Adhyaya 257
এই অধ্যায়ত মন্ত্র-অধিকার আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ ভক্তি–তপস্যাৰ তাত্ত্বিক সংলাপ বৰ্ণিত হৈছে। পাৰ্বতীয়ে দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রৰ মহিমা, শুদ্ধ ৰূপ, ফল আৰু জপবিধি বিস্তাৰে সুধে। মহাদেৱে বৰ্ণ–আশ্ৰমভেদে নিয়ম কয়—দ্বিজসকলৰ বাবে প্ৰণৱ (ওঁ) সহ জপ, আৰু নাৰী আৰু শূদ্ৰসকলৰ বাবে পুৰাণ–স্মৃতি নিৰ্ণয় অনুসাৰে প্ৰণৱবিহীন, নমস্কাৰপূৰ্বক “নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়” মন্ত্র। নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম ভংগ কৰিলে দোষ হয় আৰু বিপৰীত ফল হ’ব পাৰে বুলি তেওঁ সতৰ্ক কৰে। পাৰ্বতীয়ে কয়—তেওঁ তিন মাত্রাৰে উপাসনা কৰে, তথাপি প্ৰণৱাধিকার কিয় নাই? শিৱে প্ৰণৱক আদিতত্ত্ব বুলি প্ৰতিপাদন কৰি কয় যে ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–শিৱৰ ধাৰণা তাতেই আধাৰিত; কিন্তু অধিকার তপস্যাৰে লাভ হয়, বিশেষকৈ হৰিপ্ৰীতিৰ বাবে চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত পালনে। তপস্যা ফলদায়ক আৰু গুণবর্ধক যদিও কঠিন; হৰিভক্তিয়েই তপস্যাৰ সত্য বৃদ্ধি, ভক্তিবিহীন তপস্যা ক্ষীণ বুলি দেখুৱাইছে। বিষ্ণুস্মৰণে বাক্য শুদ্ধ কৰে, আৰু হৰিকথাই দীপৰ দৰে পাপ আৰু অন্ধকাৰ দূৰ কৰে। শেষত পাৰ্বতীয়ে হিমাচলত ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু সৰলতাসহ চাতুৰ্মাস্য তপস্যা গ্ৰহণ কৰি, নিৰ্দিষ্ট সময়ত হৰি–শংকৰ ধ্যান কৰে। উপসংহাৰত (গালৱৰ উক্তিৰূপে) তেওঁক জগন্মাতা, গুণাতীত প্ৰকৃতি বুলি স্তৱ কৰা হয় আৰু তেওঁৰ তপস্যা এই ব্ৰত–ক্ষেত্ৰ পৰম্পৰাত আদৰ্শ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Shlokas
Verse 1
पार्वत्युवाच । द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद । यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया
পাৰ্বতীয়ে ক’লে: “দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্রৰ মাহাত্ম্য মোক বিস্তাৰে কোৱা—অক্ষৰ অনুসাৰে তাৰ যথাৰূপ, ই কি ফল দিয়ে, আৰু মই কেনেকৈ ইয়াক আচৰণ/সাধনা কৰিম।”
Verse 2
श्रीमहादेव उवाच । द्विजातीनां सहोंकारसहितो द्वादशाक्षरः । स्त्रीशूद्राणां नमस्कारपूर्वकः समुदाहृतः
শ্ৰী মহাদেৱে ক’লে: দ্বিজাতিসকলৰ বাবে ওঁকাৰসহ দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্র উপদেশিত; আৰু স্ত্ৰী আৰু শূদ্ৰসকলৰ বাবে ‘নমো’ নমস্কাৰ-পূৰ্বক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 3
प्रकृतीनां रामनाम संमतो वा षडक्षरः । सोऽपि प्रणवहीनः स्यात्पुराणस्मृतिनिर्णयः
সাধাৰণ লোকৰ বাবে ‘ৰাম-নাম’ বুলি মান্য ষড়াক্ষৰ মন্ত্র গ্ৰহণীয়; আৰু সেয়াও প্ৰণৱ (ওঁ) বিহীন হ’ব—এইয়াই পুৰাণ আৰু স্মৃতিসকলৰ নিৰ্ণয়।
Verse 4
क्रमोऽयं सर्ववर्णानां प्रकृतीनां सदैव हि । क्रमेण रहितो यस्तु करोति मनुजो जपम् । तस्य प्रकुप्यति विभुर्नरकादिप्रदायकः
এই ক্ৰম সকলো বৰ্ণ আৰু সাধাৰণ লোকৰ বাবে সদায় স্থিৰ। কিন্তু যি মানুহে এই যথাক্ৰম নোহোৱাকৈ জপ কৰে, তাৰ প্ৰতি প্ৰভু ক্ৰুদ্ধ হয় আৰু নৰক আদি দুঃখদায়ক ফল দান কৰে।
Verse 5
पार्वत्युवाच । मया त्रिमात्रया स्वामिन्सेव्यते जगदीश्वरः । रूपमस्य कथं जाने वचसामप्यगोचरम्
পাৰ্বতীয়ে ক’লে: হে স্বামী, মই ত্ৰিমাত্ৰাৰ দ্বাৰা জগদীশ্বৰক সেৱা-উপাসনা কৰোঁ; যি ৰূপ বাক্যৰো অগোচৰ, সেই ৰূপ মই কেনেকৈ জানিম?
