৰপূৰ্বক দোষনিবেদন কৰি দান অৰ্পণ কৰা আৰু শুদ্ধিৰ আশ্বাস গ্ৰহণ কৰা। এইদৰে অধ্যায়ে নিয়ন্ত্রিত ভোগ, নৈতিক সংযম আৰু দানময় প্ৰায়শ্চিত্তৰ আদৰ্শ স্থাপন কৰে।
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
এই অধ্যায়টো উপদেশমূলক সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। বিশ্বামিত্ৰে ৰজাৰ দুখ—দাৰিদ্ৰ্য, কুষ্ঠৰোগ আৰু যুদ্ধত পৰাজয়—ৰ কাৰণ সুধে। নাৰদে কয় যে ৰজাৰ পতনৰ মূল কাৰণ ধাৰ্মিক বিচ্যুতি: ব্ৰাহ্মণসকলক বাৰে বাৰে নিৰাশ কৰা, প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়েও সহায় নকৰা, আবেদনকাৰীক অপমান কৰা, আৰু ব্ৰাহ্মণ অধিকাৰ তথা দান-অনুদানৰ সৈতে জড়িত পিতৃ-পিতামহৰ শাসন/বিধান দমন বা আঁতৰাই দিয়া। এই অধৰ্মৰ ফলত শত্রুসকল সফল হয়। প্ৰতিকাৰটো স্পষ্ট আৰু তীৰ্থকেন্দ্ৰিক। ৰজা ভক্তিসহ শঙ্খতীৰ্থলৈ গৈ স্নান কৰে, ব্ৰাহ্মণসকলক সমবেত কৰি শঙ্খাদিত্যৰ সন্মুখত তেওঁলোকৰ চৰণ ধুৱাই, বহু দানপত্ৰ/গ্ৰান্ট (নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাসহ) প্ৰদান কৰি আগতে বঞ্চিত অংশ ঘূৰাই দিয়ে। শেষত ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰসাদে তাত উপস্থিত শত্রুসকল মৃত্যুপ্ৰাপ্ত হয়—পুৰাণৰ শিক্ষা, সামাজিক-ধাৰ্মিক পুনঃস্থাপন আৰু শ্ৰদ্ধাই দেহ আৰু ৰাজ্যৰ সৌভাগ্য স্থিৰ কৰে।
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে ঋষিসকলে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ প্ৰসঙ্গত বিশ্বামিত্ৰ-সম্পৰ্কিত তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য সূতক অনুৰোধ কৰে। সূতে বিশ্বামিত্ৰৰ অসাধাৰণ মহিমা বৰ্ণনা কৰি তেওঁৰ সৃষ্ট কুণ্ডৰ কথা কয়; তাত জাহ্নৱী (গঙ্গা) স্বৰূপ পৱিত্ৰ জল প্ৰকট হৈ পাপ-নাশক শক্তি প্ৰকাশ কৰে। সেই স্থানত ভাস্কৰ (সূৰ্য) দেৱতাৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু উপাসনাৰ বিধান আছে; মাঘ মাহৰ শুক্লপক্ষত ৰবিবাৰৰ সৈতে সপত্মী মিলিলে স্নান কৰি সূৰ্যপূজা কৰিলে কুষ্ঠৰোগ আৰু নৈতিক মলিনতা নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। পশ্চিম-উত্তৰপশ্চিম দিশত ধন্বন্তৰিয়ে স্থাপন কৰা এক চিকিৎসাদায়ক বাপীৰ উল্লেখ আছে। ধন্বন্তৰিৰ তপস্যাত প্ৰসন্ন ভাস্কৰে বৰ দিয়ে—যথাযথ সময়ত স্নান কৰা লোকৰ ৰোগ তৎক্ষণাৎ উপশম হ’ব। তাৰ পিছত দৃষ্টান্তত অযোধ্যাৰ ৰজা ৰত্নাক্ষ অসাধ্য কুষ্ঠত পীড়িত হৈ এক কাৰ্পটিক ভিক্ষুকৰ পথপ্ৰদৰ্শনত তীৰ্থলৈ আহি বিধিমতে স্নান কৰি তৎক্ষণাত সুস্থ হয় আৰু ‘ৰত্নাদিত্য’ নামে সূৰ্যদেৱৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আন দৃষ্টান্তত এজন বৃদ্ধ গোপালকে পশু বচাবলৈ গৈ অনিচ্ছাকৃতভাৱে পানীত নামিলে কুষ্ঠ নাশ হয়; পাছত নিয়মিত পূজা-জপ কৰি দুৰ্লভ আধ্যাত্মিক সিদ্ধি লাভ কৰে। শেষত স্নান, পূজা আৰু বহু সংখ্যক গায়ত্ৰী-জপৰ নিৰ্দেশ আৰু ফলশ্ৰুতি—আৰোগ্য, ইষ্টসিদ্ধি, আৰু বৈৰাগ্যবানৰ বাবে মোক্ষ; লগতে শ্ৰদ্ধাৰে গোধনাদি দান কৰিলে সন্ততি ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা পায় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে সূৰ্যোপাসনাৰ পৱিত্ৰতা আৰু মহিমা বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰে। এক পূৰ্বকথাত এজন ব্ৰাহ্মণে ৰক্তচন্দনেৰে সূৰ্যৰ প্ৰতিমা গঢ়ি দীঘলীয়া সময় ভক্তিভাৱে পূজা কৰি বৰ লাভ কৰে। তেওঁ কুষ্ঠৰোগ নিবারণ বিচাৰে; সূৰ্য বিধি দিয়ে—সপ্তমীয়ুক্ত ৰবিবাৰে পুণ্য সৰোবৰত স্নান কৰি, হাতে ফল লৈ ১০৮ প্ৰদক্ষিণা কৰিব লাগে। এই অনুষ্ঠান ৰোগহৰ আৰু অন্য সাধকৰ বাবেও কল্যাণকাৰী/মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। তাৰপিছত সূৰ্য সেই ঠাইত নিজৰ নিবাস স্থাপন কৰি “কুহৰবাস” নাম দিয়ে, আৰু অলৌকিক ঘটনাক স্থায়ী তীৰ্থ-পরিচয়ত ৰূপান্তৰিত কৰে। পাছত কাহিনী বিষ্ণু (কৃষ্ণ) পুত্ৰ সাম্বলৈ ঘূৰে। তেওঁৰ সৌন্দৰ্যই লোকসমাজত অস্থিৰতা আনে আৰু ভুল পৰিচয়ৰ ফলত ধৰ্মবিৰোধী লজ্জাজনক ঘটনা ঘটে। সাম্বে ধৰ্মীয় সিদ্ধান্ত বিচাৰিলে এজন ব্ৰাহ্মণে “টিঙ্গিনী” নামৰ কঠোৰ প্ৰায়শ্চিত্ত বৰ্ণনা কৰে—গাঁত, গোময়চূৰ্ণ, নিয়ন্ত্রিত দহন, অচল অৱস্থা আৰু জনাৰ্দন ধ্যান—ই মহাপাতকনাশক বুলি কোৱা হয়। সাম্বে পিতাক স্বীকাৰ কৰাত হৰিয়ে কয় যে উদ্দেশ্য/জ্ঞান নথকাৰ বাবে দোষ লঘু হয়, আৰু শুদ্ধিৰ বাবে তীৰ্থোপায় দিয়ে—মাধৱ মাহত শুভ লক্ষণসহ হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত মাৰ্তণ্ড পূজা আৰু সেই একে ১০৮ প্ৰদক্ষিণা-বিধি। সাম্বে পৰিয়ালৰ শোক-আশীৰ্বাদ লৈ যাত্ৰা কৰি সঙ্গমত স্নান, পূজা আৰু দান কৰে—য’ত জীৱৰ পাপহৰণৰ বাবে বিষ্ণুৰ অৱস্থান কোৱা হৈছে; শেষত তেওঁ কুষ্ঠমুক্তিৰ দৃঢ় বিশ্বাস লাভ কৰে আৰু তীৰ্থখন হাটকেশ্বৰ/বিশ্বামিত্ৰীয় পৰিসৰত নাৰীৰ বাবেও অতি শুভ বুলি প্ৰশংসিত।
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
অধ্যায় ২১৪ত বিনায়ক/গণনাথ পূজাক বিঘ্ন-শান্তিৰ নিশ্চিত উপায় হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সূত প্ৰথমে বিশ্বামিত্ৰে প্ৰতিষ্ঠা কৰা গণনাথৰ কথা কৈ কাল-নিয়ম দিয়ে—মাঘ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ চতুৰ্থীত পূজা কৰিলে বছৰজুৰি বাধা নাহে। ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নত তেওঁ গণেশৰ উৎপত্তি (দেৱী গৌৰীৰ দেহমলৰ পৰা), তেওঁৰ ৰূপলক্ষণ (গজমুখ, চতুৰ্ভুজ, মূষকবাহন, কুঠাৰ, মোদক) আৰু দেৱসংঘর্ষত তেওঁৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰে; তাৰ পিছত ইন্দ্ৰে সকলো কাৰ্যৰ আৰম্ভণিতে গণপতি পূজ্য বুলি ঘোষণা কৰে। পাছত উপাখ্যানত ৰোহিতাশ্বে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ পৰা জীৱনভৰ বিঘ্ন নিবারণ কৰা এটা মাত্র ব্ৰত সোধে। মাৰ্কণ্ডেয় নন্দিনী কামধেনুক কেন্দ্ৰ কৰি বিশ্বামিত্ৰ-ৱসিষ্ঠৰ বিবাদ ক’লে, তাৰ ফলত বিশ্বামিত্ৰ ঘোৰ তপস্যাত প্ৰবৃত্ত হৈ কৈলাসত মহেশ্বৰৰ শৰণ লয়। শিৱে শুদ্ধি আৰু সিদ্ধিৰ বাবে বিনায়ক পূজাৰ বিধান দিয়ে, সূক্ত-মন্ত্ৰ (জীৱসূক্ত-ভাব) দ্বাৰা গণেশ-তত্ত্বৰ আহ্বান বুজাই সংক্ষিপ্ত ক্ৰম কয়—লম্বোদৰ, গণবিভু, কুঠাৰধাৰী, মোদকভক্ষ, একদন্ত আদি নামৰে নমস্কাৰ, মোদক নৈবেদ্য, অৰ্ঘ্য, আৰু কৃপণতা ত্যাগ কৰি ব্ৰাহ্মণভোজন। দেৱীয়ে ফল নিশ্চিত কৰে—চতুৰ্থীত স্মৰণ/পূজাই কাৰ্য স্থিৰ কৰে আৰু সমৃদ্ধি আনে; ফলশ্ৰুতিত নিঃসন্তানক পুত্ৰ, দৰিদ্ৰক ধন, বিজয়, দুঃখিতক ভাগ্যবৃদ্ধি আৰু নিত্য পাঠ-শ্ৰৱণকাৰীক বিঘ্ন নোহোৱাৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
এই অধ্যায়ত শ্রাদ্ধ-কল্পৰ বিধি আৰু তাৰ আৱশ্যকতা-কাৰণ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঋষিসকলে সূতক সোধে—অক্ষয় ফলদায়ী শ্রাদ্ধ কেনেকৈ কৰিব, কোন সময় উত্তম, কিহোঁতে ব্রাহ্মণ পাত্ৰ, আৰু কোন অন্ন-দ্ৰব্য উপযুক্ত। সূতে পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়: মাৰ্কণ্ডেয় সৰযূ-সঙ্গমৰ পৰা অযোধ্যালৈ আহে; ৰজা ৰোহিতাশ্বে তেওঁক সন্মানেৰে গ্ৰহণ কৰে। ঋষিয়ে ৰজাৰ ধৰ্মসমৃদ্ধি পৰীক্ষা কৰিবলৈ বেদ, বিদ্যা, বিবাহ আৰু ধনৰ “সফলতা” বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰি কাৰ্যভিত্তিক অৰ্থ দিয়ে—অগ্নিহোত্ৰে বেদ সফল, দান আৰু সদ্বিনিয়োগে ধন সফল ইত্যাদি। তাৰ পাছত ৰজাই বিভিন্ন শ্রাদ্ধভেদ সোধে। মাৰ্কণ্ডেয়ে ভর্তৃযজ্ঞে আনর্ত-ৰাজাক দিয়া উপদেশৰ দৃষ্টান্ত দি মূল কথা কয়—দৰ্শ/অমাৱস্যাৰ শ্রাদ্ধ বিশেষভাৱে অনিবাৰ্য। পিতৃসকলে সূৰ্যাস্তলৈ গৃহদ্বাৰত অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ আশাৰে আহে; অৱহেলা হ’লে তেওঁলোক দুখিত হয়। বংশধাৰাৰ নৈতিক কাৰণো কোৱা হৈছে—জীৱসকলে কৰ্মফল অনুসাৰে বিভিন্ন লোকত ভোগ কৰে; কিছুমান অৱস্থাত ক্ষুধা-পিপাসাৰ দুখ বৰ্ণিত; সহায়-আধাৰ নাথাকিলে পতনৰ আশংকা। পুত্ৰ নাথাকিলে অশ্বত্থ গছ ৰোপণ কৰি পালন কৰাক বংশস্থিতিৰ বিকল্প উপায় হিচাপে বিধান কৰা হৈছে। শেষত পিতৃসকলৰ উদ্দেশে নিয়মিত অন্ন আৰু উদক অৰ্পণ, তৰ্পণ আৰু শ্রাদ্ধ কৰাটো আবশ্যক; অৱহেলা ‘পিতৃদ্ৰোহ’, আৰু বিধিপূৰ্বক তৰ্পণ-শ্রাদ্ধে ইষ্টসিদ্ধি দি ত্ৰিবৰ্গ (ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম) পোষণ কৰে বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
এই অধ্যায়ত অমাৱস্যা (ইন্দু-ক্ষয়) তিথিত শ্ৰাদ্ধক কিয় বিশেষ প্ৰামাণ্য বুলি ধৰা হয়, তাৰ বিধি-তত্ত্বমূলক ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। অনর্তে ভর্তৃযজ্ঞক পিতৃকৰ্মৰ শুভ সময় সুধিলে তেওঁ মন্বন্তৰ/যুগ-সন্ধি, সংক্রান্তি, ব্যতীপাত, গ্ৰহণ আদি বহু পুণ্যকাল উল্লেখ কৰে আৰু কয়—যথাযথ ব্ৰাহ্মণ বা উপযুক্ত দ্ৰব্য পোৱা গ’লে পাৰ্বণ দিনৰ বাহিৰতো শ্ৰাদ্ধ কৰিব পাৰি। তাৰ পিছত অমাৱস্যাৰ বিশ্বতাত্ত্বিক ব্যাখ্যা—চন্দ্ৰ সূৰ্যৰ ৰশ্মিত নিবাস কৰে, সেয়ে সেই সময়ত কৰা ধৰ্ম আৰু পিতৃকৃত্য ‘অক্ষয়’ ফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। পাছত পিতৃশ্ৰেণীসমূহ (অগ্নিষ্বাত্ত, বাৰ্হিষদ, আজ্যপ, সোমপ আদি), নন্দীমুখ পিতৃৰ ভেদ, আৰু দেৱ–পিতৃ ব্যৱস্থাত পিতৃতৃপ্তিৰ স্থান বৰ্ণিত। কাহিনিত কোৱা হয়—বংশজে কব্য অৰ্পণ নকৰিলে স্বৰ্গস্থ পিতৃসকল ক্ষুধা-তৃষ্ণাত পীড়িত হৈ ইন্দ্ৰসভালৈ যায় আৰু তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাৰ ওচৰত নিবেদন কৰে। যুগধৰ্মৰ অৱক্ষয় দেখি ব্ৰহ্মাই ব্যৱস্থা কৰে—(১) তিন পুৰুষ (পিতৃ-পিতামহ-প্ৰপিতামহ) উদ্দেশে অৰ্পণ, (২) পুনৰাবৃত্ত উপায় হিচাপে অমাৱস্যা শ্ৰাদ্ধ, (৩) বছৰত এবাৰ বিশেষ শ্ৰাদ্ধৰ বিকল্প, আৰু (৪) সৰ্বাধিক ফলদায়ী গয়াশিৰত শ্ৰাদ্ধ, যি কঠোৰ দুঃস্থিতিতো মুক্তিলাভৰ সহায়ক। শেষত ফলশ্ৰুতি—‘শ্ৰাদ্ধোৎপত্তি’ বৰ্ণনা শুনা/পঢ়াৰ দ্বাৰা দ্ৰব্যত্ৰুটি থাকিলেও শ্ৰাদ্ধ সম্পূৰ্ণ হয়; শুদ্ধ সংকল্প, যথাযথ পিতৃ-নিবেদন আৰু সামাজিক-নৈতিক স্থিতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
এই অধ্যায়ত আনর্তে শ্ৰাদ্ধৰ সম্পূৰ্ণ বিধি সোধে। ভর্তৃযজ্ঞে তিনিটা মুখ্য নিয়ামকৰ জৰিয়তে শ্ৰাদ্ধকর্ম সুশৃঙ্খল কৰে—(১) শ্ৰাদ্ধত ব্যৱহৃত ধন ধাৰ্মিকভাৱে, সততাৰে উপাৰ্জিত আৰু শুদ্ধভাৱে গ্ৰহণ কৰা, (২) আমন্ত্ৰিত ব্ৰাহ্মণ বাছনি—শ্ৰাদ্ধাৰ্হ (যোগ্য) আৰু অনাৰ্হ (অযোগ্য) ভেদ আৰু অযোগ্যতাৰ বিস্তৃত কাৰণসমূহ, (৩) তিথি আৰু সংক্রান্তি/বিষুৱ/অয়ন আদি চিহ্ন অনুসৰি কালনিৰ্ণয়, যাৰ ফলত অক্ষয় ফল লাভ হয়। ইয়াত আমন্ত্ৰণ-শিষ্টাচাৰো কোৱা হৈছে—বিশ্বেদেৱ আৰু পিতৃসকলৰ পৃথক আৱাহন, যজমানৰ আচৰণ-সংযম, স্থানশুদ্ধি আৰু আসনব্যৱস্থা। লগতে কিছুমান দোষত শ্ৰাদ্ধ ‘ব্যৰ্থ’ হয় বুলি উল্লেখ আছে—অশুদ্ধ অন্নাৱস্থা, অনুচিত সাক্ষ্য, দক্ষিণাৰ অভাৱ, কোলাহল-কলহ, বা ভুল সময়। শেষত মন্বাদি আৰু যুগাদি আচাৰসমূহ উল্লেখ কৰি, যথাসময়ত তিল-জল অৰ্পণমাত্ৰেও দীৰ্ঘস্থায়ী পুণ্য দিয়ে বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
অধ্যায় ২১৮ত ভর্তৃযজ্ঞে ৰজাক শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ তান্ত্ৰিক আৰু নৈতিক নিয়ম উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে সাধাৰণ শ্ৰাদ্ধ-নিয়ম পুনৰুক্ত হয়, তাৰ পিছত স্বশাখা/পৰম্পৰা আৰু স্বদেশ–বৰ্ণ–জাতি অনুসাৰে উপযুক্ত বিশেষ বিধান বৰ্ণনা কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰা হয়। শ্ৰাদ্ধৰ মূল ‘শ্ৰদ্ধা’ বুলি স্থিৰ কৰি কোৱা হয়—আন্তৰিক বিশ্বাস নাথাকিলে কৰ্ম নিষ্ফল হয়। তাৰ পাছত ব্যাখ্যা কৰা হয় যে শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত অনায়াসে হোৱা উপফলসমূহো—ব্ৰাহ্মণৰ পাদোদক, পৰি যোৱা অন্নকণা, সুগন্ধ, আচমন-শেষ জল, আৰু দৰ্ভাৰ ছিটা—সঙ্কল্পৰ দ্বাৰা বিভিন্ন পিতৃবৰ্গলৈ, আনকি প্ৰেতাৱস্থা বা তিৰ্যক্ আদি যোনিত পতিত সত্তালৈও, পোষণৰূপে পৌঁছে। দক্ষিণাৰ গুৰুত্ব বিশেষভাৱে কোৱা হৈছে: দক্ষিণাবিহীন শ্ৰাদ্ধক বন্ধ্যা বৰষুণ বা অন্ধকাৰত কৰা কৰ্মৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়; দান-প্ৰতিদানক কৰ্মপূৰ্ণতাৰ অংগ ধৰা হয়। শ্ৰাদ্ধ দিয়া বা ভোজনৰ পাছত কিছুমান নিষেধ—স্বাধ্যায় বিৰতি, অন্য গাঁৱলৈ যাত্ৰা নকৰা, আৰু কামসংযম—উল্লংঘন কৰিলে ফল নষ্ট হয় বা পিতৃহিত বিকৃত হয় বুলি সতৰ্ক কৰা হয়। অনুচিত নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ আৰু কৰ্তাৰ অতিভোজনো নিন্দিত। শেষত কোৱা হয়—যজমান আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে এই দোষসমূহ এৰাই চলিলে শ্ৰাদ্ধৰ ফল অক্ষুণ্ণ থাকে।
