
নৰকৰ যাতনা শুনি যুধিষ্ঠিৰ ভয়ভীত হৈ সুধে—পাপী মানুহেও কি ব্ৰত, নিয়ম, হোম বা তীৰ্থাশ্ৰয়ৰ দ্বাৰা মুক্তি পাব পাৰে? ভীষ্মে নৰক-শমনকাৰী কৰ্মসমূহ বিধানৰূপে বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয়, যাৰ অস্থি গঙ্গাত নিক্ষেপ কৰা হয়, তাক নৰকাগ্নিয়ে জয় কৰিব নোৱাৰে; আৰু মৃতকৰ নামত গঙ্গাত কৰা শ্ৰাদ্ধে তাক নৰকৰ ভয়ংকৰ চিত্ৰ অতিক্ৰম কৰি ঊর্ধ্বগতি প্ৰদান কৰে। যথাবিধি প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু দান—বিশেষকৈ স্বৰ্ণদান—পাপক্ষয়ৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত স্থান-কালবিশেষ পথসমূহ উল্লেখ কৰা হয়—ধাৰা-তীৰ্থ আদি তীৰ্থত, আৰু বাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, নৈমিষ, নাগৰপুৰ, প্ৰয়াগ, প্ৰভাস আদি মহাতীৰ্থত মৃত্যু হ’লে মহাপাপ থাকিলেও তৰণ হয়। জনাৰ্দনভক্তিসহ প্ৰায়োপবেশন (উপবাসে দেহত্যাগ) আৰু চিত্ৰেশ্বৰ সন্নিধিত সংযমিত সাধনাকো নৰকভয়নাশক বুলি কোৱা হৈছে। দীন, অন্ধ, দৰিদ্ৰ আৰু ক্লান্ত তীৰ্থযাত্ৰীক সময়ৰ বাহিৰেও অন্নদান কৰা নৰকৰ পৰা ৰক্ষা কৰে বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। জলধেনু-তিলধেনু দান সূৰ্যস্থিতি অনুসাৰে, সোমনাথ দর্শন, সমুদ্ৰ আৰু সৰস্বতী স্নান, কুৰুক্ষেত্ৰত গ্ৰহণব্ৰত, কাৰ্ত্তিকা/কৃত্তিকা যোগত প্ৰদক্ষিণা আৰু ত্ৰিপুষ্কৰ—এই সকলোকে নৰকনিবাৰক কৰ্ম বুলি উপসংহাৰ কৰি, কৰ্মফলৰ কাৰণতা আৰু সৰু দোষেও নৰকলৈ নিবলৈ পাৰে বুলি সতর্ক কৰা হৈছে।
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । नरकाणां स्वरूपं च श्रुत्वा मे भयमागतम् । कथं मुक्तिर्भवेत्तेषां पापानामपि पार्थिव । व्रतैर्वा नियमैर्वापि होमैर्वा तीर्थसंश्रयैः
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে: নৰকসমূহৰ স্বৰূপ শুনি মোৰ অন্তৰত ভয় জাগিল। হে ৰাজন, সেই পাপীসকলেও কেনেকৈ মুক্তি লাভ কৰিব—ব্ৰত, নিয়ম, হোম, নে পবিত্ৰ তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লৈ?
Verse 2
भीष्म उवाच । गंगायामस्थिपातोऽत्र येषां संजायते नृणाम् । न तेषां नारको वह्निः प्रभवेन्मध्यवर्तिनाम्
ভীষ্মে ক’লে: যিসকল লোকৰ অস্থি ইয়াত গঙ্গাত বিসৰ্জন হয়, তেওঁলোকৰ ওপৰত নৰকৰ অগ্নি প্ৰভাৱ বিস্তাৰ নকৰে—যদিও তেওঁলোক অন্যথা মধ্যভাগৰ দুঃখভোগৰ যোগ্য হ’লেহেঁতেন।
Verse 3
गंगायां क्रियते श्राद्धं येषां नाम्ना स्वकैः सुतैः । ते विमानं समाश्रित्य प्रयांति नरकोपरि
যিসকলৰ নামত তেওঁলোকৰ নিজ পুত্ৰসকলে গঙ্গাত শ্ৰাদ্ধ কৰে, সেই আত্মাসকল দিৱ্য বিমান আশ্ৰয় কৰি নৰকৰ ওপৰে-পাৰে গমন কৰে।
Verse 4
पापं कृत्वा प्रकुर्वंति प्रायश्चित्तं यथोदितम् । हेम यच्छंति वा भूप न तेषां नरको भवेत्
হে ভূপ, পাপ কৰি যিসকলে শাস্ত্ৰোক্ত মতে যথাবিধি প্ৰায়শ্চিত্ত কৰে, অথবা সোণ দান কৰে—তেওঁলোকৰ বাবে নৰক নহয়।
Verse 5
शेषाः स्वकर्मणः प्राप्त्या सेवंते च यथोचितम् । स्वर्ग वा नरकं वापि सेवन्ते ते नराधिप
কিন্তু বাকীসকলে নিজৰ কৰ্মফল অনুসাৰে যি উপযুক্ত, সেয়াই ভোগ কৰে—স্বৰ্গ হওক বা নৰক, হে নৰাধিপ।
Verse 6
धारातीर्थे म्रियंते ये स्वामिनः पुरतः स्थिताः । ते गच्छंति परं स्थानं नरकाणां सुदूरतः
ধাৰা-তীৰ্থত যিসকলে নিজৰ স্বামীৰ সন্মুখত থিয় হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোকে পৰম ধামলৈ যায়—নৰকসমূহৰ পৰা অতি দূৰত।
Verse 7
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिषे नागरे पुरे । प्रयागे वा प्रभासे वा यस्त्यजेत्तनुमा त्मनः । महापातकयुक्तोऽपि नरकं न स पश्यति