Verse 6
ईश्वर उवाच प्रणवस्याधिकारो न तवास्ति वरवर्णिनि । नमो भगवते वासुदेवायेति जपः सदा
ঈশ্বৰে ক’লে: হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, তোমাৰ প্ৰণৱ (ওঁ) জপৰ অধিকাৰ নাই। সেয়ে সদায় জপ হ’ব—‘নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়’।
Verse 7
पार्वत्युवाच । यदि सप्रणवं दद्याद्द्वादशाक्षरचिंतनम । प्रणवे नाधिकारो मे कथं भवति धूर्जटे
পাৰ্বতীয়ে ক’লে: যদি প্ৰণৱ ‘ওঁ’সহ দ্বাদশাক্ষৰী মন্ত্ৰৰ চিন্তন দিয়া হয়, তেন্তে মোৰ প্ৰণৱৰ অধিকাৰ নাই; হে ধূৰ্জটি, তেনেহ’লে সেয়া মোৰ ক্ষেত্ৰত কেনেকৈ প্ৰযোজ্য হ’ব?
Verse 8
ईश्वर उवाच । प्रणवः सर्वदेवानामादिरेष प्रकीर्तितः । ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव वसंति दयितायुताः
ঈশ্বৰে ক’লে: প্ৰণৱ ‘ওঁ’ক সকলো দেৱতাৰ আদিস্ৰোত বুলি প্ৰখ্যাত কৰা হৈছে। তাত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱো—নিজ নিজ প্ৰিয়াসহ—বাস কৰে।
Verse 9
तत्र सर्वाणि भूतानि सर्व तीर्थानि भागशः । तिष्ठंति सर्वतीर्थानि कैवल्यं ब्रह्म एव यः
তাত সকলো ভূত-প্ৰাণী আৰু সকলো তীৰ্থ নিজ নিজ অংশ অনুসাৰে অৱস্থিত থাকে। তাতেই সকলো তীৰ্থ বাস কৰে—সেয়াই ব্ৰহ্ম স্বয়ং, আৰু সেয়াই কৈৱল্য, মুক্তিৰ অৱস্থা।
Verse 10
तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने
হে দেবী, শুভমুখী, যেতিয়া তুমি চাতুৰ্মাস্যত হৰিৰ প্ৰীতিৰ বাবে তপস্যা কৰিবা, তেতিয়াই তুমি সেই (উচ্চ লাভ)ৰ যোগ্যা হ’বা।
Verse 11
तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम् । तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नरैः
তপস্যাৰে কামনা লাভ হয়, তপস্যাৰে মহৎ ফল জন্মে। তপস্যাৰ পৰা সকলো জন্মে—কিন্তু সেই তপ মানুহৰ বাবে সহজে সাধ্য নহয়।
Verse 12
यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः । सुलभं तपसा नित्यं तपश्चर्त्तुं न शक्यते
যশ, অতুল সৌভাগ্য আৰু ক্ষমা-সত্য আদি গুণ তপস্যাৰ দ্বাৰা নিত্য লাভ হয়; কিন্তু তপস্যা ধৰি ৰাখি চলা সহজ নহয়।
Verse 13
यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् । तदा हि तपसो हानिर्यदा भक्तिं विना कृतम्
যেতিয়া তপস্যা বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া হৰিত ভক্তি উদয় হওয়া উচিত; কিন্তু ভক্তি বিনা কৰা তপস্যা অৱশেষে ক্ষয় পায়।
Verse 14
तावत्तपांसि गर्जंति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् । यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत्
যিমান দিন এই মানবদেহত তপস্যা সদায় গর্জে, তিমানেই; কিন্তু যেতিয়া কোনোবাই নিত্য বিষ্ণুক স্মৰণ কৰে, তেতিয়া জিহ্বাৰ আগভাগো পবিত্ৰ হয়।
Verse 15
यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः । तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा
যেনেকৈ প্ৰদীপ জ্বলি উঠিলে ঘোৰ অন্ধকাৰ নাশ হয়, তেনেকৈ হৰিৰ কথাত পাপ বহু প্ৰকাৰৰে দূৰ হয়।
Verse 16
तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम्
সেয়ে, হে পাৰ্বতী, যত্নসহ হৰি ‘নিদ্ৰিত’ থকা পবিত্ৰ কালত তপস্যা কৰা; আৰু চাতুৰ্মাস্য আহিলে প্ৰণৱ ‘ওঁ’সহ তপস্যা সম্পাদন কৰা।
Verse 17
विशुद्धहृदया भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप स एव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरसंयुतम्