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
অধ্যায় ২১৯ত ভর্তৃযজ্ঞই ৰজাক কাম্য-শ্ৰাদ্ধৰ তাত্ত্বিক আৰু বিধিগত বৰ্ণনা দিয়ে। প্ৰেতপক্ষ (কৃষ্ণপক্ষ)ৰ তিথি অনুসাৰে ক্ৰমে শ্ৰাদ্ধ কৰিলে পৃথক পৃথক ফল লাভ হয়—সমৃদ্ধি, বিবাহসিদ্ধি, অশ্ব-গোসম্পত্তি লাভ, কৃষি আৰু বাণিজ্যত সফলতা, আৰোগ্য, ৰাজানুগ্রহ আৰু সৰ্বকাৰ্যসিদ্ধি। তাৰ পিছত ত্ৰয়োদশীক সন্তানকামীসকলৰ বাবে অনুপযুক্ত বুলি কৈ অশুভ ফলৰ সম্ভাৱনা উল্লেখ কৰা হৈছে; তথাপি মঘা–ত্ৰয়োদশীৰ বিশেষ যোগত মধু-ঘৃতযুক্ত পায়স অৰ্পণ কৰি বিশেষ আচাৰ পালনৰ কথাও কোৱা হৈছে। অস্ত্ৰ, বিষ, অগ্নি, জল, সাপ/পশু আক্ৰমণ বা ফাঁসি আদি কাৰণত অকালমৃত লোকৰ তৃপ্তিৰ বাবে চতুৰ্দশীত একোদ্দিষ্ট শ্ৰাদ্ধ বিধান কৰা হৈছে। শেষত অমাৱস্যা-শ্ৰাদ্ধে পূৰ্বোক্ত সকলো কামনা সম্পূৰ্ণ কৰে বুলি আৰু এই বিধান শ্ৰৱণ/জ্ঞান কৰিলে ইষ্টসিদ্ধি হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
এই অধ্যায়ত শ্রাদ্ধৰ সময়-নিৰ্ণয় আৰু তাৰ ফলবিশেষ সম্পৰ্কে সংলাপৰূপে তাত্ত্বিক-ধাৰ্মিক আলোচনা আছে। অনর্ত ভর্তৃযজ্ঞক সোধে—ত্রয়োদশী তিথিত শ্রাদ্ধ কৰিলে কিয় বংশক্ষয় হয় বুলি কোৱা হয়? ভর্তৃযজ্ঞ ‘গজচ্ছায়া’ নামৰ এক বিশেষ কাললক্ষণ ব্যাখ্যা কৰে—চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰৰ নিৰ্দিষ্ট অৱস্থান আৰু গ্ৰহণ-সন্নিহিত যোগ আদিত—যি সময়ত কৰা শ্রাদ্ধ ‘অক্ষয়’ ফলদায়ক হয় আৰু পিতৃসকলক বাৰ বছৰলৈ তৃপ্তি দিয়ে। দৃষ্টান্তকথাত পুৰ্বযুগৰ পাঞ্চালৰাজ সীতাশ্বৰ কথা আহে। ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁৰ শ্রাদ্ধত মধু-দুগ্ধ, কালশাক আৰু খড়্গ-মাংস আদি দেখি কাৰণ সোধে। ৰজাই নিজৰ পূৰ্বজন্ম ক’বলৈ ধৰে—সেই সময়ত তেওঁ এজন শিকারী আছিল; ঋষি অগ্নিবেশৰ উপদেশত গজচ্ছায়া-শ্রাদ্ধবিধি শুনি সৰল উপচাৰেৰে শ্রাদ্ধ কৰিছিল, যাৰ প্ৰভাৱত তেওঁ ৰজাৰূপে জন্ম লাভ কৰে আৰু পিতৃসকল সন্তুষ্ট হয়। শেষত দেবতাসকলে ত্রয়োদশী শ্রাদ্ধৰ অসাধাৰণ শক্তি দেখি লোকধৰ্ম ৰক্ষাৰ্থে এক বিধিনিষেধ স্থাপন কৰে—পৰৱৰ্তীকালত সাধাৰণভাৱে সেই দিনা শ্রাদ্ধ কৰা আধ্যাত্মিকভাৱে ঝুঁকিপূৰ্ণ, আৰু কৰিলে বংশক্ষয়ৰ কাৰণ হ’ব পাৰে। এইদৰে গজচ্ছায়াৰ বিশেষ মাহাত্ম্যো থাকে আৰু সাৱধানতাৰ সীমাও নিৰ্ধাৰিত হয়।
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
অধ্যায় ২২১ত শ্রাদ্ধকর্মত ‘বিকল্প’ অৰ্পণ আৰু দানৰ তাত্ত্বিক আলোচনা সংলাপ-ৰূপে দিয়া হৈছে। ভর্তৃযজ্ঞে কয়—নিৰ্দিষ্ট তিথি-কালত পূৰ্ণ শ্রাদ্ধ নোহোৱালেও পিতৃসন্তোষ আৰু বংশচ্ছেদ-ভয় নিবারণৰ বাবে কিবা নহয় কিবা অৰ্পণ অৱশ্য কৰণীয়। তেওঁ ঘী-মধুযুক্ত পায়স, আৰু কিছুমান বিশেষ মাংস (খড্গ, বাধৃণস আদি) উল্লেখ কৰে; সেয়া নাপালে উৎকৃষ্ট ক্ষীৰান্ন, আৰু শেষত তিল-দৰ্ভা আৰু সোণৰ টুকুৰা মিহলি জলকো বিকল্প বুলি গ্ৰহণ কৰে। আনর্তে প্ৰশ্ন তোলে—শাস্ত্ৰত নিন্দিত মাংস শ্রাদ্ধত কেনেকৈ উপযুক্ত? ভর্তৃযজ্ঞে সৃষ্টিকালীন দৃষ্টান্ত দি কয়—ব্ৰহ্মাই পিতৃসকলৰ বাবে কিছুমান জীৱ/বস্তু ‘বলিসদৃশ’ অৰ্পণ হিচাপে নিৰ্দিষ্ট কৰিছিল; সেয়ে পিতৃকাৰ্যৰ উদ্দেশ্যে নিয়মমাফিক সীমিত ব্যৱহাৰ কৰিলে দাতাৰ পাপ নালাগে। ৰোহিতাশ্বৰ ‘অপ্ৰাপ্যতা’ প্ৰশ্নত মাৰ্কণ্ডেয় আৰু ভর্তৃযজ্ঞে অনুমোদিত মাংসৰ ক্ৰম, তাৰে পিতৃতৃপ্তিৰ স্থায়িত্ব, আৰু তিল, মধু, কালশাক, দৰ্ভা, ঘী, ৰূপাৰ পাত্ৰ আদি শ্রাদ্ধাৰ্হ বস্তু আৰু দৌহিত্ৰসহ যোগ্য গ্ৰহীতাৰ বৰ্ণনা কৰে। শেষত শ্রাদ্ধকালত এই বিধান পাঠ/শিক্ষা কৰিলে ‘অক্ষয়’ ফল হয় বুলি ক’ই একে পিতৃগুহ্য ৰহস্য ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
এই অধ্যায়ত শস্ত্ৰাহত, দুৰ্ঘটনা, বিপদ, বিষ, অগ্নি, জল, পশু-আক্রমণ, ফাঁসি আদি অপমৃত্যুপ্ৰাপ্ত লোকৰ বাবে প্ৰেতকালত বিশেষকৈ চতুৰ্দশী তিথিত শ্ৰাদ্ধ কিয় বিধেয়, তাৰ তাত্ত্বিক-ধাৰ্মিক ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। আনর্ত ৰজাই সুধে—চতুৰ্দশী কিয় বিশেষ, একোद्दিষ্ট শ্ৰাদ্ধ কিয় উপযুক্ত, আৰু এই প্ৰসঙ্গত পাৰ্বণ বিধি কিয় নিষিদ্ধ? ভর্তৃযজ্ঞ বृहৎকল্পৰ দৃষ্টান্ত ক’লে—হিৰণ্যাক্ষে ব্ৰহ্মাৰ পৰা বৰ বিচাৰে যাতে সূৰ্য কন্যা ৰাশিত থাকোঁতে প্ৰেতকালৰ একেদিনৰ পিণ্ড-উদক আদি অৰ্পণে প্ৰেত, ভূত, ৰাক্ষস আদি শ্ৰেণী বছৰভৰ তৃপ্ত থাকে। ব্ৰহ্মাই বৰ দিয়ে যে সেই মাহৰ চতুৰ্দশীত কৰা অৰ্পণ নিশ্চিত তৃপ্তিদায়ক হ’ব, যুদ্ধমৃত আৰু হিংসামৃতসকলৰ বাবেও। তাৰ পিছত সিদ্ধান্ত—আকস্মিক মৃত্যু বা ৰণমৃত্যুত ভয়, অনুতাপ, বিভ্ৰান্তি আদি চিত্তবিক্ষোভ হ’ব পাৰে; সেয়ে বীৰৰো প্ৰেতভাব জন্মিব পাৰে, আৰু তেওঁলোকৰ শান্তিৰ বাবে বিশেষ দিন নিৰ্ধাৰিত। সেই দিন পাৰ্বণ নহয়, কেৱল একোद्दিষ্ট কৰাই উচিত, কিয়নো উচ্চ পিতৃসকলে তেতিয়া গ্ৰহণ নকৰে; ভুল অৰ্পণ বৰপ্ৰভাৱত অমানুষ সত্তাই গ্ৰহণ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত নিয়ম—শ্ৰাদ্ধ যথাযথ স্থানীয়/জাতীয় আচাৰ্যৰ দ্বাৰাই (নাগৰৰ শ্ৰাদ্ধ নাগৰেই) কৰাব লাগে, নহ’লে নিষ্ফল গণ্য।
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
এই অধ্যায়ত শ্রাদ্ধকর্মত কোনে পাত্ৰ, কোনে অপাত্ৰ, আৰু কোন সময়ত কোন বিধিৰে শ্রাদ্ধ কৰিব লাগে—ইয়াৰ সূক্ষ্ম ধৰ্ম-আচাৰগত আলোচনা আছে। ভর্তৃযজ্ঞে কয়—শ্রাদ্ধ শ্রাদ্ধাৰ্হ ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে/দ্বাৰাই কৰা উচিত; দৰ্শ আদি কালত পাৰ্বণ-বিধান যথাবিধি পালন নকৰিলে, বা বিধি উলটাই দিলে, ফল নষ্ট হয়। তেওঁ আগলৈ কয় যে জাৰজাত আদি নিষিদ্ধ জন্মলক্ষণ থকা ব্যক্তিয়ে কৰা শ্রাদ্ধ নিষ্ফল হয়। আনর্তে মনুৰ ‘দ্বাদশ প্ৰকাৰ পুত্ৰ’ৰ উল্লেখ কৰি সন্দেহ তোলে—পুত্ৰহীনৰ ক্ষেত্ৰতো কিছুমান পুত্ৰৰূপে স্বীকৃত নহয়নে? তেতিয়া ভর্তৃযজ্ঞে যুগভেদ অনুসৰি ব্যাখ্যা কৰে—পূৰ্বযুগত কিছুমান শ্ৰেণী মান্য আছিল, কিন্তু কলিযুগত আচাৰক্ষয় আৰু নৈতিক পতনৰ বাবে সিহঁত শুদ্ধিকাৰক বুলি স্থিৰ নহয়; সেয়ে নিয়ম অধিক কঠোৰ। অধ্যায়ত বৰ্ণসংকৰ আৰু নিষিদ্ধ সংযোগৰ পৰিণাম, আৰু তাত পৰা জন্ম লোৱা অপাত্ৰ সন্তানৰ উল্লেখ আছে। শেষত পিতৃক পুম্নাম নৰকৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ‘সৎপুত্ৰ’ আৰু পতনকাৰক বুলি কোৱা শ্ৰেণীসমূহ পৃথক কৰি, জাৰজাত-সম্পৰ্কীয় শ্রাদ্ধ নিষ্ফল বুলি সিদ্ধান্ত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
এই অধ্যায়ত গৃহস্থৰ শ্ৰাদ্ধকর্মৰ মন্ত্রনিষ্ঠ, ধাপে-ধাপে বিধান পিতৃতৃপ্তিৰ উদ্দেশ্যে বৰ্ণিত হৈছে। প্ৰশ্নকাৰীয়ে সোধে—গৃহস্থে কেনেকৈ বিধিপূৰ্বক শ্ৰাদ্ধ কৰিব? উপদেশকে যোগ্য ব্ৰাহ্মণক আমন্ত্ৰণ, বিশ্বেদেৱাৰ আবাহন, পুষ্প-অক্ষত-চন্দনসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ, আৰু দৰ্ভা-তিলৰ যথাস্থান প্ৰয়োগ নিৰ্দেশ কৰে। দেৱকাৰ্যত সব্য আৰু পিতৃকাৰ্যত অপসব্য—এই ভেদ, নান্দীমুখ পিতৃসকলৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ নিয়ম, আসনবিন্যাস আৰু দিশানিয়ম (মাতৃপক্ষীয় পিতৃসহ) স্পষ্ট কৰা হৈছে। আবাহনত বিভক্তি আদি ব্যাকৰণশুদ্ধিক কৰ্মশুদ্ধিৰ মানদণ্ড বুলিও কোৱা হৈছে। অগ্নি আৰু সোমলৈ যথামন্ত্র হোম, লোণ স্পৰ্শ বা সোজাকৈ হাতে দান আদি দোষে শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হোৱাৰ নিয়ম, ভোজনবিধি আৰু অনুমতি-প্ৰাৰ্থনা বৰ্ণিত। ভোজনৰ পাছত পিণ্ডদান, বেদী প্ৰস্তুতি, বণ্টননিয়ম, শেষত আশীৰ্বাদ, দক্ষিণা আৰু পাত্ৰ স্পৰ্শৰ অধিকাৰ-নিষেধ উল্লেখ আছে। শ্ৰাদ্ধ দিনৰ সময়তেই কৰিব লাগে; সময়ভ্ৰষ্ট হ’লে কৰ্ম ফলহীন—এই ফলশ্ৰুতিসহ অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
এই অধ্যায়ত অনর্তে পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধৰ পৰিচিত বিধিৰ সৈতে সম্পৰ্কিতভাৱে নিৰ্দিষ্ট মৃতকৰ উদ্দেশ্যে কৰা একোद्दিষ্ট-শ্ৰাদ্ধৰ বিধি সুধে। ভর্তৃযজ্ঞে মৃত্যু-সংস্কাৰৰ সৈতে জড়িত শ্ৰাদ্ধসমূহৰ সময় আৰু ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—অস্থি-সঞ্চয়নৰ আগৰ কৰ্ম, মৃত্যুস্থানত শ্ৰাদ্ধ, পথত য’ত বিশ্ৰাম লোৱা হৈছিল তাত একোद्दিষ্ট, আৰু তৃতীয় শ্ৰাদ্ধ সঞ্চয়নস্থানত। তাৰ পিছত দিনক্ৰমে নটা শ্ৰাদ্ধ (১ম, ২য়, ৫ম, ৭ম, ৯ম, ১০ম আদি দিন) উল্লেখ কৰি, একোद्दিষ্টত লঘুবিধি কয়—দেৱভাগ-বিহীন, একেটা অৰ্ঘ্য, একেটা পৱিত্ৰ, আৰু আৱাহন ত্যাগ। মন্ত্ৰপ্ৰয়োগত ব্যাকৰণগত সাৱধানতা দিয়া হৈছে—‘পিতৃ/পিতা’ শব্দ, গোত্ৰ আৰু নামৰূপ (শর্মন) সঠিক বিভক্তিত নক’লে পিতৃসকলৰ প্ৰতি শ্ৰাদ্ধ নিষ্ফল হয়। তাৰ পিছত সপিণ্ডীকৰণৰ বিধান আহে—সাধাৰণতে এক বছৰৰ পাছত, কিন্তু কিছুমান অৱস্থাত আগতেই। প্ৰেতৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অৰ্ঘ্য/অৰ্পণ বিশেষ মন্ত্ৰে তিনিটা পিতৃ-পাত্ৰ আৰু তিনিটা পিতৃ-পিণ্ডত বণ্টন কৰা হয়; এই মতত চতুৰ্থ গ্ৰাহী গ্ৰহণযোগ্য নহয়। সপিণ্ডীকৰণৰ পাছত একোद्दিষ্ট নিষিদ্ধ, আৰু সপিণ্ডীকৃত প্ৰেতক পৃথক পিণ্ড দিয়া মহাদোষ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত পিতা মৃত হলেও পিতামহ জীৱিত থাকিলে নাম-ক্ৰমৰ শুদ্ধতা, পিতামহৰ তিথিত পাৰ্বণ-শ্ৰাদ্ধ, আৰু সপিণ্ডতা স্থাপিত নোহোৱালৈকে কিছুমান শ্ৰাদ্ধকর্ম একে ধৰণে নকৰিবলৈ পুনৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
এই অধ্যায়ত ভর্তৃযজ্ঞে সপিণ্ডীকৰণৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰেত-অৱস্থা অন্ত পৰে আৰু মৃতকৰ পিতৃসম্বন্ধ (সপিণ্ডতা) স্থাপিত হয়। পিতৃসকলৰ স্বপ্নদৰ্শন আৰু যিসকলৰ পৰলোকগতি স্থিৰ নহয়, তেওঁলোকৰ অৱস্থা সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উঠে; উত্তৰত কোৱা হয় যে এনে দৰ্শন সাধাৰণতে নিজৰ বংশ-সম্পৰ্কীয় পিতৃসকলৰ সৈতে জড়িত আৰু ফল কర్మানুসাৰেই হয়। পুত্ৰহীন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰতিনিধি/বিকল্পৰ উল্লেখ আছে; যথাযথ শ্রাদ্ধাদি ক্ৰিয়া লোপ পালে, বিশেষকৈ অকাল বা অস্বাভাৱিক মৃত্যুত, প্ৰেতনাশক প্ৰায়শ্চিত্ত ৰূপে ‘নাৰায়ণ-বলি’ বিধান কৰা হৈছে। তাৰ পিছত ধৰ্ম, পাপ আৰু জ্ঞানৰ সৈতে সম্পৰ্কিত তিন গতি—স্বৰ্গ, নৰক আৰু মোক্ষ—ব্যাখ্যা কৰা হয়। যুধিষ্ঠিৰ-ভীষ্ম সংলাপৰ ভঙ্গীত যমৰ শাসনব্যৱস্থা, চিত্ৰ-বিচিত্ৰ নামৰ লেখক, ৰৌদ্ৰ আৰু সৌম্য কাৰ্য কৰা আঠ প্ৰকাৰ যমদূত, যমমাৰ্গ আৰু বৈতৰণী পাৰ হোৱাৰ বিৱৰণ আহে। একুশ নৰকৰ যাতনা আৰু তাৰ কర్మকাৰণ কোৱা হয়, লগতে নিৱাৰণৰ বাবে সময়ানুক্ৰমে শ্রাদ্ধ আৰু মাহেকীয়া/বহুমাহীয়া দানৰ ক্ৰম নিৰ্দেশ কৰা হয়। শেষত তীৰ্থযাত্ৰাক শুদ্ধিৰ উপায় বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
নৰকৰ যাতনা শুনি যুধিষ্ঠিৰ ভয়ভীত হৈ সুধে—পাপী মানুহেও কি ব্ৰত, নিয়ম, হোম বা তীৰ্থাশ্ৰয়ৰ দ্বাৰা মুক্তি পাব পাৰে? ভীষ্মে নৰক-শমনকাৰী কৰ্মসমূহ বিধানৰূপে বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয়, যাৰ অস্থি গঙ্গাত নিক্ষেপ কৰা হয়, তাক নৰকাগ্নিয়ে জয় কৰিব নোৱাৰে; আৰু মৃতকৰ নামত গঙ্গাত কৰা শ্ৰাদ্ধে তাক নৰকৰ ভয়ংকৰ চিত্ৰ অতিক্ৰম কৰি ঊর্ধ্বগতি প্ৰদান কৰে। যথাবিধি প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু দান—বিশেষকৈ স্বৰ্ণদান—পাপক্ষয়ৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত স্থান-কালবিশেষ পথসমূহ উল্লেখ কৰা হয়—ধাৰা-তীৰ্থ আদি তীৰ্থত, আৰু বাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, নৈমিষ, নাগৰপুৰ, প্ৰয়াগ, প্ৰভাস আদি মহাতীৰ্থত মৃত্যু হ’লে মহাপাপ থাকিলেও তৰণ হয়। জনাৰ্দনভক্তিসহ প্ৰায়োপবেশন (উপবাসে দেহত্যাগ) আৰু চিত্ৰেশ্বৰ সন্নিধিত সংযমিত সাধনাকো নৰকভয়নাশক বুলি কোৱা হৈছে। দীন, অন্ধ, দৰিদ্ৰ আৰু ক্লান্ত তীৰ্থযাত্ৰীক সময়ৰ বাহিৰেও অন্নদান কৰা নৰকৰ পৰা ৰক্ষা কৰে বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। জলধেনু-তিলধেনু দান সূৰ্যস্থিতি অনুসাৰে, সোমনাথ দর্শন, সমুদ্ৰ আৰু সৰস্বতী স্নান, কুৰুক্ষেত্ৰত গ্ৰহণব্ৰত, কাৰ্ত্তিকা/কৃত্তিকা যোগত প্ৰদক্ষিণা আৰু ত্ৰিপুষ্কৰ—এই সকলোকে নৰকনিবাৰক কৰ্ম বুলি উপসংহাৰ কৰি, কৰ্মফলৰ কাৰণতা আৰু সৰু দোষেও নৰকলৈ নিবলৈ পাৰে বুলি সতর্ক কৰা হৈছে।
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