ৱাৰাণসী, কুৰুক্ষেত্ৰ, নৈমিষ, নাগৰ-পুৰ, প্ৰয়াগ বা প্ৰভাসত যি কোনোবাই দেহ ত্যাগ কৰে—মহাপাপযুক্ত হলেও—সেয়ে নৰক নেদেখে।
Verse 8
नीलो वा वृषभो यस्य विवाहे संनियुज्यते । स्वपुत्रेण न संपश्येन्नरकं ब्रह्महाऽपि सः
যাৰ বিবাহত নিজৰ পুত্ৰে বিধিমতে নীলা/শ্যাম বৃষভ নিযুক্ত কৰে, সি ব্ৰাহ্মণহন্তা হলেও নৰক নেদেখে।
Verse 9
प्रायोपवेशनं कृत्वा हृदयस्थे जनार्दने । यस्त्यजेत्पुरुषः प्राणान्नरकं न स पश्यति
প্ৰায়োপৱেশন কৰি, হৃদয়ত জনাৰ্দনক স্থাপন কৰি, যি পুৰুষে প্ৰাণ ত্যাগ কৰে সি নৰক নেদেখে।
Verse 10
प्रायोपवेशनं यो च चित्रेश्वरनिवेशने । कुर्वन्ति नरकं नैव ते गच्छंति कदाचन
চিত্ৰেশ্বৰ-নিবাসত যিসকলে প্ৰায়োপৱেশন কৰে, তেওঁলোকে কেতিয়াও নৰকলৈ নাযায়।
Verse 11
दीनांधकृपणानां च पथिश्रममुपेयुषाम् । तीर्थयात्रापराणां च यो यच्छति सदाऽशनम् । काले वा यदि वाऽकाले नरकं न स पश्यति
যি সদায় দীন, অন্ধ আৰু কৃপণ-দৰিদ্ৰসকলক, পথত ক্লান্ত হোৱা লোকক আৰু তীৰ্থযাত্ৰাত নিবিষ্ট যাত্ৰীসকলক—সময়ত হওক বা অসময়ত—অন্ন দান কৰে, সি নৰকৰ দর্শন নকৰে।
Verse 12
जलधेनुं च यो दद्याद्धृषसंस्थे दिवाकरे । तिलधेनुं मृगस्थे च नरकं न स पश्यति
ধৃষ নক্ষত্ৰত সূৰ্য স্থিত থাকোঁতে যি ‘জলধেনু’ দান কৰে, আৰু মৃগ নক্ষত্ৰত ‘তিলধেনু’ দান কৰে, সি নৰক নেদেখে।
Verse 13
सोमे सोमग्रहे चैव सोमनाथस्य दर्शनात् । समुद्रे च सरस्वत्यां स्नात्वा न नरकं व्रजेत्
সোমৰ সময়ত আৰু চন্দ্ৰগ্ৰহণৰ সময়তো—সোমনাথৰ দর্শন কৰি—আৰু সাগৰত তথা সৰস্বতীত স্নান কৰি, মানুহ নৰকলৈ নাযায়।
Verse 14
सन्निहित्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे । सूर्यवारेण यः याति नरकं न स पश्यति
ৰাহুৱে সূৰ্য গ্ৰাস কৰা সময়ত (গ্ৰহণত), যি ৰবিবাৰে কুৰুক্ষেত্ৰৰ সন্নিহিতী তীৰ্থলৈ যায়, সি নৰক নেদেখে।
Verse 15
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः करोति प्रदक्षिणाम् । त्रिपुष्करस्य मौनेन नरकं न स पश्यति
কাৰ্তিক মাহত, কৃত্তিকা যোগ হ’লে, যি প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু ত্ৰিপুষ্কৰত মৌন ব্ৰত পালন কৰে, সি নৰক নেদেখে।
Verse 16
मृगसंक्रमणे ये तु सूर्यवारेण संस्थिते । चण्डीशं वीक्षयंति स्म न ते नरकगामिनः
যিসকলে মৃগ-সংক্ৰমণত, ৰবিবাৰে উপস্থিত হৈ চণ্ডীশৰ দৰ্শন কৰে, তেওঁলোক নৰকগামী নহয়।
Verse 17
गां पंकाद्ब्राह्मणीं दास्यात्साधून्स्तेनाद्द्विजं वधात् । मोचयन्ति च ये राजन्न ते नरकगामिनः
হে ৰাজন! যিসকলে কাদাৰ পৰা গাই, দাসত্বৰ পৰা ব্ৰাহ্মণী, চোৰৰ পৰা সাধুসকল, আৰু বধৰ পৰা দ্বিজক উদ্ধাৰ কৰে, তেওঁলোক নৰকগামী নহয়।
Verse 18
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । यथा न नरकं याति पुरुषस्तु स्वकर्मणा । यथा च नरकं याति स्वल्पपापोऽपि मानवः
হে নৰাধিপ! তুমি যি সুধিছিলা, সেই সকলো মই ক’লোঁ—কেনেকৈ মানুহে নিজৰ কৰ্মে নৰকলৈ নাযায়, আৰু কেনেকৈ অল্প পাপী মানুহো নৰকলৈ যাব পাৰে।
Verse 227
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागर खण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे नरकयातनानिरसनोपायवर्णनंनाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশি-সহস্ৰ শ্লোকীয় সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ নাগৰ-খণ্ডত, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ শ্ৰাদ্ধ-কল্পত, ভীষ্ম-যুধিষ্ঠিৰ সংবাদত ‘নৰক-যাতনা নিবারণৰ উপায়বৰ্ণন’ নাম অধ্যায়, অধ্যায় ২২৭, সমাপ্ত হ’ল।