হৃদয় শুদ্ধ কৰি এই মন্ত্র-ৰাজ জপ কৰা। তাতে সন্তুষ্ট সেই ভগৱান বাৰো অক্ষৰযুক্ত মন্ত্রৰ দ্বাৰা সিদ্ধি দান কৰে।
Verse 18
प्रदास्यति परं ज्ञानं ब्रह्मरूपमखण्डितम् । ब्रह्मकल्पांतकोटीषु जप त्वं द्वादशाक्षरम्
ই ই ব্ৰহ্মস্বৰূপ, অখণ্ড পৰম জ্ঞান দান কৰিব। সেয়ে কল্প আৰু কল্পান্তৰ কোটি কোটি কাল জুৰি তুমি বাৰো অক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰা।
Verse 19
मन्त्रराजं सप्रणवं ध्यायेत्सोऽपि न पश्यति । इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता
প্ৰণৱ ‘ওঁ’ সহ মন্ত্র-ৰাজ ধ্যান কৰিলেও কেৱল তাতে লক্ষ্যদৰ্শন নহয়। এই উপদেশ পাই তপোনিষ্ঠা সেই নাৰী তপস্যা কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 20
हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते । ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता
পবিত্ৰ চাতুৰ্মাস্য ঋতু আহিলে, হিমাচলৰ শিখৰত তাই অৱস্থান কৰিলে। ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰতত নিবদ্ধ, তিন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি আছিল।
Verse 21
प्रातर्मध्येऽपराह्ने च ध्यायन्ती हरिशंकरम् । वपुर्यथा पुरा कृष्टं पूजने शंकरस्य च
পুৱা, মধ্যাহ্ন আৰু অপৰাহ্নে তাই হৰি-শংকৰক ধ্যান কৰিছিল। শংকৰৰ পূজনৰ ফলত তাইৰ দেহ আগৰ দৰে কৃশ হৈ পৰিল।
Verse 22
सखीजन समायुक्ता पितुः शृंगे मनोहरे । अतपत्सा विशालाक्षी क्षमादिगुणसंयुता
সখীসকলৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, পিতৃৰ মনোহৰ শৃংগত, বিশাল-নয়না সেই দেবী—ক্ষমা আদি গুণে বিভূষিতা—তপস্যা কৰিলে।
Verse 23
गालव उवाच । या हि योगीश्वरध्येया या वन्द्या विश्ववन्दिता । जननी या च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता
গালৱ ক’লে: যাক যোগীশ্বৰসকলে ধ্যান কৰে, যি পূজ্য আৰু বিশ্বে বন্দিত, যি বিশ্বৰ জননী—সেই দেবীয়েও কামনাৰ বশে তপস্যালৈ গ’ল।
Verse 24
या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा । विरजा या स्वयं वन्द्या गुणातीताचरत्तपः
যাৰ ৰূপ আদ্য প্ৰকৃতি সদৃশ, যাৰ দীপ্তি কোটি বিদ্যুৎসম; যি নিৰ্মল, স্বয়ং বন্দনীয় আৰু গুণাতীত—সেই দেবীয়ে তপস্যা কৰিলে।
Verse 25
पृथ्व्यंबु तेजो वायुश्च गगनं यन्मयं विदुः । मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तम तपः
যাৰ দ্বাৰাই পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু আৰু আকাশ গঠিত বুলি জ্ঞানীসকলে জানে; যি মূল-প্ৰকৃতিৰূপা—সেই দেবীয়ে উত্তম তপস্যা কৰিলে।
Verse 26
या स्थावरं जंगममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि । स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽप शुद्धिम्
যি স্থাৱৰ-জংগম সমগ্ৰ বিশ্বত শীঘ্ৰে ব্যাপি স্থিত, যি প্ৰকাশিত প্ৰকৃতিৰ আগতেই আছিল; আৰু যি স্পৃহা আদি ৰূপে তৃপ্তি দান কৰে—দেৱ নিদ্ৰিত থাকোঁতে তপস্যাৰে অশুদ্ধি দূৰ কৰিলে।
Verse 257
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः
ইতি শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্যাং সংহিতাৰ ষষ্ঠ ভাগ—নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত শেষশায়ী উপাখ্যানত, ব্ৰহ্মা-নাৰদ সংবাদত আৰু চাতুৰ্মাস্য-মাহাত্ম্যত, “দ্বাদশাক্ষৰ নামৰ মহিমা-পূৰ্বক পাৰ্বতীৰ তপস্যাৰ বৰ্ণনা” নামক ২৫৭তম অধ্যায় সমাপ্ত।