অধ্যায় ২২৮ দুটা সংযুক্ত ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে সূতে বিলদ্বাৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—সেখানে শেষনাগৰ ওপৰত শয়ন কৰা জলশায়ী বিষ্ণুৰ দৰ্শন-পূজাত পাপক্ষয় হয়। চাতুৰ্মাস্যৰ চাৰি মাহ অবিচ্ছিন্ন ভক্তি ৰাখিলে বহু তীৰ্থভ্ৰমণ আৰু মহাযজ্ঞৰ সমতুল্য ফল, লগতে মোক্ষলাভ হয়; অতি অধাৰ্মিক লোকৰো মুক্তিৰ পথ ইয়াত প্ৰকাশিত বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলৰ সন্দেহ—ক্ষীৰসাগৰশায়ী ভগৱান বিলদ্বাৰত কেনেকৈ সন্নিহিত—তাৰ উত্তৰত সূতে তত্ত্ব স্থাপন কৰে যে পৰমেশ্বৰ নিজৰ ইচ্ছাৰে স্থানবিশেষত সুলভ ৰূপে প্ৰকাশ পাব পাৰে। তাৰ পাছত কাৰণকথা—হিৰণ্যকশিপুৰ পতনৰ পিছত প্ৰহ্লাদ আৰু অন্ধকৰ উল্লেখ; অন্ধকে ব্ৰহ্মাৰ পৰা বৰ পাই ইন্দ্ৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰি স্বৰ্গৰ অধিকাৰ কেঢ়ি লয়। ইন্দ্ৰ শংকৰৰ শৰণ লয়; শংকৰে বীৰভদ্ৰক দূত কৰি অন্ধকক স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি পিতৃৰাজ্যলৈ উভতি যাবলৈ আজ্ঞা দিয়ে, কিন্তু অন্ধকে সেই আজ্ঞা উপহাস কৰি অমান্য কৰে—ইয়াৰ ফলত দেৱদণ্ড আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ দিশে কাহিনী আগুৱাই যায়।
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
সূতে বৰ্ণনা কৰে—শিৱ ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ গণসকলৰ সৈতে, ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱতাসকলৰ সহায়ত, অমৰাৱতীৰ ফালে আগবাঢ়ে। দিৱ্য সেনা দেখি অন্ধকো চতুৰঙ্গিণী সেনা লৈ সন্মুখলৈ আহে আৰু দীৰ্ঘকাল ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলে। শিৱৰ ত্ৰিশূলত বিদ্ধ হ’লেও ব্ৰহ্মাৰ বৰদানৰ প্ৰভাৱত অন্ধক মৰে নোৱাৰে; সেয়ে সংঘৰ্ষ বহু সময় ধৰি চলি থাকে। শেষত শিৱে অন্ধকক ত্ৰিশূলত গাঁথি ওপৰত ঝুলাই ৰাখে; তাৰ দেহ ক্ৰমে ক্ষয় হয়, বল কমে আৰু নিজৰ অধৰ্মৰ বোধ জাগে। তেতিয়া সি আক্রমণ ত্যাগ কৰি স্তৱ আৰু শৰণাগতি কৰে—কয় যে শিৱনাম উচ্চাৰণমাত্ৰেও মুক্তিৰ পথ উন্মুক্ত হয়, আৰু শিৱভক্তিবিহীন জীৱন আধ্যাত্মিকভাৱে নিষ্ফল। অন্ধকৰ শুদ্ধি আৰু বিনয় দেখি শিৱে তাক মুক্ত কৰি শৈৱ গণসমূহত পুনৰ স্থান দিয়ে। ‘ভৃঙ্গীৰিটি’ নাম দি স্নেহপূৰ্বক নিকটতা দান কৰে। এই অধ্যায়ে হিংসা-অহংকাৰৰ পৰা আত্মবোধ, অনুতাপ আৰু কৃপাৰ দ্বাৰা পুনঃসমাৱেশলৈ যোৱা নৈতিক ধাৰা প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
এই অধ্যায়ত অন্ধক-বধৰ পাছৰ কাহিনী আগবাঢ়ে আৰু অন্ধকৰ পুত্ৰ বৃকক অৱশিষ্ট অসুৰ-ৰূপে দেখুওৱা হয়। সি প্ৰথমে সাগৰৰ ভিতৰত অতি সুৰক্ষিত আশ্ৰয়ত লুকাই থাকে; পাছত জম্বুদ্বীপলৈ আহি, আগতে অন্ধকে য’ত তপস্যা কৰিছিল সেই হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰক সিদ্ধিদায়ক স্থান বুলি নিশ্চিত কৰে। গোপনে বৃকে ক্ৰমে ক্ৰমে কঠোৰ তপস্যা কৰে—প্ৰথমে জলাহাৰে, তাৰ পাছত বায়ুহাৰে—দেহনিগ্ৰহ আৰু একাগ্ৰতাৰে কমলসম্ভৱ পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ ধ্যান কৰি দীঘলীয়া সময় স্থিৰ থাকে। দীঘলীয়া তপস্যাত প্ৰসন্ন হৈ ব্ৰহ্মা প্ৰকট হয়, অতিতীব্ৰ তপ ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু বৰ প্ৰদান কৰে। বৃকে জৰা আৰু মৃত্যুৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে; ব্ৰহ্মাই সেই বৰ দি অন্তৰ্ধান হয়। বৰবলে শক্তিমান হৈ বৃকে ৰৈৱতক পৰ্বতত পৰিকল্পনা কৰি ইন্দ্ৰৰ বিৰুদ্ধে আগবাঢ়ে। বৃকৰ অবধ্যতা বুজি ইন্দ্ৰে অমৰাৱতী ত্যাগ কৰি দেৱসকলৰ সৈতে ব্ৰহ্মলোকত শৰণ লয়। বৃকে দেৱলোকত প্ৰৱেশ কৰি ইন্দ্ৰাসন গ্ৰহণ কৰে, শুক্ৰাচাৰ্যৰ পৰা অভিষেক পায়, আৰু আদিত্য-ৱসু-ৰুদ্ৰ-মৰুতৰ পদত দৈত্যসকলক নিযুক্ত কৰি যজ্ঞভাগৰ বিন্যাসো শুক্ৰৰ আদেশত সলনি কৰে। এই অধ্যায়ে বৰদানের শক্তি আৰু বিপদ, তপস্যাজনিত ক্ষমতাৰ নৈতিক দ্ব্যর্থতা, আৰু বিশ্বশাসনৰ ভঙ্গুৰতা প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
এই অধ্যায়ত দৈত্যৰাজ বৃকৰ আধিপত্যত যজ্ঞ, হোম আৰু জপ আদি বৈদিক আচাৰ কেনেকৈ বিপন্ন হয় সেয়া বৰ্ণিত। সাধকক বিচাৰি হত্যা কৰিবলৈ সি গুপ্তচৰ পঠায়; তথাপি ঋষিসকলে গোপনে উপাসনা অব্যাহত ৰাখে। সাংকৃতি মুনি হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত চতুৰ্ভুজ বৈষ্ণৱ মূৰ্তিৰ সন্মুখত লুকাই তপস্যা কৰে; বিষ্ণুৰ তেজৰ বাবে দৈত্যসকলে তেওঁক ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে। বৃক নিজে আক্ৰমণ কৰিলেও তাৰ অস্ত্ৰ বিফল হয়; মুনিৰ শাপত তাৰ ভৰি পতিত হৈ সি অক্ষম হয়, ফলত দেৱসকলে পুনৰ স্থিৰতা লাভ কৰে। পিছত ব্ৰহ্মা বৃকৰ তপস্যাত সন্তুষ্ট হৈ পুনঃস্থাপন বিচাৰে; কিন্তু সাংকৃতি কয়—সম্পূৰ্ণ পুনঃস্থাপনে লোকহানিৰ আশংকা আছে। সেয়ে সময়-সীমাবদ্ধ এক সমঝোতা স্থিৰ হয়—বৰ্ষাকালৰ কাঠামোৰ সৈতে মিলাই নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ পাছত বৃকে পুনৰ গতি পায়। ইন্দ্ৰ পুনঃপুনঃ স্থানচ্যুতিত ব্যাকুল হৈ বৃহস্পতিৰ পৰামৰ্শ লয় আৰু বিষ্ণুৰ উদ্দেশ্যে ‘অশূন্যশয়ন’ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰে। তেতিয়া বিষ্ণু চাতুৰ্মাস্যত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰলৈ আহি বৃকৰ ওপৰত শয়ন কৰি চাৰি মাহ তাক স্থবিৰ ৰাখে আৰু ইন্দ্ৰৰ ৰাজ্য ৰক্ষা কৰে; শয়নকালৰ আচাৰ-নিয়ম আৰু শয়ন-একাদশী, বোধন-একাদশীৰ অপাৰ মহিমাও ঘোষণা কৰা হয়।
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
চাতুৰ্মাসত শঙ্খ–চক্ৰ–গদাধাৰী, গৰুড়ধ্বজ ভগৱান বিষ্ণুক ‘শয়নস্থ’ (প্ৰসুপ্ত) বুলি ধৰা হয়; তেতিয়া কি কৰণীয়—ঋষিসকলৰ এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সূতে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ প্ৰামাণ্য উপদেশ জনায়—এই সময়ত শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰা যিকোনো নিয়ম অনন্তফলদায়ক হয়। অধ্যায়ত চাৰিমাহৰ বাবে ক্ৰমে বিধান আছে: আহাৰ-নিয়ম (একভক্ত, নক্ষত্ৰানুসাৰে ভোজন, পালাক্ৰমে উপবাস, ষষ্ঠান-কাল ভোজন, ত্ৰিৰাত্ৰ উপবাস) আৰু শৌচ-সংযম (সন্ধ্যা-প্ৰাতঃ নিয়ম, অযাচিত জীৱন, তেল/ঘিঅঁৰ অভ্যংগ ত্যাগ, ব্ৰহ্মচৰ্য, তেলবিহীন স্নান, মধু-মাংস বর্জন)। মাহভেদে ত্যাগ—শ্ৰাৱণত শাক, ভাদ্ৰপদত দধি, আশ্বিনত ক্ষীৰ, আৰু কাৰ্তিকত মাংস ত্যাগ; লগতে কাঁসাৰ পাত্ৰ বর্জন, আৰু কাৰ্তিকত বিশেষকৈ মাংস, ক্ষৌৰকৰ্ম, মধু আৰু মৈথুন বর্জন কোৱা হৈছে। ভক্তিকৰ্মৰূপে তিল-অক্ষতৰে বৈষ্ণৱ মন্ত্রে হোম, পৌৰুষ সূক্ত জপ, মৌনত মিত পদক্ষেপ/মিত মুষ্টিৰে প্ৰদক্ষিণা, বিশেষকৈ কাৰ্তিকত ব্ৰাহ্মণভোজন, বিষ্ণু-মন্দিৰত বেদস্বাধ্যায়, আৰু নৃত্য-গীতাদি অৰ্পণ উল্লেখ আছে। জলাশয়ী দেৱালয়ৰ শিখৰ-কলশত দীপদানক বিশেষ তীৰ্থকর্ম বুলি কোৱা হৈছে, যি পূৰ্ব নিয়মফলৰ সংযুক্ত অংশ প্ৰদান কৰে। শেষত সংকল্প আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে নিয়ম পালন, সমাপ্তিত ব্ৰাহ্মণক দান, আৰু কোনো নিয়ম নোহোৱাকৈ চাতুৰ্মাস কটোৱা নিষ্ফল বুলি সতৰ্ক কৰা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰোতা/পাঠকো চাতুৰ্মাস্য দোষৰ পৰা মুক্ত হৈ মোক্ষ লাভ কৰে বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
অধ্যায় ২৩৩ত চাতুৰ্মাস্য ব্ৰতৰ মাহাত্ম্য বহুস্তৰীয়ভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সূতে মুনিসকলক কোৱা কথাৰ ভিতৰত অন্তৰ্নিহিত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপ আছে; তাত চাতুৰ্মাস্যকালক বিষ্ণুভক্তি আৰু শুচিতা-নিয়ম পালনৰ বাবে বিশেষ ফলদায়ক সময়-বিশেষ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। বিশেষকৈ প্ৰাতঃস্নানক মুখ্য আচাৰ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ দ্বাৰা পাপক্ষয় হয় আৰু অন্য ধৰ্মকৰ্মৰ ফলপ্ৰদতা পুনৰ জাগ্ৰত হয় বুলি বাৰে বাৰে উল্লেখ আছে। জল আৰু তীৰ্থৰ ধৰণসমূহো দিয়া হৈছে—নদীসমূহ, পুষ্কৰ আৰু প্ৰয়াগৰ দৰে মহাতীৰ্থ, ৰেৱা/নৰ্মদা আৰু গোদাৱৰী আদি আঞ্চলিক জল, সাগৰ-সঙ্গম, আৰু তিল, আমলখি, বিল্বপত্ৰ মিহলি কৰা বিকল্প জল। জলপাত্ৰৰ ওচৰত মনতে গঙ্গাক স্মৰণ কৰিলেও স্নানফল লাভ হয়—কাৰণ গঙ্গা ভগৱানৰ পাদোদকৰ সৈতে সংযুক্ত—এই স্মৰণ-ভক্তিৰ উপায়ো কোৱা হৈছে। ৰাতিৰ স্নান বর্জন, সূৰ্যদৰ্শনৰ সৈতে শুদ্ধিৰ গুৰুত্ব আদি বিধানৰ পাছত, দেহস্নান সম্ভৱ নহ’লে ভস্মস্নান, মন্ত্ৰস্নান বা বিষ্ণুৰ পাদোদকে স্নানক শুদ্ধিকৰ বিকল্প বুলি মান্যতা দিয়া হৈছে।
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ জৰিয়তে চাতুৰ্মাস্য-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। স্নান শেষত প্ৰতিদিন শ্ৰদ্ধাৰে পিতৃতৰ্পণ কৰা, বিশেষকৈ পুণ্যক্ষেত্ৰত, আৰু সঙ্গমস্থানত দেবতাৰ্পণ, জপ আৰু হোম কৰিলে মহাপুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত শুভকৰ্মৰ আগতে গোবিন্দ-স্মৰণক ভিত্তি কৰি সৎসঙ্গ, দ্বিজভক্তি, গুৰু-দেৱ-অগ্নি তৰ্পণ, গোদান, বেদপাঠ, সত্যবচন আৰু নিৰন্তৰ দান-ভক্তিক ধৰ্মৰ সহায়ক স্তম্ভ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। নাৰদৰ প্ৰশ্নত ব্ৰহ্মাই ‘নিয়ম’ৰ লক্ষণ আৰু ফল ব্যাখ্যা কৰে—ইন্দ্ৰিয় আৰু আচৰণৰ সংযম, অন্তৰৰ শত্রু (ষড়্বৰ্গ) জয়, আৰু ক্ষমা-সত্য আদি গুণ স্থাপন। মনোনিগ্ৰহক জ্ঞান আৰু মোক্ষৰ কাৰণ বুলি জোৰ দি, ক্ষমাক সকলো নিয়মক একসূত্ৰে বাঁধি ৰখা সাধনা বুলি দেখুৱাইছে। সত্যক পৰম ধৰ্ম, অহিংসাক ধৰ্মৰ মূল, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণ আৰু দেবতাৰ দ্ৰব্য চুৰি বর্জন, অহংকাৰ ত্যাগ, শম-সন্তোষ আৰু ঈৰ্ষাহীনতা পালন কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে। শেষত ভূতদয়া—সকল প্ৰাণীৰ প্ৰতি কৰুণা—অত্যাৱশ্যক ধৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; হৰি সকলো হৃদয়ত বাস কৰে বুলিয়েই প্ৰাণীহিংসা ধৰ্মবিৰোধী, আৰু চাতুৰ্মাস্যত দয়াক সনাতন ধৰ্ম হিচাপে বিশেষভাবে মহিমা দিয়া হৈছে।
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ জৰিয়তে চাতুৰ্মাস্যৰ দান-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ‘হৰৌ সুপ্তে’—অৰ্থাৎ বিষ্ণু শয়ন অৱস্থাত আছে বুলি ধৰ্মীয়ভাৱে ধাৰণা কৰা সময়ত—দানধৰ্ম বিশেষ ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়। আৰম্ভণিতে দানক সৰ্বধৰ্মৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰশংসা কৰি, অন্নদান আৰু উদকদানক অদ্বিতীয় শ্ৰেষ্ঠ দান হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে; ‘অন্নং ব্ৰহ্ম’ তত্ত্ব আৰু প্ৰাণধাৰণ অন্ননির্ভৰ—এই যুক্তিৰে কথাটো দৃঢ় কৰা হয়। চাতুৰ্মাস্যত কৰণীয় পুণ্যকৰ্মসমূহৰ বিস্তৃত তালিকা দিয়া হৈছে—অন্ন-জল দান, গোদান, বেদপাঠ, হোম, গুৰু আৰু ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱা, ঘৃতদান, পূজা, আৰু সজ্জনসেৱা। লগতে দুগ্ধজাত বস্তু, ফুল, চন্দন/আগৰু/ধূপ, ফল, বিদ্যাদান আৰু ভূমিদান আদি আনুষঙ্গিক দানৰ কথাও উল্লেখ আছে। প্ৰতিজ্ঞাত দান সম্পৰ্কে নৈতিক সাৱধানতা দিয়া হৈছে: প্ৰতিশ্ৰুত দান বিলম্ব কৰা আধ্যাত্মিকভাৱে বিপদজনক, সময়মতে দান দিলে পুণ্য বৃদ্ধি পায়; প্ৰতিজ্ঞাত বস্তু আত্মসাৎ বা অন্য ঠাইলৈ ঘূৰাই দিয়া নিন্দনীয়। ফলশ্ৰুতিত যমলোক পৰিহাৰ, বিশেষ লোকপ্ৰাপ্তি, ঋণত্রয়ৰ পৰা মুক্তি আৰু পিতৃসকলৰ উপকাৰ বৰ্ণিত; আৰু এই অধ্যায় নাগৰখণ্ডৰ হাটকেশ্বৰক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্য, শেষশয্যা-উপাখ্যান আৰু চাতুৰ্মাস্য-মাহাত্ম্য ক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ জৰিয়তে চাতুৰ্মাস্যৰ ধৰ্মোপদেশ দিয়া হৈছে। ব্ৰহ্মাই কয়—ই নাৰায়ণ/বিষ্ণুৰ বিশেষ ভক্তি-শৃঙ্খলাৰ সময়; ত্যাগ আৰু সংযমে অক্ষয় পুণ্যফল দিয়ে আৰু ভক্তি দৃঢ় কৰে। ইয়াত বহু বর্জনৰ কথা আছে—বিশেষকৈ তামাৰ পাত্ৰ ত্যাগ, পলাশ/অৰ্ক/বট/অশ্বত্থ পাতত ভোজন, আৰু লৱণ, শস্য-ডাল, ৰস, তেল, মিঠাই, দুগ্ধজাত, মদ্য, মাংস আদি পৰিত্যাগ। কিছুমান বস্ত্ৰৰ ৰং/ধৰণ, চন্দন-কপূৰ-কেশৰসদৃশ সুগন্ধি বিলাসবস্তু এৰাই চলা, আৰু হৰি যোগনিদ্ৰাত থকা কালত শৃংগাৰ/সাজসজ্জা কমাবলৈও কোৱা হৈছে। বিশেষকৈ পৰনিন্দাক ঘোৰ দোষ বুলি কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। শেষত কোৱা হয়—সকলো উপায়ে বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰাই মুখ্য; চাতুৰ্মাস্যত বিষ্ণুনাম স্মৰণ, জপ আৰু কীৰ্তন মুক্তিদায়ক আৰু মহাফলপ্ৰদ।
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ জৰিয়তে বিষ্ণু-উপাসনাত কালবিধান, নৈতিক সংযম আৰু ভক্তিভাৱৰ বিধি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নাৰদে সোধে—বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যত বিধি আৰু নিষেধ কেতিয়া গ্ৰহণ কৰিব লাগে? ব্ৰহ্মাই কৰ্কট-সংক্রান্তিক কালচিহ্ন ৰূপে দেখুৱাই, শুভ জাম্বু (জাম) ফলসহ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ আৰু বাসুদেৱৰ প্ৰতি আত্মসমৰ্পণমূলক মন্ত্ৰ-সঙ্কল্পেৰে পূজা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পাছত বিধি (বিহিত কৰ্ম) আৰু নিষেধ (নিয়মিত সংযম)ক পৰস্পৰ-পূৰক ধৰ্মনীতি বুলি কোৱা হৈছে; দুয়োটাৰ মূল আশ্ৰয় বিষ্ণু, আৰু বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যক সৰ্বমঙ্গলময় সময় বুলি বৰ্ণনা কৰি ভক্তিসহ পালন কৰিবলৈ জোৰ দিয়া হৈছে। দেৱতাৰ “শয়ন”কালত কোন ব্ৰত সৰ্বাধিক ফলদায়ক—এই প্ৰশ্নত ব্ৰহ্মাই বিষ্ণু-ব্ৰতক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কয় আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যক পৰম ব্ৰত ৰূপে স্থাপন কৰে; ই তপস্যা আৰু ধৰ্মৰ মূল শক্তি। হোম, ব্ৰাহ্মণ-সন্মান, সত্য, দয়া, অহিংসা, অচৌৰ্য, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, অক্রোধ, অসঙ্গ, বেদাধ্যয়ন, জ্ঞান আৰু কৃষ্ণাৰ্পিত চিত্ত আদি আচাৰ উল্লেখ কৰি কোৱা হৈছে যে এনে সাধক জীৱন্মুক্ত আৰু পাপস্পৰ্শহীন। উপসংহাৰত চাতুৰ্মাস্যত আংশিক পালনো ফলদায়ক, তপস্যাৰে দেহ শুদ্ধ হয়, আৰু হৰিভক্তিয়েই ব্ৰত-ব্যৱস্থাৰ কেন্দ্ৰীয় সমন্বয়-তত্ত্ব বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ জৰিয়তে, শেষশায়ী বিষ্ণুৰ প্ৰসঙ্গত, চাতুৰ্মাস্য কালৰ তপস্যাৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। তপস্যা কেৱল উপবাস নহয়; ষোড়শোপচাৰে বিষ্ণুপূজা, নিত্য পঞ্চযজ্ঞ পালন, সত্যবাদিতা, অহিংসা আৰু ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ—এই সমগ্ৰ শৃঙ্খলাই তপ বুলি প্ৰতিপাদিত। গৃহস্থসকলৰ বাবে পঞ্চায়তন-ধাঁচৰ দিশানুসাৰে পূজাবিধান দিয়া হৈছে—কালকেন্দ্ৰত সূৰ্য-চন্দ্ৰ, অগ্নিকোণত গণেশ, নৈঋত্যত বিষ্ণু, বায়ব্যত কুল/বংশদেৱতা, ঈশানত ৰুদ্ৰ; নিৰ্দিষ্ট ফুল আৰু সংকল্পেৰে বিঘ্ননাশ, ৰক্ষা, সন্তানলাভ আৰু অপমৃত্যুনিবাৰণৰ উদ্দেশ্য স্থিৰ কৰা হয়। পিছত চাতুৰ্মাস্য তপোব্ৰতৰ ধাপেধাপে তালিকা দিয়া হৈছে—নিয়মিত আহাৰ, একভুক্ত/একান্তৰ পদ্ধতি, কৃচ্ছ্ৰ-পরাক আদি, আৰু দ্বাদশী-চিহ্নিত ‘মহাপাৰাক’ ক্ৰম। প্ৰতিটোৰ ফলশ্ৰুতিত পাপশুদ্ধি, বৈকুণ্ঠপ্ৰাপ্তি আৰু ভক্তিজ্ঞানবৃদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত শ্ৰৱণ-পাঠৰ পুণ্য ঘোষণা কৰি, বিষ্ণুৰ শয়নকালত গৃহস্থসকলৰ বাবে ই এক উচ্চ-মূল্য নীতি-আচারময় ধৰ্মীয় পথপ্ৰদৰ্শক বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
অধ্যায় ২৩৯ ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ ৰূপত আছে। নাৰদে সোধে—হৰি শয়ন-ভাৱত (শয়ন অৱস্থাত) ষোড়শোপচাৰ পূজা কেনেকৈ কৰিব লাগে, তাৰ বিস্তৃত বিধান ক’বলৈ। ব্ৰহ্মাই বেদ-প্ৰমাণ্য স্থাপন কৰি কয় যে বিষ্ণুভক্তিৰ মূল বেদ; আৰু বেদ–ব্ৰাহ্মণ–অগ্নি–যজ্ঞ এই পবিত্ৰ মধ্যস্থ ক্ৰমৰ সৈতে আচাৰ-ব্যৱস্থা সঙ্গতিপূৰ্ণ। তাৰ পাছত চাতুৰ্মাস্যৰ বিশেষ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত—এই সময়ত হৰিক জল-সম্পৰ্কীয় ভাৱে ধ্যান কৰিব লাগে; জলৰ পৰা অন্ন, আৰু অন্নৰ পৰা বিষ্ণুমূল পবিত্ৰ তত্ত্বৰ সংযোগ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। অৰ্পণসমূহক সংসাৰৰ পুনঃপুন ক্লেশৰ পৰা ৰক্ষা কৰা বুলি কোৱা হয়। অন্তঃ/বহিঃ ন্যাস, বৈকুণ্ঠ-ৰূপৰ আৱাহন (চিহ্নসহ), তাৰ পাছত আসন, পাদ্য, অৰ্ঘ্য, আচমন, সুগন্ধি আৰু তীৰ্থজল স্নান, বস্ত্ৰদান, যজ্ঞোপবীতৰ তাৎপৰ্য, চন্দনলেপন, শুদ্ধ শ্বেত পুষ্পাৰ্চনা, মন্ত্ৰসহ ধূপ, আৰু শেষত দীপদান—এই ক্ৰম নিৰ্দেশিত। দীপদানক অন্ধকাৰ আৰু পাপ নাশক মহাশক্তিশালী কৰ্ম বুলি বিশেষ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। সকলো ঠাইতে ‘শ্ৰদ্ধা’ক ফলসিদ্ধিৰ মূল শর্ত হিচাপে পুনঃপুন উল্লেখ কৰা হয়, আৰু পূজাক নৈতিক–আধ্যাত্মিক শৃঙ্খলা ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। চাতুৰ্মাস্যত দীপদান আদি কৰ্মৰ দৃঢ় ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰ জৰিয়তে হৰি/বিষ্ণুক দীপদান কৰাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাই কয় যে অন্য দান-পূজাৰ তুলনাত হৰিৰ উদ্দেশ্যে অৰ্ঘ্যসহ দীপ অৰ্পণ শ্ৰেষ্ঠ; ই পাপনাশক আৰু চাতুৰ্মাস্যত বিশেষকৈ সংকল্পসিদ্ধি আৰু অভীষ্টফল প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত ক্ৰমবদ্ধ ভক্তিবিধি দিয়া হৈছে—দীপাৰ্পণসহ বিধিপূৰ্বক পূজা, ত্ৰয়োদশীত নৈবেদ্য সমৰ্পণ, আৰু ‘হৰি-শয়ন’ কালত চাতুৰ্মাস্যৰ দিনেদিনে অৰ্ঘ্যদান। শঙ্খজলৰ সৈতে পানপাত, সুপাৰী, ফল আদি অৰ্ঘ্যত ৰাখি কেশৱক মন্ত্রপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিব লাগে; তাৰ পাছত আচমন, আৰতি, চতুৰ্দশীত সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম, আৰু পূৰ্ণিমাত প্ৰদক্ষিণা—যাক বহু তীৰ্থভ্ৰমণ আৰু জলদানৰ সমফল বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ধ্যান-উপদেশ আছে: যোগজ্ঞানসম্পন্ন সাধকে স্থিৰ প্ৰতিমা-ধাৰণাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি সৰ্বত্ৰ দিৱ্য সান্নিধ্য ধ্যান কৰিব, আত্মাৰ বিষ্ণুৰ সৈতে সম্পৰ্ক মনন কৰিব, আৰু বৈষ্ণৱ ভাবত দেহধাৰণৰ মাজতেই জীৱন্মুক্তিৰ দিশে আগবাঢ়িব। চাতুৰ্মাস্যক এই নিয়মবদ্ধ ভক্তিৰ বাবে বিশেষ অনুকূল সময় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ মাধ্যমে ধৰ্মতত্ত্ব আৰু নৈতিক আচাৰৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। আৰম্ভণিতে ঈশ্বৰে যোগ্য সাধকৰ বাবে বিষ্ণুপূজাৰ ষোলো বিধি বৰ্ণনা কৰি তাক পৰম পদপ্ৰাপ্তিৰ পথ বুলি কয়। তাৰ পিছত আচাৰ-অধিকাৰ আৰু বিশেষ কৃষ্ণোপাসনাৰ ওপৰত সোজাকৈ নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ মুক্তিমুখী পুণ্য কেনেকৈ লাভ হয়—এই প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়। কাৰ্ত্তিকেয় শূদ্ৰ আৰু নাৰীৰ ধৰ্ম সুধে। ঈশ্বৰে বেদপাঠ আদি বিষয়ে কিছুমান নিয়ম-নিষেধ কৈ, “সৎ-শূদ্ৰ”ৰ লক্ষণ মূলত গৃহস্থধৰ্মৰ দ্বাৰা নিৰ্ণয় কৰে—উপযুক্ত গুণসম্পন্ন বিধিবিবাহিতা পত্নী, সংযমিত গৃহস্থজীৱন, মন্ত্ৰবিহীন পঞ্চযজ্ঞ, অতিথিসৎকাৰ, দান, আৰু দ্বিজ অতিথিৰ সেৱা। পতিব্ৰতা আদৰ্শ, দাম্পত্য-সামঞ্জস্যৰ ধৰ্মফল, বৰ্ণভেদ অনুসাৰে বিবাহনীতি, বিবাহ-প্ৰকাৰ আৰু সন্তান-প্ৰকাৰ স্মৃতি-শৈলীত বৰ্ণিত। শেষত অহিংসা, শ্ৰদ্ধাৰে দান, নিয়ত জীৱিকা, দৈনন্দিন আচাৰ, আৰু চাতুৰ্মাস্যত বিশেষ পুণ্যবৃদ্ধিৰ বিধান দিয়া হয়। গৃহস্থাচাৰ আৰু ঋতুপালনক আধাৰ কৰি ক্ৰমবদ্ধ, আচৰণমুখী ধৰ্মপথ দেখুওৱা হৈছে।
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
অধ্যায় ২৪২ তীৰ্থ-মাহাত্ম্যৰ পটভূমিত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপৰূপে গঠিত। নাৰদে “অষ্টাদশ প্ৰকৃতি” (আঠাৰো স্বভাৱ/বৰ্গ) আৰু সিহঁতৰ যথোচিত বৃত্তি—জীৱিকা আৰু আচৰণ—সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰে। ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিস্মৃতি বৰ্ণনা কৰে: পদ্মৰ পৰা উদ্ভৱ, অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ডৰ দৰ্শন, জড়তাত পতন, তাৰপিছত তপস্যাৰ উপদেশে সংশোধন, আৰু শেষত সৃষ্টিকাৰ্যৰ অধিকাৰ লাভ। তাৰপিছত অধ্যায়টো সৃষ্টিকথাৰ পৰা সামাজিক নীতিধৰ্মলৈ আহি বৰ্ণানুসাৰে কৰ্তব্য নিৰূপণ কৰে—ব্ৰাহ্মণৰ সংযম, অধ্যয়ন আৰু ভক্তি; ক্ষত্ৰিয়ৰ প্ৰজাৰক্ষা আৰু দুৰ্বলৰ আশ্ৰয়; বৈশ্যৰ অৰ্থ-ব্যৱস্থাপনা, দান আৰু বাণিজ্যধৰ্ম; শূদ্ৰৰ সেৱা, শুচিতা আৰু কৰ্তব্যনিষ্ঠা। মন্ত্ৰবিহীন সৎকৰ্মৰ দ্বাৰাও ভক্তি সাধ্য বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। আঠাৰো প্ৰকৃতিৰ ভিতৰত বিভিন্ন পেশাগত গোটক উচ্চ/মধ্য/নিম্ন ৰূপে সংক্ষেপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰি, উপসংহাৰত ঘোষণা কৰা হয় যে বিষ্ণুভক্তি বৰ্ণ–আশ্ৰম–প্ৰকৃতি ভেদ নকৰাকৈ সকলোৰে বাবে মঙ্গলদায়িনী। ফলশ্ৰুতিত এই পবিত্ৰ পুৰাণাংশ শ্ৰৱণ-পাঠে পাপক্ষয় কৰে আৰু সদাচাৰনিষ্ঠ সাধকক বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তিলৈ আগবঢ়ায় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
ব্ৰহ্মাই ধৰ্মোপদেশৰ বাবে পৈজৱন নামৰ এজন শূদ্ৰ গৃহস্থৰ দৃষ্টান্ত দাঙি ধৰে। তেওঁ সত্যবাদী, ধৰ্মসন্মত জীৱিকা-নির্বাহক, অতিথিসত্কাৰত নিষ্ঠাবান, বিষ্ণুভক্ত আৰু ব্ৰাহ্মণসেৱক। ঋতু অনুসৰি দান, জনহিতকৰ কাম (কুঁৱা, পুখুৰী, বিশ্ৰামগৃহ) আৰু ব্ৰত-নিয়মৰ শৃঙ্খলা—এইবোৰে তেওঁৰ গৃহজীৱন নৈতিকভাৱে সুসংগঠিত বুলি দেখুৱাই, গৃহস্থধৰ্মৰো আধ্যাত্মিক ফলপ্ৰদতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। গালৱ ঋষি শিষ্যসহ আহি উপস্থিত হ’লে পৈজৱনে যথাযোগ্য সন্মান কৰে। বেদপাঠৰ অধিকাৰ নথকা লোকৰ বাবে মুক্তিদায়ক সাধনা কি—এই বিষয়ে তেওঁ পথনির্দেশ বিচাৰে। গালৱে শালগ্ৰাম-কেন্দ্ৰিত হৰিভক্তিৰ উপদেশ দিয়ে—ই অক্ষয় পুণ্য দান কৰে, চাতুৰ্মাস্যত বিশেষ ফলদায়ক, আৰু আশপাশৰ স্থানকো পবিত্ৰ কৰে বুলি কয়। অধিকাৰৰ কথাত ‘অসৎ-শূদ্ৰ’ আৰু ‘সৎ-শূদ্ৰ’ৰ ভেদ দেখুৱাই যোগ্য গৃহস্থ আৰু সদ্গুণৱতী নাৰীৰ বাবে এই উপাসনা অনুমোদিত বুলি দৃঢ় কৰে; সন্দেহে ফল নষ্ট কৰে বুলি সতৰ্ক কৰে। তুলসী অৰ্পণ (পুষ্পতকৈ শ্ৰেষ্ঠ), মালা, দীপ, ধূপ, পঞ্চামৃতস্নান আৰু শালগ্ৰামৰূপে হৰিস্মৰণ আদি বিধি বৰ্ণিত; ফলস্বৰূপ শুদ্ধি, অচ্যুত স্বৰ্গবাস আৰু শেষত মোক্ষ লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। শেষত চব্বিশ প্ৰকাৰ শালগ্ৰাম-স্বরূপৰ উল্লেখে মাহাত্ম্যৰ কাহিনী সম্পূৰ্ণ হয়।
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
এই অধ্যায়ত পাইজৱনে গুৰুৰ বাক্য-অমৃত শুনিও তৃপ্তি নোহোৱা বুলি কৈ, তত্ত্বৰ ‘ভেদ’সমূহৰ (শ্ৰেণীবিভাগ/পাৰ্থক্য) বিস্তৃত ব্যাখ্যা বিচাৰে। গালৱে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে কয় যে তেওঁ পুৰাণোক্ত এক গণনা-বিধান ক’ব, যাৰ শ্ৰৱণেই পাপমোচন ঘটায়। তাৰ পাছত হৰি/বিষ্ণুৰ চৌব্বিশটা ভক্তিমূৰ্তি-নাম ক্ৰমে উল্লেখ কৰা হয়—কেশৱ, মধুসূদন, সঙ্কৰ্ষণ, দামোদৰ, বাসুদেৱ, প্ৰদ্যুম্ন আদি, কৃষ্ণলৈকে—ইয়াক বছৰৰ জুৰি পূজাৰ বাবে প্ৰমাণিত সমষ্টি হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। এই নামসমূহক তিথি আৰু বাৰ্ষিক চক্ৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি নিয়মানুগ ভক্তি-কাৰ্যসূচীৰ ইঙ্গিত দিয়া হয়, আৰু ‘২৪’ সংখ্যাৰ আন সমান্তৰাল গণনা (যেনে অৱতাৰ)ৰ সৈতে সাদৃশ্যও দেখুওৱা হয়। শেষত কোৱা হয় যে নিৰ্দিষ্ট কালত একাগ্ৰ ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ—চাৰি পুৰুষাৰ্থ লাভ হয়; আৰু ভক্তিসহ শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলে সৃষ্টিজীৱৰ পালক হৰি প্ৰসন্ন হয় বুলি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
এই অধ্যায়ত পাইজৱনে গালৱক সোধে—শালগ্ৰামৰ উৎপত্তি কেনেকৈ, আৰু শিলাতো নিত্য ভগৱানৰ সান্নিধ্য কেনেকৈ বুজিব পাৰি; লগতে ভক্তি স্থিৰ কৰা উপদেশ বিচাৰে। গালৱে উত্তৰক পুৰাণপ্ৰসিদ্ধ ইতিহাস-ধাৰাত স্থাপন কৰি কাহিনী আৰম্ভ কৰে—দক্ষৰ শিৱদ্বেষ যজ্ঞত সতীৰ দেহত্যাগলৈ গতি কৰে; তাৰ পাছত সেয়ে পাৰ্বতী ৰূপে জন্ম লৈ মহাদেৱৰ উদ্দেশ্যে দীঘলীয়া তপস্যা কৰে। শিৱে পৰীক্ষাৰূপ ধৰি আহি তেওঁৰ নিষ্ঠা পৰখি গ্ৰহণ কৰে, আৰু দেৱসমাবেশত বৈদিক বিধিৰে বিবাহ সম্পন্ন হয়। তাৰ পাছত শিৱানুমতিত কামদেৱৰ পুনৰ দেহধাৰণৰ কথা কোৱা হয়। বৰদানে বলৱান হোৱা তাৰকৰ উপদ্ৰৱত কাতৰ দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই কয়—পাৰ্বতীজাত শিৱপুত্ৰে সাত দিনৰ পাছত তাৰকক বধ কৰিব। শেষত দেৱতাসকল মন্দৰাচললৈ আগবাঢ়ে; তাত শিৱগণ সতৰ্ক প্ৰহৰাত থাকে, আৰু দেৱতাসকলে চাতুৰ্মাস্যভাব লৈ দীঘলীয়া তপস্যা কৰি শিৱদৰ্শন আৰু অনুগ্ৰহ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
এই অধ্যায়ত গালৱ মুনি ব্ৰতচৰ্যাৰ বিষয়ে কৰা প্ৰশ্নৰ উত্তৰত দেৱতাসকলৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। শিৱৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন নাপাই দেৱসকলে শৈৱভাব লৈ শিৱৰ এক প্ৰতিমাৰূপ কল্পনা কৰি তপস্যা কৰে—ষড়ক্ষৰ মন্ত্ৰজপ, চাতুৰ্মাস্য নীতি-নিয়ম, আৰু ভস্মধাৰণ, কপাল-দণ্ডৰ চিহ্ন, অৰ্ধচন্দ্ৰ, পঞ্চবক্ত্ৰ-ৰূপৰ সূচক আদি ব্ৰতৰ পৰিচয়-লক্ষণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়। শিৱ তেওঁলোকৰ শুদ্ধি আৰু ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ ‘শুভ মতি’ দান কৰে; বিধিপূৰ্বক শতৰুদ্ৰীয় জপ, ধ্যান, দীপদান আৰু ষোড়শোপচাৰ পূজাৰ দ্বাৰা তেওঁ সন্তুষ্ট হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত এক দিৱ্য সত্তা পক্ষীৰূপ ধৰি শিৱৰ ওচৰলৈ আহে; সেই প্ৰসঙ্গত পাৰ্বতী ক্ৰুদ্ধ হৈ দেৱতাসকলক শাপ দিয়ে—তেওঁলোক পাষাণসদৃশ আৰু সন্তানহীন হ’ব। দেৱসকলে দীঘলীয়া স্তৱ কৰি পাৰ্বতীক প্ৰকৃতি, মন্ত্ৰবীজ আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ চিৰন্তন আধাৰশক্তি বুলি বন্দনা কৰি ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰে। চাতুৰ্মাস্যত বিশেষকৈ বিল্বপাত্ৰে পূজা অতি ফলদায়ক বুলি বিধান দিয়া হয়; বিনয়, নিয়ম, আৰু মিলন-সমাধানৰ নীতি তথা শিৱ-শক্তিৰ পৰস্পৰ-পূৰক মহিমাই এই তীৰ্থকথাৰ মূল শিক্ষা।
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে পাইজৱনে সোধে—শ্ৰী (লক্ষ্মী) কেনেকৈ তুলসীত আৰু পাৰ্বতী কেনেকৈ বিল্ববৃক্ষত অধিষ্ঠিতা? তেতিয়া ঋষি গালৱে পূৰ্ববৃত্তান্ত কয়—দেৱ–অসুৰ সংঘাতে পৰাজিত আৰু ভীত দেৱতাসকল ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই পক্ষপাতী হস্তক্ষেপ নকৰি উচ্চতৰ সমাধানৰ দিশ দেখুৱায়। তাত হৰিহৰ ৰূপ—অৰ্ধ শিৱ, অৰ্ধ বিষ্ণু—অভেদ তত্ত্বৰ প্ৰতীক হিচাপে বৰ্ণিত, যিয়ে মতবিৰোধত জড়িত লোকক নিৰ্বাণাভিমুখ পথলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। তাৰ পাছত বৃক্ষ-তত্ত্ব প্ৰতিষ্ঠা হয়: বিল্বত পাৰ্বতী আৰু তুলসীত লক্ষ্মীৰ নিবাস দেৱতাসকলে জানে, আৰু আকাশবাণীৰে শোনে যে চাতুৰ্মাস্যত ঈশ্বৰ কৰুণাবশত বৃক্ষৰূপে বাস কৰে। অশ্বত্থ (পিপল) বিশেষ মহিমাময়, বিশেষকৈ বৃহস্পতিবাৰে; স্পৰ্শ, দৰ্শন, পূজা, জলসেৱা আৰু দুধ-তিল মিশ্ৰ নিবেদনৰে শুদ্ধিৰ ফল কোৱা হৈছে। অশ্বত্থ স্মৰণ-সেৱাই পাপ আৰু যমলোকৰ ভয় শমায়; বৃক্ষহানিৰ ওপৰত কঠোৰ নিষেধ আছে। শেষত বিষ্ণুৰ ব্যাপ্তি—মূলত বিষ্ণু, কাণ্ডত কেশৱ, শাখাত নাৰায়ণ, পাতত হৰি, ফলত অচ্যুত—বুলি দেখুৱাই, ভক্তিসহ বৃক্ষসেৱাই মোক্ষাভিমুখ পুণ্য দিয়ে বুলি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰে।
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
এই অধ্যায়ত বাণীয়ে পালাশ গছক (ব্ৰহ্মবৃক্ষ) পবিত্ৰ প্ৰকৃতিৰ দেৱময় ৰূপ হিচাপে মহিমা বৰ্ণনা কৰিছে। পালাশক বহু উপচাৰে সেৱনীয়, ইচ্ছাপূৰণকাৰী আৰু মহাপাপ বিনাশক বুলি কোৱা হৈছে। পাতৰ বাঁও-সোঁ- মাজ অংশত দেৱত্রয়ৰ প্ৰতীকী বিন্যাস দেখুওৱা হয়; লগতে শিপা, কাণ্ড, ডাল, ফুল, পাতা, ফল, বাকল আৰু মজ্জা—গছৰ প্ৰতিটো অংগত দেৱতাৰ অধিষ্ঠান আছে বুলি কৈ ‘বৃক্ষদেহ-তত্ত্ব’ প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। পালাশপাতৰ পাত্ৰত আহাৰ কৰিলে মহাযজ্ঞফল, বহু অশ্বমেধসম পুণ্য—বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত—লাভ হয় বুলি উল্লেখ আছে। ৰবিবাৰে গাখীৰে পূজা আৰু বৃহস্পতিবাৰে ভক্তিময় আচৰণ বিশেষ প্ৰশংসিত; পুৱতি বেলাত পালাশদৰ্শনো পবিত্ৰকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। শেষত পালাশক ‘দেৱবীজ’ আৰু ব্ৰহ্মৰ প্ৰকাশৰূপ বুলি পুনৰ দৃঢ় কৰি, চাতুৰ্মাস্যত শ্ৰদ্ধাৰে সেৱা কৰাক শুদ্ধি আৰু দুখ-নিবাৰণৰ নীতিপথ হিচাপে উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
এই অধ্যায়ত তুলসীৰ মাহাত্ম্য গৃহধৰ্ম আৰু ব্ৰতধৰ্মত পবিত্ৰতা দান কৰা সন্নিধি আৰু ভক্তিৰ সাধন হিচাপে বৰ্ণিত। কোৱা হৈছে যে ঘৰত তুলসী ৰোপণ কৰিলে মহাফল লাভ হয় আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ পায়। তাৰ পাছত তুলসীৰ দৰ্শন, ৰূপ, পাতা, ফুল, ফল, কাঠ, মজ্জা আৰু বাকল আদি সকলোতে শ্ৰী/লক্ষ্মী আৰু মঙ্গলশক্তিৰ অধিষ্ঠান আছে বুলি দেখুৱাই, তুলসীক সৰ্বাঙ্গে শুদ্ধি আৰু আশীৰ্বাদৰ বাহক ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। মূৰত, মুখত, হাতত, হৃদয়ত, কাঁধত আৰু কণ্ঠত তুলসী ধাৰণৰ ক্ৰমে ৰক্ষা, ৰোগ-শোক নিবৃত্তি, ক্লেশনাশ আৰু মোক্ষাভিমুখ অৱস্থা সূচিত কৰা হৈছে। প্ৰতিদিন তুলসীপতা লগত ৰখা আৰু নিয়মিত জলদান ভক্ত্যাচৰণ হিচাপে প্ৰশংসিত; বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত তুলসীসেৱা দুষ্প্ৰাপ্য আৰু মহাপুণ্যদায়ী—দুধেৰে সিঞ্চন আৰু তুলসীৰ আলভালা/বেছিনৰ যত্ন-দানৰ কথাও আছে। শেষত হৰি সকলো বৃক্ষত প্ৰকাশিত আৰু কমলা (লক্ষ্মী) বৃক্ষত বাস কৰি নিত্য দুখহৰণ কৰে বুলি একত্ৰিত দৰ্শন দিয়া হৈছে—ইয়াত বৈষ্ণৱ ভক্তি, পবিত্ৰ বৃক্ষ-পরিবেশচেতনা আৰু ঋতুনিয়ম একেলগে মিলিছে।
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
এই অধ্যায়ত বাণীৰ সংলাপধাৰাত বিল্ববৃক্ষৰ উৎপত্তি আৰু পবিত্ৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মন্দৰ পৰ্বতত বিচৰণ কৰি ক্লান্ত পাৰ্বতীৰ দেহৰ পৰা সৰি পৰা ঘামৰ এটা বিন্দু ভূমিত পৰি এক মহান দিৱ্য বৃক্ষ হৈ উঠে। সেই বৃক্ষ দেখি দেৱী জয়া–বিজয়াক সুধিলে, তেওঁলোকে কয়—ই দেৱীৰ দেহসম্ভৱ, পাপনাশক আৰু পূজ্য; সেয়ে ইয়াৰ নামকৰণ কৰা উচিত। পাৰ্বতীয়ে ইয়াক ‘বিল্ব’ নাম দিয়ে আৰু ভৱিষ্যতে ৰজাসহ ভক্তসকলে শ্ৰদ্ধাৰে বিল্বপাত সংগ্ৰহ কৰি তেওঁৰ পূজাত অৰ্পণ কৰিব বুলি ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত ফলশ্ৰুতি—ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়; বিল্বপাতৰ দৰ্শন আৰু বিশ্বাসসহ পূজাত ব্যৱহাৰ পূজাক সহায় কৰে; পাতৰ আগভাগ আস্বাদন কৰা আৰু পাতৰ আগভাগ মূৰত থোৱা বহু পাপ ক্ষয় কৰি দণ্ডদুঃখ নিবারণ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত বৃক্ষটোক দেৱীৰ জীৱন্ত তীৰ্থ-মন্দিৰৰূপে দেখুওৱা হয়—মূলত গিৰিজা, কাণ্ডত দক্ষায়ণী, শাখাত মাহেশ্বৰী, পাতত পাৰ্বতী, ফলত কাত্যায়নী, বাকলত গৌৰী, অন্তঃতন্তুত অপৰ্ণা, ফুলত দুৰ্গা, শাখা-অংগত উমা আৰু কাঁটাত ৰক্ষক শক্তিৰ অধিষ্ঠান।
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
অধ্যায় ২৫১ গালৱ-সংবাদৰ কাঠামোত শালগ্ৰামৰ উৎপত্তিৰ কাৰণকথা সুসংগঠিতভাৱে বৰ্ণনা কৰে। চাতুৰ্মাস্যকালত শুভ আকাশবাণী শুনা যায় আৰু দেৱতাসকলে চাৰিটা বৃক্ষক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰে। তাৰ পিছত হৰি-হৰ একীভূত ‘হৰিহৰাত্মক’ ৰূপত প্ৰকট হৈ দেৱতাসকলৰ নিজ নিজ অধিকাৰ আৰু লোকব্যৱস্থা পুনঃস্থাপন কৰে। তাৰ পাছত পাৰ্বতীৰ শাপত পীড়িত দেৱতাসকলে বিল্বপাত আৰু পুনঃপুন স্তৱেৰে দেৱীক প্ৰসন্ন কৰে। দেৱী শাপ উঠাই নলয়, কিন্তু কৰুণাৰে তাক লোকহিতৰ বাবে পুনৰ বিন্যাস কৰে—দেৱতাসকল মানৱলোকে মাহে মাহে প্ৰতিমা/চিহ্ন-ৰূপে সুলভ হ’ব আৰু বিবাহ-সংস্কাৰ, সন্তানপ্ৰাপ্তি আদি বিষয়ত সমাজক বৰদান দিব। পিছত দেৱী বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰক শাপফল জনায়—বিষ্ণু পাষাণ (শিলা) ৰূপ পাব; শিৱ ব্ৰাহ্মণ-শাপৰ প্ৰসঙ্গত লিঙ্গ-সম্পৰ্কিত পাষাণ-ৰূপ ধাৰণ কৰিব; ইয়াৰ ফলত সামাজিক বিবাদ আৰু দুঃখো দেখা দিব। বিষ্ণুৱে দেৱীৰ বিধিবৎ স্তৱ কৰে, তেওঁক গুণত্রয়ময়ী মায়া আৰু ত্ৰিৰূপা শক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰে। পাৰ্বতীয়ে মোক্ষদায়িনী ভূগোল নিৰ্দিষ্ট কৰে—বিষ্ণু গণ্ডকী নদীৰ পবিত্ৰ জলে শালগ্ৰাম-শিলা ৰূপে বাস কৰিব; পুৰাণজ্ঞসকলে স্বৰ্ণাভ বৰ্ণ আৰু চক্ৰচিহ্ন আদি লক্ষণেৰে চিনিব। তুলসীভক্তিসহ শিলা-ৰূপ বিষ্ণুপূজাই ভক্তৰ মনোৰথ পূৰ্ণ কৰে আৰু মুক্তিৰ সান্নিধ্য দিয়ে; কেৱল দৰ্শনো যমভয়ৰ পৰা ৰক্ষা বুলি কোৱা হৈছে। শেষত শালগ্ৰাম-উৎপত্তি আৰু শাপোত্তৰ দেৱ-নিবাসৰ ব্যৱস্থা পুনৰ দৃঢ় কৰা হয়।
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
এই অধ্যায়ত শূদ্ৰ প্ৰশ্নকৰ্তা আৰু ঋষি গালৱৰ মাজত প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে কথোপকথন হৈছে। শূদ্ৰে সোধে—চাতুৰ্মাস্যত দেৱতাসকলে কেনেকৈ বৃক্ষৰূপ ধৰি গছত নিবাস কৰে? গালৱে কয়—দৈৱ সংকল্পত সেই সময়ত জল অমৃতসম গণ্য হয়; বৃক্ষদেৱতাসকলে তাক ‘পান’ কৰি বল, তেজ, সৌন্দৰ্য আৰু বীৰ্য আদি গুণ উৎপন্ন কৰে। তাৰ পিছত আচাৰ-ধৰ্মৰ নিৰ্দেশ দিয়া হয়—বৃক্ষসেৱা সকলো মাহতে প্ৰশংসনীয়, কিন্তু চাতুৰ্মাস্যত বিশেষ ফলদায়ক। তিল মিহলি জল (তিলোদক) দি গছ সিঞ্চন কৰাটো কামনা-পূৰণকাৰী বুলি কোৱা হৈছে; তিলক শুদ্ধিকাৰক, ধৰ্ম-অৰ্থৰ সহায়ক আৰু দানৰ প্ৰধান বস্তু হিচাপে মহিমা দিয়া হৈছে। পাছত বিভিন্ন গছৰ সৈতে দেৱতা আৰু গন্ধৰ্ব, যক্ষ, নাগ, সিদ্ধ আদি গণৰ সম্পৰ্ক তালিকাৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হয়—যেনে বটগছত ব্ৰহ্মা, যৱত ইন্দ্ৰ। শেষত অশ্বত্থ/পিপ্পল আৰু তুলসীৰ সেৱাক সমগ্ৰ উদ্ভিদজগতৰ সেৱা সমান ধৰা হৈছে; যজ্ঞৰ প্ৰয়োজন নাথাকিলে চাতুৰ্মাস্যত বৃক্ষচ্ছেদন নিষিদ্ধ। জাম্বু গছৰ তলত ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু গছপূজাই সমৃদ্ধি আৰু চাৰি পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধি দিয়ে বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
অধ্যায় ২৫৩ সংলাপৰূপে ধৰ্ম-তত্ত্ব আৰু নীতিশিক্ষাৰ এক প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। প্ৰশ্ন উঠে—পাৰ্বতীৰ ক্ৰোধ, তেওঁৰ শাপ, আৰু ৰুদ্ৰক বিকৃত অৱস্থাত দেখুৱাই পুনৰ দিৱ্যৰূপলৈ ঘূৰি অহাৰ কাৰণ কি। গালৱে কয়—দেৱীৰ ভয়ত দেৱতাসকল অদৃশ্য হৈ মানৱলোকে প্ৰতিমাৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়; তাৰ পিছত দেৱী অনুগ্ৰহ দান কৰে। বিষ্ণুক জগন্মাতা আৰু পাপনাশক ৰূপে স্তৱ কৰা হয়। তাৰ পাছত নীতি-ধৰ্মৰ উপদেশ—অপৰাধ হ’লে নিগ্ৰহ কৰি সংশোধন কৰাটো কৰ্তব্য; পিতা-পুত্ৰ, গুৰু-শিষ্য, স্বামী-স্ত্ৰী আদি সম্পৰ্কতো যথোচিতভাৱে এই কৰ্তব্য পালনীয়। কুল-জাতি-দেশধৰ্ম ত্যাগ মহাদোষ বুলি সতৰ্ক কৰা হয়। পাৰ্বতী শোক-ক্ৰোধত শিৱক দোষাৰোপ কৰে আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা শিৱলৈ অনিষ্ট হ’ব বুলি কঠোৰ বাক্য উচ্চাৰণ কৰে। শিৱে কৰুণা আৰু অহিংসাক মুখ্য কৰি ধীৰে ধীৰে সান্ত্বনা দিয়ে। সমাধান ব্ৰত-নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ—পাৰ্বতীয়ে চাতুৰ্মাস্য পালন, ব্ৰহ্মচৰ্য, আৰু দেৱসমক্ষে প্ৰকাশ্য তাণ্ডৱৰ শর্ত ৰাখে। শিৱে সন্মতি দিলে শাপ অনুগ্ৰহত পৰিণত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে দৃঢ়তা, সিদ্ধি, সফলতা আৰু মঙ্গলময় আশ্ৰয় লাভ হয়।
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে এজন প্ৰশ্নকাৰী (শূদ্ৰ) বিস্ময় আৰু ভক্তিভাৱে সুধে—দেৱতাসকলৰ মাজত মহাদেৱে কেনেকৈ নৃত্য কৰিলে, চাতুৰ্মাস্য-ব্ৰতৰ উৎপত্তি কেনেকৈ আৰু কোন সংকল্প গ্ৰহণ কৰিব লাগে, আৰু কোন দিৱ্য অনুগ্ৰহ ঘটিল। ঋষি গালৱ পুণ্যদায়ক কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। চাতুৰ্মাস্য আহিলে হৰে ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰত ধৰি মন্দৰ পৰ্বতলৈ দেৱ-ঋষিসকলক আহ্বান কৰে আৰু ভবানীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ হৰতাণ্ডৱ নৃত্য আৰম্ভ কৰে। দেৱ, ঋষি, সিদ্ধ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা আৰু গণসকলৰ মহাসভা গঠিত হয়; নানা বাদ্য, তাল আৰু গায়ন-পরম্পৰাৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা পোৱা যায়। তাৰ পিছত শিৱৰ পৰা উদ্ভূত ৰাগসমূহ পত্নীসহ ব্যক্তিৰূপে উপস্থাপিত হয়; চক্র আদি সূক্ষ্মদেহ-সংকেতৰ সৈতে সৌন্দৰ্য আৰু তত্ত্বৰ সমন্বয় দেখা যায়। ঋতুচক্ৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে পাৰ্বতী প্ৰসন্ন হৈ ভৱিষ্যৎ ঘটনা কয়—এজন ব্ৰাহ্মণৰ শাপত পতিত এটা লিঙ্গ নর্মদাৰ জলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ জগতপূজ্য হ’ব। তাৰ পাছত শিৱস্তোত্র আৰু ফলশ্ৰুতি: ভক্তিসহ পাঠ কৰোঁতাসকলৰ ইষ্ট-বিয়োগ নহয়, জন্মে জন্মে স্বাস্থ্য আৰু সমৃদ্ধি লাভ হয়, ভোগসুখ পায় আৰু শেষত শিৱলোক প্ৰাপ্তি হয়। অন্তত ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাই শিৱৰ সৰ্বব্যাপিতা আৰু শিৱ-বিষ্ণুৰ অভেদ স্তৱ কৰে; গালৱ দিৱ্যৰূপ ধ্যানক মুক্তিদায়ক বুলি উপসংহাৰ কৰে।
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
অধ্যায় ২৫৫ তীৰ্থ-তত্ত্ব আৰু গৃহস্থ-আচাৰবিধিক একেলগে বৰ্ণনা কৰে। গণ্ডকী নদীৰ শালগ্ৰামক স্বয়ম্ভূ (মানৱ-নিৰ্মিত নহয়) বুলি কোৱা হৈছে আৰু নর্মদাক মহেশ্বৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰি প্ৰকৃতিত প্ৰকাশ পোৱা পবিত্ৰ চিহ্নসমূহৰ এক ধৰ্মতাত্ত্বিক ধাৰণা স্থাপন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত শ্ৰৱণ, আংশিক পাঠ, সম্পূৰ্ণ পাঠ আৰু কপটহীন পঢ়া—এই ভক্তিমাৰ্গসমূহে শোকমুক্ত ‘পৰম পদ’ লাভ কৰায় বুলি উল্লেখ আছে। চাতুৰ্মাস্যক কেন্দ্ৰ কৰি বিশেষ সাধনা-ক্রম দিয়া হৈছে—লাভৰ বাবে গণেশ পূজা, স্বাস্থ্যৰ বাবে সূৰ্য পূজা, আৰু গৃহস্থসকলৰ বাবে পঞ্চায়তন উপাসনা; চাৰি মাহৰ ব্ৰতত ফল বিশেষ বৃদ্ধি পায়। শালগ্ৰামৰ দ্বাৰা লক্ষ্মী–নাৰায়ণ পূজা, লগতে দ্বাৰৱতী-শিলা, তুলসী, দক্ষিণাৱর্ত শঙ্খ আদিৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি শুদ্ধি, সমৃদ্ধি, ঘৰত ‘শ্ৰী’ৰ স্থিতি আৰু মোক্ষাভিমুখ ফলৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। শেষত সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰ পূজাই সমগ্ৰ জগতৰ পূজা—সেয়ে ভক্তি সকলোৰে বাবে যথেষ্ট বুলি উপসংহাৰ।
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
অধ্যায়টি কৈলাসত আৰম্ভ হয়। তাত ৰুদ্ৰ উমাৰ সৈতে আসীন, অসংখ্য গণে পৰিবৃত; গণসমূহৰ নাম ক্ৰমে উল্লেখ কৰি এক পবিত্ৰ, বিশ্বাত্মক দেৱসভাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত স্থাপন কৰা হয়। বসন্তাগমনে ইন্দ্ৰিয়মোহক সৌন্দৰ্য আৰু ক্ৰীড়াচঞ্চলতা বৃদ্ধি পায়; তেতিয়া শিৱে গণসকলক চঞ্চলতা সংযম কৰি তপস্যাত প্ৰবৃত্ত হ’বলৈ আদেশ দিয়ে। পাৰ্বতীয়ে শিৱৰ জপমালা দেখি সুধে—আদিপ্ৰভু হৈও আপুনি কি জপ কৰে, কোন পৰতত্ত্বৰ ধ্যান কৰে? শিৱে কয় যে তেওঁ হৰিৰ সহস্ৰনামৰ সাৰ সদায় ধ্যান কৰে আৰু মন্ত্রতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰণৱ আৰু দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রক বেদসাৰ, শুদ্ধ, মোক্ষদায়ক বুলি ক’লে; বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত ইয়াৰ মহাফল—বিপুল পাপসঞ্চয় নাশ আদি—ফলশ্ৰুতি ৰূপে ঘোষণা কৰে। পিছত অধিকাৰ-নিয়মৰ বিস্তাৰ হয়: প্ৰণৱযুক্ত ৰূপৰ আলোচনা থাকিলেও, যিসকলে প্ৰণৱ ব্যৱহাৰ নকৰে তেওঁলোকৰ বাবে দুই অক্ষৰৰ “ৰাম” নামক সৰ্বোত্তম মন্ত্র বুলি উপদেশ দিয়া হয়। শেষত “ৰাম” নামৰ মহিমা—ভয়-ৰোগ নাশক, জয়প্ৰদ, সৰ্বপাৱন—বিস্তাৰে গীত হয়; চাতুৰ্মাস্যত নামাশ্ৰয়ে বাধা দূৰ হয় আৰু দণ্ডৰূপ পৰলোকফলও নিবারিত হয় বুলি দৃঢ়ভাৱে কোৱা হয়।
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
এই অধ্যায়ত মন্ত্র-অধিকার আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ ভক্তি–তপস্যাৰ তাত্ত্বিক সংলাপ বৰ্ণিত হৈছে। পাৰ্বতীয়ে দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রৰ মহিমা, শুদ্ধ ৰূপ, ফল আৰু জপবিধি বিস্তাৰে সুধে। মহাদেৱে বৰ্ণ–আশ্ৰমভেদে নিয়ম কয়—দ্বিজসকলৰ বাবে প্ৰণৱ (ওঁ) সহ জপ, আৰু নাৰী আৰু শূদ্ৰসকলৰ বাবে পুৰাণ–স্মৃতি নিৰ্ণয় অনুসাৰে প্ৰণৱবিহীন, নমস্কাৰপূৰ্বক “নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়” মন্ত্র। নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম ভংগ কৰিলে দোষ হয় আৰু বিপৰীত ফল হ’ব পাৰে বুলি তেওঁ সতৰ্ক কৰে। পাৰ্বতীয়ে কয়—তেওঁ তিন মাত্রাৰে উপাসনা কৰে, তথাপি প্ৰণৱাধিকার কিয় নাই? শিৱে প্ৰণৱক আদিতত্ত্ব বুলি প্ৰতিপাদন কৰি কয় যে ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–শিৱৰ ধাৰণা তাতেই আধাৰিত; কিন্তু অধিকার তপস্যাৰে লাভ হয়, বিশেষকৈ হৰিপ্ৰীতিৰ বাবে চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত পালনে। তপস্যা ফলদায়ক আৰু গুণবর্ধক যদিও কঠিন; হৰিভক্তিয়েই তপস্যাৰ সত্য বৃদ্ধি, ভক্তিবিহীন তপস্যা ক্ষীণ বুলি দেখুৱাইছে। বিষ্ণুস্মৰণে বাক্য শুদ্ধ কৰে, আৰু হৰিকথাই দীপৰ দৰে পাপ আৰু অন্ধকাৰ দূৰ কৰে। শেষত পাৰ্বতীয়ে হিমাচলত ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু সৰলতাসহ চাতুৰ্মাস্য তপস্যা গ্ৰহণ কৰি, নিৰ্দিষ্ট সময়ত হৰি–শংকৰ ধ্যান কৰে। উপসংহাৰত (গালৱৰ উক্তিৰূপে) তেওঁক জগন্মাতা, গুণাতীত প্ৰকৃতি বুলি স্তৱ কৰা হয় আৰু তেওঁৰ তপস্যা এই ব্ৰত–ক্ষেত্ৰ পৰম্পৰাত আদৰ্শ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
এই অধ্যায়ত মুনি-সংবাদৰ ৰূপত গালৱৰ প্ৰশ্নেৰে কাহিনী আৰম্ভ হয়। শৈলপুত্ৰী পাৰ্বতী ঘোৰ তপস্যাত লীন থাকোঁতে, কামপীড়িত শিৱ শান্তি বিচাৰি ভ্ৰমণ কৰি যমুনাৰ তীৰলৈ আহে। তেওঁৰ তপোময় তেজে যমুনাৰ জল ৰূপান্তৰিত হৈ শ্যামবৰ্ণ হয়; পাছত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—সেই ঠাইত স্নান কৰিলে মহাপাপসমূহ নাশ হয় আৰু স্থানটি “হৰতীৰ্থ” নামে পবিত্ৰ খ্যাতি লাভ কৰে। তাৰ পিছত শিৱ মনোহৰ, ক্ৰীড়াময় তপস্বীৰ বেশ ধৰি ঋষিসকলৰ আশ্ৰমত আশ্ৰমত বিচৰণ কৰে। ঋষিপত্নীসকলৰ মন আকৰ্ষিত হোৱাত সমাজত অস্থিৰতা দেখা দিয়ে। ঋষিসকলে দেৱস্বৰূপ চিনিব নোৱাৰি ক্ৰোধে অপমানসূচক শাপ দিয়ে; শাপফলত শিৱৰ দেহত ভয়ংকৰ বিকাৰ প্ৰকাশ পায় আৰু জগতত কম্পন, দেৱতাসকলৰ মাজত ভয় বিয়পি পৰে। তেতিয়া ঋষিসকলে নিজৰ অজ্ঞানজনিত ভুল বুজি অনুতপ্ত হৈ শিৱৰ পৰাত্পৰ স্বৰূপ স্বীকাৰ কৰে। দেৱীক সৰ্বব্যাপিনী আৰু জগত্কাৰ্যৰ মূল আধাৰ বুলি স্তৱ কৰা হয়, আৰু শিৱ শাপপ্ৰভাৱ নিবারণৰ বাবে অনুগ্ৰহ প্ৰাৰ্থনা কৰে—এইদৰে তীৰ্থ-প্ৰতিষ্ঠা, তড়িঘড়ি বিচাৰৰ দোষৰ বিষয়ে সতৰ্কতা, আৰু দিৱ্য তত্ত্বচিন্তা একেলগে উপদেশিত হয়।
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
অধ্যায় ২৫৯ত বহুভাগীয় তীৰ্থমাহাত্ম্য বৰ্ণনা আছে। ঋষিসকলে এক বিশাল পতিত লিঙ্গ দেখি তাত যুগযুগান্তৰৰ সঞ্চিত সর্বব্যাপী শক্তি অনুভৱ কৰে আৰু সেই ঘটনাত পৃথিৱী ব্যথিত হোৱা বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকে বিধিপূৰ্বক লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; একে সময়তে জলে পবিত্ৰ পৰিচয় লাভ কৰি ৰেৱা-নর্মদা নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু লিঙ্গ অমরকণ্টক-সম্পৰ্কিত নামত খ্যাতি পায়। তাৰ পিছত নর্মদাস্নান-আচমন, পিতৃতৰ্পণ আৰু নর্মদা-সম্পৰ্কিত লিঙ্গপূজাৰ ফল বৰ্ণিত। বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্য আচৰণত লিঙ্গপূজা, ৰুদ্রজপ, হৰাপূজা, পঞ্চামৃত অভিষেক, মধুধাৰা আৰু দীপদানৰ মহিমা কোৱা হৈছে। পাছত ব্ৰহ্মবাণী ঋষিসকলৰ লোকক্ষোভৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে; দেৱতাসকলে আহি ব্ৰাহ্মণসকলৰ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে, বাক্-শক্তিৰ মাহাত্ম্য দেখুৱায় আৰু ব্ৰাহ্মণক্ৰোধ উচটাব নালাগে বুলি ধৰ্মনীতি বুজায়। তাৰ পিছত কাহিনী গ’লোকলৈ যায়, য’ত সুৰভীৰ পুত্ৰ ‘নীল’ বৃষভ, তেওঁৰ নামৰ কাৰণ আৰু ধৰ্ম-শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা হয়। ঋষিসকলে নীলক জগতাধাৰ আৰু ধৰ্মস্বৰূপ বুলি স্তৱ কৰে; দিৱ্য বৃষভ/ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে অপৰাধৰ সতর্কবাণী আৰু শ্ৰাদ্ধত মৃতকৰ বাবে বৃষভোৎসৰ্গ নকৰিলে হোৱা দোষফল বৰ্ণিত। শেষত নীলক চক্র-শূল চিহ্নেৰে আয়ুধোপচাৰ কৰি গোমণ্ডলীত তেওঁৰ বিচৰণ দেখুৱাই, ৰেৱাজলত শাপ-ভক্তি-শিলাৰূপান্তৰ সংযোগ কৰা শ্লোকৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
এই অধ্যায়ত শালগ্ৰাম-কথানকৰ প্ৰসঙ্গত আৰম্ভ হোৱা তত্ত্বচৰ্চা আগবাঢ়ে। মহেশ্বৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ স্মৰণ কৰাই লিঙ্গ-স্বৰূপৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শালগ্ৰাম-ৰূপে হৰিৰ ভক্তিপূৰ্বক পূজা আৰু হৰি-হৰ (বিষ্ণু-শিৱ) যুগল দেৱতাৰ আৰাধনা—বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্য কালত—অতি মহিমাময় বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াক স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দানকাৰী সাধনা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধৰ্মাচৰণৰ সহায়ক বিধানসমূহো দিয়া হৈছে—বেদোক্ত কৰ্ম, ইষ্ট-পূর্ত কৰ্ম, পঞ্চায়তন পূজা, সত্যবাদিতা আৰু লোভমুক্ত জীৱন। যোগ্যতা আৰু নৈতিক গঠন প্রসঙ্গে বিবেক, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্র-ধ্যানক মুখ্য বুলি ধৰা হৈছে। মন্ত্র নাথাকিলেও ষোড়শ উপচাৰে পূজা কৰিবলৈ কোৱা হৈছে; শেষত ৰাতি পাৰ হ’লে সকলোৱে প্ৰস্থান কৰে আৰু শ্ৰৱণ-পাঠ-উপদেশে পুণ্যক্ষয় নোহোৱাকৈ থাকে বুলি ফলশ্ৰুতি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
এই অধ্যায়ত নাগৰখণ্ডৰ তীৰ্থ-প্ৰসঙ্গৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংলাপ বৰ্ণিত। নাৰদে সোধে—হৰি যোগনিদ্ৰাত থকা চাতুৰ্মাস্যৰ চাৰি মাহত দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রৰাজ জপি সদামঙ্গলময়ী পাৰ্বতীয়ে কেনেকৈ গভীৰ যোগসিদ্ধি লাভ কৰিলে। ব্ৰহ্মাই কয়—মন, বাক্য আৰু কৰ্মত ভক্তি ৰাখি তেওঁ দেৱতা, দ্বিজ, অগ্নি, অশ্বত্থ গছ আৰু অতিথিৰ পূজা কৰিলে আৰু পিনাকধাৰী শিৱৰ আদেশ অনুসৰি নিয়মব্ৰত আৰু মন্ত্রজপ পালন কৰিলে। তাৰ পাছত বিষ্ণু চতুৰ্ভুজ, শঙ্খ-চক্ৰধাৰী, গৰুড়াৰূঢ়, দিৱ্য তেজে প্ৰকট হৈ দৰ্শন দিয়ে। পাৰ্বতীয়ে পুনৰ্জন্ম-নিবাৰক নিৰ্মল জ্ঞান বিচাৰিলে বিষ্ণুৱে পৰম উপদেশ শিৱক অৰ্পণ কৰি কয়—পৰম তত্ত্বই অন্তৰ-বাহিৰৰ সাক্ষী আৰু ধৰ্মৰ আধাৰ। শিৱ আহিলে বিষ্ণু লীন হয়। শিৱে পাৰ্বতীক দিৱ্যবিমানে দিৱ্য নদী আৰু শৰৱণ সদৃশ বনলৈ লৈ যায়; তাত কৃত্তিকাসকলে তেজস্বী ষণ্মুখ শিশু কাৰ্ত্তিকেয়ক প্ৰকাশ কৰে আৰু পাৰ্বতীয়ে তেওঁক আলিঙ্গন কৰে। তাৰ পাছত দ্বীপ-সমুদ্ৰ অতিক্ৰম কৰি শ্বেত প্ৰদেশৰ শ্বেত শিখৰত শিৱে গোপন, শ্ৰুতি-অতীত উপদেশ দিয়ে—প্ৰণৱযুক্ত মন্ত্র আৰু ধ্যানবিধি: আসন, অন্তঃপূজা, চকু মুদা, হস্তমুদ্ৰা আৰু বিশ্বপুৰুষ ধ্যান। চাতুৰ্মাস্যত অলপ ধ্যানেও মলক্ষয় আৰু শুদ্ধি হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
এই অধ্যায়ত পাৰ্বতীয়ে ধ্যানযোগ লাভৰ উপায় বিচাৰে, যাতে ক্ৰমে জ্ঞানযোগ প্ৰাপ্ত হৈ ‘অমৰ’ অৱস্থালৈ গমন কৰিব পাৰি। ঈশ্বৰে দ্বাদশাক্ষৰ ‘মন্ত্ৰৰাজ’ৰ প্ৰযুক্তিগত ব্যাখ্যা দিয়ে—ঋষি, ছন্দ, দেবতা আৰু বিনিয়োগসহ, লগতে অক্ষৰ-অক্ষৰে বৰ্ণ, তত্ত্ব-বীজ, সংশ্লিষ্ট ঋষি আৰু প্ৰয়োগ-ফলৰ সূক্ষ্ম বিন্যাস বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত পাদৰ পৰা নাভি, হৃদয়, কণ্ঠ, হাত, জিহ্বা/মুখ, কাণ, চকু আৰু শিৰলৈকে দেহ-ন্যাস স্থাপন আৰু লিঙ্গ, যোনি, ধেনু—এই মুদ্ৰাত্ৰয়ৰ প্ৰয়োগ উল্লেখ কৰে। পিছত ধ্যানতত্ত্ব প্ৰতিপাদিত হয়: পাপক্ষয় আৰু শুদ্ধিৰ বাবে ধ্যানক নিৰ্ণায়ক সাধন বুলি কোৱা হৈছে। যোগৰ দুটা ৰূপ পৃথক কৰা হয়—সালম্বন ধ্যান, যাৰ ফল নাৰায়ণ-দৰ্শন; আৰু উচ্চতৰ নিৰালম্বন জ্ঞানযোগ, যি নিৰাকাৰ, অমেয় ব্ৰহ্মৰ দিশে লৈ যায়। নিৰ্বিকল্প, নিৰঞ্জন, সাক্ষীমাত্ৰ আদি অদ্বৈত-লক্ষণ বৰ্ণনা কৰিলেও, শিক্ষাৰ সেতু হিচাপে দেহ-আধাৰিত ধ্যান ৰখা হৈছে; বিশেষকৈ শিৰক যোগধাৰণাৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু চাতুৰ্মাস্য কালত ধ্যানৰ ফল অধিক হয় বুলিও উল্লেখ আছে। নৈতিক বিধান অনুসাৰে—অনুশাসনহীন বা দুষ্ট লোকক এই উপদেশ প্ৰকাশ কৰিব নালাগে; কিন্তু ভক্তি, সংযম আৰু শুদ্ধতা থকা সাধকক সমাজভেদ নেদেখি দিব পাৰি। উপসংহাৰত দেহক ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সূক্ষ্ম প্ৰতিৰূপ বুলি কৈ, দেহস্থানত দেবতা, নদী আৰু গ্ৰহৰ অৱস্থান স্মৰণ কৰাই, নাদ-অনুসন্ধান আৰু বিষ্ণুকেন্দ্ৰিত ধ্যানাভ্যাসে মোক্ষফল নিশ্চিত হয় বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে কৰ্ম, জ্ঞান আৰু যোগ সম্পৰ্কে তত্ত্বোপদেশ দিয়ে। শুদ্ধচিত্তে, অনাসক্তি আৰু ভক্তিসহ হৰি/বিষ্ণুক অৰ্পণ কৰা কৰ্ম বন্ধনকাৰী নহয় বুলি কোৱা হৈছে। শম, বিচাৰ, সন্তোষ আৰু সাধুসঙ্গক মোক্ষপথৰূপ ‘নগৰ’ৰ চাৰিজন ‘দ্বাৰপাল’ বুলি বৰ্ণনা কৰি, দেহত থাকিয়েই ব্ৰহ্মভাব উপলব্ধি আৰু জীৱন্মুক্তিৰ বাবে গুৰু-উপদেশক নিৰ্ণায়ক উপায় বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত মন্ত্ৰকেন্দ্ৰিত প্ৰসঙ্গ আহে। দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰক পবিত্ৰকৰণৰ বীজ আৰু ধ্যানৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে স্তুতি কৰা হৈছে। চাতুৰ্মাস্যক শুভ পুণ্যকাল বুলি কৈ, সেই সময়ত ব্ৰতপালন আৰু কাহিনী-শ্ৰৱণে সঞ্চিত দোষ দগ্ধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে। পাছত ব্ৰহ্মাই কাহিনী কয়—হৰে এক আশ্চৰ্য মাছ-ৰূপী জীৱক দেখি প্ৰশ্ন কৰে। সেই মাছটোৱে বংশভয়ৰ বাবে পৰিত্যাগ, দীঘলীয়া বন্দিত্ব আৰু শিৱবচনে জাগ্ৰত হোৱা জ্ঞানযোগৰ কথা কয়। মুক্ত হোৱাৰ পাছত তাৰ নাম ‘মৎস্যেন্দ্ৰনাথ’ হয়; তাক ঈৰ্ষাহীন, অদ্বৈতনিষ্ঠ, বৈৰাগ্যবান আৰু ব্ৰহ্মসেৱাপৰ শ্ৰেষ্ঠ যোগী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত শ্ৰৱণফল—বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্যত এই কাহিনী শুনিলে মহাপুণ্য লাভ হয় আৰু অশ্বমেধ যজ্ঞসম ফল প্ৰাপ্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই গঙ্গাতীৰত পাৰ্বতী আৰু শিৱৰ সান্নিধ্যত কিশোৰ স্কন্দ/কাৰ্ত্তিকেয়ৰ দিৱ্য লীলাৰ বৰ্ণনা কৰে, যাৰ দ্বাৰা দেৱতাৰ পবিত্ৰ ভূদৃশ্যৰ সৈতে অন্তৰংগতা প্ৰকাশ পায়। তাৰকাসুৰৰ অত্যাচাৰত দেৱসকলে শংকৰৰ শৰণ লয়; স্কন্দক সেনাপতি নিযুক্ত কৰা হয়, দেৱবাদ্যৰ নিনাদ, জয়ধ্বনি আৰু অগ্নিশক্তি আদি বিশ্বসাহায্যৰ সৈতে। পাছত তাম্ৰৱতী নামৰ স্থানত স্কন্দৰ শঙ্খনাদে যুদ্ধ আৰম্ভ হয়; দেৱ–অসুৰৰ ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ, পৰাজয় আৰু ধ্বংসৰ চিত্ৰণ দেখা যায়। শেষত তাৰকৰ বধ হয়, বিজয়ানুষ্ঠান আৰু উৎসৱ হয়, আৰু পাৰ্বতীয়ে স্কন্দক আলিঙ্গন কৰে। তাৰ পিছত কথোপকথন জ্ঞান–বৈৰাগ্যৰ দিশে ঘূৰে। শিৱে পাণিগ্ৰহণ (বিবাহ)ৰ কথা তুলিলে স্কন্দে অসঙ্গতা, সমদৃষ্টি আৰু জ্ঞানৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা তথা ৰক্ষণীয়তাৰ উপদেশ দিয়ে। সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰ হ’লে যোগীৰ কৰ্ম নিবৃত্ত হয়; আসক্ত মন অস্থিৰ, সমচিত্ত শান্ত—আৰু নিৰ্ণায়ক সাধন জ্ঞানেই বুলি কয়। তাৰপিছত স্কন্দ ক্ৰৌঞ্চপৰ্বতলৈ তপস্যাৰ বাবে যায়—দ্বাদশাক্ষৰ বীজমন্ত্ৰ জপ, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু সিদ্ধিৰ মোহ জয় কৰিবলৈ। অন্তত শিৱে পাৰ্বতীক সান্ত্বনা দি চাতুৰ্মাস্য-মাহাত্ম্য পাপনাশক বুলি ক’য়; সূতে শ্ৰোতাসকলক অধিক শ্ৰৱণলৈ আহ্বান কৰি পুৰাণীয় সংলাপধাৰা অটুট ৰাখে।
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
অধ্যায় ২৬৫ দুটা অংশত উপদেশ দিয়ে আগবঢ়ে। প্ৰথমে ঋষিসকলে সোধে—দুৰ্বল বা সুকুমাৰ দেহধাৰী লোকে বহু নিয়ম-ৱ্ৰত কেনেকৈ পালন কৰিব? সূতে কাৰ্ত্তিক শুক্লপক্ষত একাদশীৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা পাঁচদিনীয়া সহজ “ভীষ্ম-পঞ্চক” ৱ্ৰত বৰ্ণনা কৰে। প্ৰাতঃস্নান-শৌচ, বাসুদেৱকেন্দ্ৰিক নিয়ম, উপবাস বা উপবাস অসম্ভৱ হ’লে দানৰ দ্বাৰা বিকল্প, ব্ৰাহ্মণক হৱিষ্যান্ন অৰ্পণ, জলশায়ী হৃষীকেশৰ ধূপ-গন্ধ-নৈবেদ্যসহ পূজা, ৰাতি জাগৰণ, আৰু ষষ্ঠ দিন ব্ৰাহ্মণসত্কাৰ কৰি পঞ্চগব্যপূৰ্বক নিজে ভোজন কৰি সমাপ্তি—এই সকলো কোৱা হৈছে। একাদশীত জাতীফুল, দ্বাদশীত বিল্বপত্ৰ আদি দিনবিশেষ পুষ্প/পত্ৰ অৰ্পণ আৰু অৰ্ঘ্যমন্ত্ৰো উল্লেখ আছে। দ্বিতীয় অংশত ঋষিসকলে “অশূন্য-শয়ন ৱ্ৰত”ৰ বিস্তৃত বিধান বিচাৰে; ইন্দ্ৰে পূৰ্বে চক্রপাণিক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ এই ৱ্ৰত কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। শ্রাৱণী পাৰ হোৱাৰ পাছত দ্বিতীয় তিথিত, বিষ্ণুসংক্রান্ত নক্ষত্ৰত আৰম্ভ, আৰু পাপী/পতিত/ম্লেচ্ছ আদি লোকৰ সৈতে কথাবাৰ্তা বর্জনৰ সাৱধানী দিয়া হৈছে। মধ্যাহ্ন স্নান কৰি শুচি বস্ত্ৰ পিন্ধি জলশায়ী বিষ্ণুৰ পূজা কৰি গৃহসমৃদ্ধি, পিতৃ, অগ্নি, দেবতা আৰু দাম্পত্যধৰ্ম ন নষ্ট হওক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়—লক্ষ্মী-বিষ্ণুৰ ঐক্য আৰু জন্মজন্মান্তৰে ‘শয্যা অশূন্য’ থাকিব লাগিব এই ভাব ইয়াত প্ৰকাশ পায়। ভাদ্ৰপদ-আশ্বিন-কাৰ্ত্তিক জুৰি তেলত্যাগ আদি আহাৰনিয়মেৰে ৱ্ৰত চলি থাকে। শেষত ফল-চাউল-বস্ত্ৰসহ শয্যাদান আৰু সোণৰ দক্ষিণা দিয়া হয়। ফলশ্ৰুতিত উপবাসে অধিক পুণ্য, দেবতাপ্ৰীতি, পাপক্ষয়; নাৰীৰ শুদ্ধি আৰু মনঃস্থৈৰ্য, কন্যাৰ বিবাহসিদ্ধি; আৰু নিষ্কাম সাধকৰ চাতুৰ্মাস্য নিয়মফল লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
অধ্যায় ২৬৬ত ঋষিসকলে প্রধান তীৰ্থ আৰু যিসকল প্ৰসিদ্ধ লিঙ্গৰ দৰ্শনে সমগ্ৰ পুণ্য লাভ হয়, সেইসমূহৰ তালিকা বিচাৰে। সূতে মঙ্কণেশ্বৰ আৰু সিদ্ধেশ্বৰ আদি লিঙ্গৰ উল্লেখ কৰি বিশেষকৈ মঙ্কণেশ্বৰৰ ফল—বিশেষত শিৱৰাত্ৰি-ব্ৰতৰ সৈতে—বৰ্ণনা কৰে। শিৱৰাত্ৰি মাঘ মাহৰ কৃষ্ণপক্ষ চতুৰ্দশীৰ ৰাতি; সেই ৰাতি শিৱ সকলো লিঙ্গত ‘প্ৰৱেশ’ কৰি ব্যাপ্ত হয় বুলি কোৱা হয়, আৰু মঙ্কণেশ্বৰত ইয়াৰ বিশেষ মহিমা আছে। কথাত ৰজা অশ্বসেন কলিযুগৰ বাবে অল্প প্ৰয়াসে মহাফলদায়ী ব্ৰত জানিবলৈ ভর্তৃযজ্ঞ ঋষিক সোধে। ঋষিয়ে একৰাতি জাগৰণ-ৰূপ শিৱৰাত্ৰিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কৈ, সেই ৰাতিৰ দান, পূজা, হোম আৰু জপ ‘অক্ষয়’ ফল দিয়ে বুলি জনায়। দেৱতাসকলেও মানৱশুদ্ধিৰ বাবে এক দিন-ৰাতিৰ সাধনা বিচাৰিলে শিৱে সেই তিথি-ৰাতিত অৱতৰণ মানি লয় আৰু সংক্ষিপ্ত পঞ্চবক্ত্ৰ-ক্রম মন্ত্র, অৰ্ঘ্যাদি উপচাৰ, ব্ৰাহ্মণ সৎকাৰ, ভক্তিকথা, সংগীত-নৃত্যসহ পূজাবিধি প্ৰদান কৰে। তাৰপিছত দৃষ্টান্ত—এজন চোৰ অনিচ্ছায় লিঙ্গৰ ওচৰত গছত থাকি ৰাতিভৰ জাগি থাকে আৰু পাত সৰি পৰে; অশুদ্ধ উদ্দেশ্য থাকিলেও ব্ৰতৰ পুণ্য লাভ কৰি উত্তম জন্ম পায় আৰু পাছত মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে। শেষত শিৱৰাত্ৰিক পৰম তপস্যা আৰু মহাপাৱনকাৰিণী বুলি স্তৱ কৰি, পাঠ-শ্ৰৱণৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
অধ্যায় ২৬৭ সংলাপধাৰাত বিধি আৰু তত্ত্বৰ উপদেশ দিয়ে। সূতে কয় যে শিৱৰাত্ৰি আদি ব্ৰত উভয় লোকতে কল্যাণদায়ক। মঙ্কণেশ্বৰ আৰু শিৱৰাত্ৰিৰ মহিমা শুনি আনর্তে সিদ্ধেশ্বৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ বিচাৰে; তেতিয়া ভর্তৃযজ্ঞে সিদ্ধেশ্বৰ-দৰ্শনৰ ফল—বিশেষকৈ ৰাজসৌভাগ্য, চক্রৱৰ্তিত্ব-সদৃশ সমৃদ্ধি—বৰ্ণনা কৰি তুলাপুৰুষ দানক প্ৰশস্ত কৰ্ম বুলি উপদেশ দিয়ে। তাৰ পাছত তুলাপুৰুষ দানৰ বিধি কোৱা হয়—গ্ৰহণ, অয়নান্ত আৰু বিষুৱ আদি শুভ সময়ত মণ্ডপ-বেৱদি নিৰ্মাণ, যোগ্য ব্ৰাহ্মণ বাছনি আৰু নিয়মানুসাৰে দান-বিতৰণ। নিৰ্দিষ্ট শুভ গছৰ কাঠৰ স্তম্ভেৰে তুলা স্থাপন কৰি দাতাই তুলাদেৱীক পবিত্ৰ তত্ত্বৰূপে আহ্বান কৰে, নিজৰ দেহক সোণ-ৰূপা বা ইচ্ছিত দ্ৰব্যৰ সৈতে সম ওজন কৰি, জল-তিলসহ বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰে। ফলশ্ৰুতিত দানৰ পৰিমাণ অনুসাৰে সঞ্চিত পাপক্ষয়, উপদ্ৰৱৰ পৰা ৰক্ষা, আৰু সিদ্ধেশ্বৰৰ সন্নিধিত দান কৰিলে সহস্ৰগুণ ফলবৃদ্ধিৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত এই ক্ষেত্ৰত একে ঠাইতে বহু তীৰ্থ আৰু দেৱালয় একত্ৰিত হোৱা পবিত্ৰতা, আৰু সিদ্ধেশ্বৰৰ দৰ্শন-স্পৰ্শ- পূজাৰে সমগ্ৰ মঙ্গল লাভ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
এই অধ্যায়ত আনর্তে ভর্তৃযজ্ঞক সোধে—চক্ৰৱৰ্তিত্ব কোন কৰ্মফলত হয় আৰু কেনেকৈ লাভ কৰিব পাৰি। ভর্তৃযজ্ঞে কয় যে ৰাজত্ব অতি দুৰ্লভ আৰু পুণ্যাধীন; গৌতমেশ্বৰ সন্মুখত শ্ৰদ্ধাৰে স্বৰ্ণময়ী পৃথিৱীৰ প্ৰতিমা (হিৰণ্ময়ী পৃথ্বী) দান কৰিলে ৰজা চক্ৰৱৰ্তী হয়। মন্ধাতা, হৰিশ্চন্দ্ৰ, ভৰত, কাৰ্তবীৰ্য আদি ৰজাৰ দৃষ্টান্ত দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত দানবিধিৰ সূক্ষ্ম বৰ্ণনা—নিৰ্দিষ্ট ওজন-মানৰে পৃথিৱী-মডেল গঢ়িব, ধনত কপট নকৰিব। তাত সাত সমুদ্ৰ (লৱণ, ইক্ষুৰস, সুৰা, ঘৃত, দধি, ক্ষীৰ, জল), সাত দ্বীপ, মেৰু আদি পৰ্বত আৰু গঙ্গা প্ৰধান নদীসমূহ প্ৰতীক ৰূপে স্থাপন কৰা হয়। মণ্ডপ, কুণ্ড, তোৰণ, মধ্য বেদী, পঞ্চগব্য আৰু শুদ্ধ জলে অভিষেক; মন্ত্ৰসহ স্নান, বস্ত্ৰ, ধূপ, আৰতি, ধান্যাৰ্পণ আদি বিধান আছে। দাতা পৃথিৱীক জগতাধাৰিণী বুলি স্তৱ কৰি দানক্ৰিয়াৰ বাবে তেঁওৰ সন্নিধি প্ৰাৰ্থনা কৰে। দান জলত প্ৰতীকভাবে অৰ্পণ কৰিব লাগে—মাটিত থ’ব নালাগে, গ্ৰাহকৰ হাতত সোজাকৈ দিব নালাগে। শেষত বিসৰ্জন কৰি ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত বিতৰণ কৰা হয়। ফলশ্ৰুতিত ৰাজ্য-ৱংশৰ স্থিৰতা, শুনিলেই পাপনাশ, গৌতমেশ্বৰত কৰিলে বহু জন্মৰ ফল আৰু বিষ্ণুৰ অব্যয় ধামৰ সান্নিধ্য, লগতে আনৰ দানকৃত ভূমি দখল নিষিদ্ধ বুলি ধৰ্মোপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে সূতে কপালমোচন-ক্ষেত্ৰৰ কপালেশ্বৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি কয় যে ইয়াৰ কেৱল শ্ৰৱণেও পবিত্ৰতা আনে। ঋষিসকলে সুধে—কপালেশ্বৰক কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে, দৰ্শন- পূজাৰ ফল কি, ইন্দ্ৰৰ ব্ৰহ্মহত্যা কেনেকৈ উৎপন্ন হ’ল আৰু কেনেকৈ নাশ হ’ল, লগতে “পাপ-পুরুষ” (পাপৰ প্ৰতীক) অৰ্পণৰ বিধি, মন্ত্র আৰু প্ৰয়োজনীয় উপকৰণ কি। সূতে জনায়—ব্ৰহ্মহত্যাৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে ইন্দ্ৰেই দেৱতাক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তাৰ পিছত কাৰণকথা—ত্বষ্টাৰ পুত্ৰ বৃত্ৰ ব্ৰহ্মাৰ বৰত ব্ৰাহ্মণ-ভাব লাভ কৰি ব্ৰাহ্মণভক্ত হয়; দেৱ-দানৱৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। বৃহস্পতিয়ে ইন্দ্ৰক নীতি-যুক্ত কৌশল শিকায় আৰু পাছত দধীচিৰ অস্থিৰে বজ্ৰ নিৰ্মাণৰ উপদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰ “ব্ৰহ্মভূত” বুলি বৰ্ণিত বৃত্ৰক বধ কৰাত ব্ৰহ্মহত্যা-দোষ প্ৰকাশ পায়; তেজ হ্ৰাস আৰু দুৰ্গন্ধ আদি অশুচিতা জন্মে। ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰক তীৰ্থ-পরিক্ৰমা কৰি স্নান, মন্ত্রপূৰ্বক স্বৰ্ণময় দেহৰূপ “পাপ-পুরুষ” এজন ব্ৰাহ্মণক দান, আৰু হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত কপাল প্ৰতিষ্ঠা কৰি পূজা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। ইন্দ্ৰ বিশ্বামিত্ৰ-হ্ৰদত স্নান কৰোঁতে কপাল খহি পৰে; হৰৰ পঞ্চমুখ-সম্পর্কিত পাঁচ মন্ত্রে পূজা কৰি অশুচিতা দূৰ কৰে। বাতক নামৰ ব্ৰাহ্মণে স্বৰ্ণ-পাপৰূপ গ্ৰহণ কৰি লোকনিন্দা সহে; সংলাপত গ্ৰহণৰ ধৰ্মনীতি স্পষ্ট হয় আৰু স্থানটোৰ স্থায়ী আচাৰাধিকাৰ তথা “কপালমোচন” তীৰ্থৰ খ্যাতি চিৰস্থায়ী হ’ব বুলি কোৱা হয়। শেষত এই কাহিনিৰ শ্ৰৱণ-পাঠ পাপনাশক আৰু তীৰ্থ ব্ৰহ্মহত্যা-নিবাৰক বুলি পুনৰুক্ত কৰা হয়।
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
এই অধ্যায়ত অজ্ঞতা, প্ৰমাদ, কামনা বা অপক্বতাৰ বাবে পাপ কৰা আৰু সাধাৰণ প্ৰায়শ্চিত্ত নকৰা ব্যক্তিৰ তৎক্ষণাৎ শুদ্ধিৰ বিধান বৰ্ণিত হৈছে। আনর্তে তৎকাল ফলদায়ক পাপক্ষয়কাৰী উপায় বিচাৰে; ভর্তৃযজ্ঞে ‘পাপ-পিণ্ড’ দানৰ ক্ৰিয়া কয়—পঁচিশ পল পৰিমাণৰ সোণৰ পিণ্ড। এই বিধি অপৰপক্ষত, স্নান, শুচি বস্ত্ৰ আৰু মণ্ডপ/বেদী প্ৰস্তুতি সহ সম্পন্ন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। দাতাই পৃথিৱীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তত্ত্বক্ৰমে ভূত-ইন্দ্ৰিয়াদি মন্ত্রোচ্চাৰণসহ পূজা কৰে। তাৰ পাছত বেদ-বিদ্যাঙ্গত নিপুণ ব্ৰাহ্মণক আমন্ত্ৰণ কৰি পাদ্য, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আদিৰে সন্মান জনাই উপযুক্ত মূর্তি/পিণ্ড অৰ্পণ কৰে; আনুষ্ঠানিক মন্ত্রে পূৰ্ব পাপ এই দানৰূপত সংক্রমিত কৰা হৈছে বুলি ঘোষণা কৰা হয়। ব্ৰাহ্মণে প্ৰতিগ্ৰহ-মন্ত্র পাঠ কৰি গ্ৰহণ স্বীকাৰ কৰে; তাৰ পাছত দক্ষিণা দি সন্মানসহ বিদায় দিয়া হয়। ফলচিহ্ন হিচাপে দেহৰ লাঘৱ, তেজ বৃদ্ধি আৰু শুভ স্বপ্নৰ উল্লেখ আছে; এই বিধি শুনিলেও পবিত্ৰতা লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। কপালেশ্বৰ প্ৰসঙ্গত ফল অধিক হয় আৰু গায়ত্ৰীৰ সৈতে হোম কৰিবলৈও পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
অধ্যায় ২৭১ত সূতে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত অৱস্থিত সাতটা লিঙ্গ (লিঙ্গসপ্তক)ৰ মহামাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। এই লিঙ্গসমূহৰ দৰ্শন- পূজাত দীঘলীয়া আয়ু, ৰোগনাশ আৰু পাপক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। মাৰ্কণ্ডেশ্বৰ, ইন্দ্ৰদ্যুম্নেশ্বৰ, পালেশ্বৰ, ঘণ্টাশিৱ, কলশেশ্বৰ (বানৰেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত) আৰু ঈশান/ক্ষেত্ৰেশ্বৰ আদি নাম উল্লেখিত। ঋষিসকলে সোধে—কোনে কোন লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে, কি বিধি আৰু কি দান নিৰ্দিষ্ট। তাৰ পিছত ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ দৃষ্টান্তকথা বিস্তাৰে আহে। বহু যজ্ঞ-দান কৰিলেও পৃথিৱীত কীৰ্তি কমিলে স্বৰ্গীয় মৰ্যাদা বিপন্ন হয়; সেয়ে কীৰ্তি পুনৰুজ্জীৱিত কৰিবলৈ তেওঁ পুনৰ পুণ্যকৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়। অতি দীঘলীয়া কালৰ ভিতৰত নিজৰ পৰিচয় নিশ্চিত কৰিবলৈ তেওঁ ক্ৰমে মাৰ্কণ্ডেয়, বক/নাড়ীজঙ্ঘ, উলূক, গৃধ্ৰ, কূৰ্ম (মন্থৰক) আৰু শেষত লোমশ ঋষিক সাক্ষাৎ কৰে। তেওঁলোকে কয়—শিৱভক্তি (বিল্বপত্ৰ-অৰ্চনা আদি)ৰ ফলতেই দীঘলীয়া আয়ু, আৰু পশুযোনি তপস্বীৰ শাপফল। শেষত ভর্তৃযজ্ঞ আৰু সংৱৰ্ত-সম্পৰ্কিত উপদেশ অনুসাৰে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত লিঙ্গসপ্তক প্ৰতিষ্ঠা আৰু ‘পৰ্বত-দান’ ৰূপে মেরু, কৈলাস, হিমালয়, গন্ধমাদন, সুৱেল, বিন্ধ্য, শৃঙ্গী—এই সাত পৰ্বতৰ প্ৰতীক দান নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যেৰে কৰিবলৈ বিধান দিয়া হয়। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—প্ৰভাতে কেৱল দৰ্শনমাত্ৰে অজানিতে কৰা পাপো মোচন হয়; আৰু বিধিপূৰ্বক পূজা-দান কৰিলে শিৱসান্নিধ্য (গণত্ব), দীঘলীয়া স্বৰ্গসুখ আৰু পুনর্জন্মত উচ্চ ৰাজসৌভাগ্য লাভ হয়।
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে আগতে ঈশান আৰু এজন ৰাজপুৰুষৰ প্ৰসংগত উল্লিখিত ‘দিন’ৰ পৰিমাপ সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰে। সূত মুনিয়ে অতি সূক্ষ্ম কালমান (নিমেষাদি)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দিন-ৰাতি, মাহ, ঋতু, অয়ন আৰু বছৰলৈকে সময়ৰ ক্ৰমবদ্ধ মাপ শাস্ত্ৰীয়ভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পাছত যুগস্বৰূপ বৰ্ণিত হয়—কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ আৰু কলি যুগত ধৰ্ম- পাপৰ অনুপাত, লোকাচাৰ, সামাজিক-নৈতিক অৱস্থা, যজ্ঞকৰ্মৰ প্ৰবৃত্তি আৰু স্বৰ্গলাভৰ সৈতে তাৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ পায়। কলিযুগত লোভ, বিদ্বেষ, বিদ্যা-আচাৰৰ ক্ষয়, অভাৱ-লক্ষণ আৰু আশ্ৰমধৰ্মৰ বিকৃতি আদি বিস্তাৰে কোৱা হয়; লগতে চক্ৰানুসাৰে ভৱিষ্যতে পুনৰ কৃতযুগ আগমনৰ সংকেত দিয়া হয়। শেষত এই কালমানসমূহক ব্ৰহ্মাৰ দিন-বৰ্ষ আদি মহাকালমানৰ সৈতে সংযোগ কৰি শিৱ-শক্তি-সম্বন্ধীয় বিশ্বৰূপৰ আভাস দিয়া হৈছে। নাগৰখণ্ডৰ হাটকেশ্বৰক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ ‘যুগস্বৰূপবৰ্ণন’ অধ্যায়।
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
এই অধ্যায়ত সূতে যুগ, মন্বন্তৰ আৰু শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) পদৰ ক্ৰম-পৰম্পৰাসহ কাল-প্ৰমাণৰ তাত্ত্বিক আলোচনা কৰে। তেওঁ পূৰ্বৱৰ্তী শক্ৰসকলক গণনা কৰি বৰ্তমান শক্ৰক “জায়ন্ত” আৰু বৰ্তমান মনুক বৈবস্বত বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰে। আগলৈ কৈছে যে ভৱিষ্যতে “বলি” বাসুদেৱ-প্ৰসাদে শক্ৰপদ লাভ কৰিব; আগতে দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি অনুসাৰে পৰৱৰ্তী মন্বন্তৰত ৰাজ্যলাভ হ’ব বুলি উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত সময়-গণনাত ব্ৰহ্মাৰ কাল-হিচাবৰ ইঙ্গিত দি চাৰিটা ব্যৱহাৰিক প্ৰমাণ বৰ্ণনা কৰে—সৌৰ, সাৱন, চান্দ্ৰ আৰু নাক্ষত্ৰ/আৰ্ক্ষ। ঋতুচক্ৰ (শীত-উষ্ণ-বৰষা), কৃষিকৰ্ম আৰু মহাযজ্ঞ সৌৰ প্ৰমাণে; সামাজিক লেনদেন আৰু শুভকাৰ্য সাৱন প্ৰমাণে; চান্দ্ৰ গণনাত অধিমাস সংযোজন আৱশ্যক; আৰু গ্ৰহগণিত নক্ষত্ৰ-আধাৰিত হিচাবত নিৰ্ভৰশীল। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিভাৱে এই যুগ-কাল-প্ৰমাণ পাঠ কৰিলে ৰক্ষা হয় আৰু অকালে মৃত্যুৰ ভয়ৰ পৰাও মুক্তি মেলে।
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
এই অধ্যায়ত সূত–ঋষি সংলাপৰ জৰিয়তে দুৰ্বাসা মুনিয়ে স্থাপন কৰা ত্ৰিনেত্ৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। এজন মঠাধিপতি লিঙ্গপূজা কৰিলেও লেনদেনৰ লাভ লোভে সঞ্চয় কৰি সোণ তালাবদ্ধ সিন্দুকত ৰাখে। দুḥশীল নামৰ এজন চোৰ বৈৰাগ্যৰ ভাও ধৰি মঠত প্ৰৱেশ কৰি শৈৱ দীক্ষা লয় আৰু সুযোগৰ অপেক্ষা কৰে; যাত্ৰাৰ সময়ত মুৰলা নদীৰ তীৰত বিশ্ৰাম লওঁতে গুৰুৰ বিশ্বাস বাঢ়ি সিন্দুক ক্ষণিক সুলভ হোৱাত সি সোণ চুৰি কৰি পলাই যায়। পিছত গৃহস্থ হৈ সি এটা তীৰ্থক্ষেত্ৰত দুৰ্বাসাক লগ পায় আৰু লিঙ্গৰ সন্মুখত নৃত্য-গীতসহ ভক্তি-প্ৰদৰ্শন দেখে। দুৰ্বাসাই কয় যে মহেশ্বৰ নৃত্য-গীত-স্তৱ আদি ভক্তিত প্ৰসন্ন হয়, সেইবাবেই তেওঁ এই লিঙ্গ স্থাপন কৰিছে। তাৰ পিছত প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু নীতিধৰ্মৰ বিধান দিয়ে—কৃষ্ণাজিন দান, সোণসহ তিলপাত্ৰত নিয়মিত তিলদান, অসম্পূৰ্ণ প্ৰাসাদ/মন্দিৰ নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ কৰি গুৰুদক্ষিণা দিয়া, লগতে পুষ্প-নৈবেদ্য আৰু ভক্তিকলা অৰ্পণ। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—চৈত্ৰমাহত দৰ্শনে বছৰেকৰ পাপ নাশ হয়, স্নান-অভিষেকে বহু দশকৰ পাপ ক্ষয় হয়, আৰু দেৱসন্মুখত নৃত্য-গীতে জীৱনভৰ পাপমোচন আৰু মোক্ষোপযোগী পুণ্য লাভ হয়।
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
সূত বৰ্ণনা কৰে—দুঃশীল নামৰ এজন ব্যক্তি, আচৰণত দোষ থাকিলেও, গুৰুপাদ স্মৰণ কৰি গুৰুৰ নামত এটা শিৱ-মন্দিৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মন্দিৰটো দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে আৰু “নিম্বেশ্বৰ” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। ভক্তিভাৱে ভিত্তিস্থাপন কৰি সি গুৰুভক্তিকেই মুখ্য আশ্ৰয় মানে। তাৰ পত্নী শাকম্ভৰী নিজৰ নামতেই দুৰ্গাৰ মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰে; ফলত শিৱ–দেৱীৰ যুগল তীৰ্থক্ষেত্ৰ গঢ় লৈ উঠে। দম্পতীয়ে অৱশিষ্ট ধন পূজাৰ ব্যৱস্থাত নিয়োগ কৰি দেৱতা আৰু ব্ৰাহ্মণক দান দিয়ে, তাৰ পিছত ভিক্ষাবৃত্তিৰে জীৱন যাপন কৰে। সময়ত দুঃশীলৰ মৃত্যু হ’লে, শাকম্ভৰী অচল মনৰে স্বামীৰ দেহ ধৰি চিতাগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে—ইয়াত ই ধৰ্মীয় আদৰ্শৰ উদাহৰণ, আইনগত বিধান নহয়। তাৰ পাছত দুয়ো দিৱ্য বিমানে, উৎকৃষ্ট অপ্সৰাৰ সঙ্গত, স্বৰ্গলৈ আৰোহণ কৰে। শেষৰ ফলশ্ৰুতি মতে এই “উত্তম” কাহিনী পাঠ কৰিলে অজ্ঞতাবশত কৰা পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়; ভক্তি, দান আৰু তীৰ্থ-সম্পৰ্কৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়।
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
এই অধ্যায়ত সংলাপৰ জৰিয়তে এক তাত্ত্বিক সংশয় দূৰ কৰা হৈছে। ঋষিসকলে সুধে—ৰুদ্ৰ তো একেই, গৌৰীৰ পতি আৰু স্কন্দৰ পিতা বুলি প্ৰসিদ্ধ; তেন্তে একাদশ ৰুদ্ৰ কেনেকৈ? সূতে ৰুদ্ৰৰ একত্ব স্থাপন কৰি কয় যে বিশেষ পৰিস্থিতিত শিৱে একাদশ ৰূপে প্ৰাকট্য কৰিছিল। বারাণসীত তপস্বীসকলে হাটকেশ্বৰক প্ৰথম দৰ্শন পাবলৈ ব্ৰত লয়। প্ৰতিযোগিতাৰ ভাব জাগে আৰু নিয়ম হয়—যি প্ৰথমে দৰ্শন কৰিব নোৱাৰে, সি সকলোৰে ক্লান্তিজনিত দোষ বহন কৰিব। শিৱে তেওঁলোকৰ স্পৰ্ধাৰ উদ্দেশ্য জানিও ভক্তিক সন্মান কৰি নাগদ্বাৰেদি পাতালৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ ত্ৰিশূলধাৰী, ত্ৰিনয়ন, কপৰ্দাভূষিত একাদশমূৰ্তিৰূপ ধাৰণ কৰে। তপস্বীসকলে সাষ্টাংগ প্ৰণাম কৰি দিশাসংলগ্ন ৰুদ্ৰ আৰু ৰক্ষক স্বৰূপসমূহৰ স্তৱ কৰে। শিৱে ঘোষণা কৰে—‘মইয়েই একাদশৰূপ’—আৰু বৰ দিয়ে। তপস্বীসকলে সৰ্বতীৰ্থস্বৰূপ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত তেওঁ একাদশ ৰূপে নিত্যবিৰাজমান থাকিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে সন্মতি দিয়ে, এটা ৰূপ কৈলাসত থাকিব বুলি কয়, আৰু উপাসনাৰ বিধি স্থাপন কৰে—বিশ্বামিত্ৰ-হ্ৰদত স্নান, নাম লৈ মূৰ্তিপূজা; তাতে পুণ্য বহু গুণ বৃদ্ধি পায়। ফলশ্ৰুতিত আধ্যাত্মিক উন্নতি, দৰিদ্ৰৰ সমৃদ্ধি, নিঃসন্তানৰ সন্তানলাভ, ৰোগীৰ আৰোগ্য আৰু শত্রুজয় কোৱা হৈছে; ভস্মস্নান-নিয়মী দীক্ষিতৰ বাবে ষড়ক্ষৰ মন্ত্রে অল্প নিবেদনতো ফল অধিক হয়। চৈত্র শুক্ল চতুৰ্দশীত বিশেষ পূজাৰ কথা কৈ, একাদশ ৰুদ্ৰ মহাদেৱৰেই মূৰ্তি বুলি উপসংহাৰ কৰা হৈছে।
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
এই অধ্যায়ত প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা কৰা হৈছে। ঋষিসকলে বাৰাণসীত ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কীয় ব্ৰাহ্মণ-নামৰ একাদশ গোট কোনবোৰ বুলি সোধে। কথকে হৰিৰ বিধান অনুসাৰে ৰুদ্ৰৰূপসমূহৰ নাম গণনা কৰে—মৃগব্যাধ, সৰ্বজ্ঞ, নিন্দিত, মহাযশ, অজৈকপাদ, অহিৰ্বুধ্ন্য, পিনাকী, পৰন্তপ, দহন, ঈশ্বৰ আৰু কপালী। তাৰ পাছত ঋষিসকলে দানবিধি আৰু পূৰ্বোক্ত জপ সম্পৰ্কে নিৰ্দেশ বিচাৰে। কথকে ক্ৰমবদ্ধ দান-পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰে—প্ৰত্যক্ষ (বাস্তৱ) ধেনু একে একে দান কৰিব লাগে, আৰু প্ৰতিটো ধেনু বিশেষ পদাৰ্থ-সম্পৰ্কযুক্ত হ’ব লাগে, যেনে গুড়-সম্পৰ্কীয়, মাখন-সম্পৰ্কীয়, ঘী-সম্পৰ্কীয়, সোণ-সম্পৰ্কীয়, লৱণ-সম্পৰ্কীয়, ৰস-সম্পৰ্কীয়, অন্ন-সম্পৰ্কীয়, জল-সম্পৰ্কীয় আদি। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে যে এই দান কৰিলে দাতা চক্ৰৱৰ্তী হয়; বিশেষকৈ পবিত্ৰ সান্নিধ্যৰ ওচৰত দিয়া দান অধিক ফলদায়ক। সকলো দান সম্ভৱ নহ’লে, সকলো ৰুদ্ৰলৈ অৰ্পণ বুলি ভাবি অন্ততঃ এটা গাই যত্নসহ দান কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলক বুজাইছে—আকাশত সূৰ্য একেই দেখা যায় যদিও, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত কিয় বাৰটা সূৰ্যৰূপ বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। এই সৌৰ-প্ৰতিষ্ঠা যাজ্ঞবল্ক্যৰ দীক্ষা-প্ৰতিষ্ঠাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি কোৱা হয়; সাবিত্ৰীৰ শাপত ব্ৰহ্মাৰ অৱতৰণ আৰু তাৰ ফলত দাম্পত্য-ক্রম আৰু যজ্ঞাচাৰৰ শুদ্ধতা সম্পৰ্কে উদ্ভৱ হোৱা ধৰ্মসঙ্কটসমূহো বৰ্ণিত। তাৰ পাছত ৰজাসকলে বাৰে বাৰে শান্তিকৰ্ম বিচাৰাত গুৰু শাকল্য আৰু যাজ্ঞবল্ক্যৰ মাজত বিবাদ হয়—অৱমাননা, অস্বীকাৰ আৰু গুৰু-শিষ্য সংঘাত বাঢ়ি গৈ, যাজ্ঞবল্ক্যই পূৰ্বশিক্ষাৰ প্ৰতীক হিচাপে অৰ্জিত বিদ্যা ‘বিসৰ্জন’ কৰা ঘটনালৈ গতি কৰে। পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে তেওঁ সূৰ্যৰ কঠোৰ ভক্তি কৰে, বাৰটা সূৰ্যমূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰে, প্ৰমাণিত তালিকা অনুসাৰে নাম উচ্চাৰণ কৰি অৰ্ঘ্য আদি অৰ্পণেৰে পূজা কৰে। সূৰ্যদেৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দান কৰে আৰু সূৰ্যাশ্বৰ কাণত উপদেশ দিয়া এক আশ্চৰ্য পদ্ধতিত বেদবিদ্যা পুনৰ প্ৰদান কৰি যাজ্ঞবল্ক্যৰ বৈদিক অধিকাৰ পুনঃস্থাপন কৰে। শেষত এই শিক্ষা প্ৰচাৰিত হয়; তীৰ্থফল হিচাপে পাপক্ষয়, উন্নতি আৰু মোক্ষৰ কথা কোৱা হয়, আৰু ৰবিবাৰে দৰ্শন বিশেষ ফলদায়ক বুলি উল্লেখ কৰি এই ক্ষেত্ৰৰ সৌৰ-উপাসনাক আচাৰ আৰু শিক্ষাৰ পবিত্ৰ ঐতিহ্য ৰূপে স্থাপন কৰা হয়।
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
অধ্যায় ২৭৯ত সূত মুনিয়ে পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে স্কন্দপুৰাণৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰে। স্কন্দে এই পুৰাণ ভৃগুক (ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ বুলি উল্লেখ) উপদেশ দিলে; তাৰপিছত অঙ্গিৰস, চ্যৱন আৰু ঋচীকলৈ ক্ৰমে প্ৰবাহিত হ’ল—ইয়াক পৰম্পৰা (paramparā)ৰ আদৰ্শ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। তাৰ পাছত ফলশ্ৰুতি—সজ্জনসভার মাজত স্কন্দপুৰাণ শ্ৰৱণ কৰিলে সঞ্চিত পাপমল নাশ হয়, আয়ু বৃদ্ধি পায় আৰু সকলো বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ মঙ্গল সাধন হয়। হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য অপৰিমেয় পুণ্যদায়ক; এই ধৰ্ম-মাহাত্ম্য ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে দীঘলীয়া স্বৰ্গফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। পুত্ৰলাভ, ধনসমৃদ্ধি, বিবাহসিদ্ধি, আত্মীয়-মিলন আৰু ৰাজবিজয় আদি ব্যৱহাৰিক ফলও উল্লেখ আছে। বক্তা/গুৰুৰ সন্মান ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰৰ সন্মানৰ সমান; সামান্য উপদেশো ধনেৰে শোধ কৰিব নোৱাৰি, সেয়ে ৰীতি অনুসাৰে দক্ষিণা আৰু আতিথ্যৰে গুৰুসেৱা কৰিব লাগে। শ্ৰৱণকেই সকলো তীৰ্থফলদায়ক আৰু বহু জন্মৰ দোষ শান্তকাৰী বুলি সমাপ্তি।
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.