Adhyaya 112
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে নীতি-ধৰ্মতত্ত্বৰ সুসংবদ্ধ আলোচনা দিয়া হৈছে। পদব্ৰজে ঘূৰি অহা আঠষট্টি ক্লান্ত ব্ৰাহ্মণ তপস্বীয়ে ঘৰ পায়ে গৈ দেখে যে তেওঁলোকৰ পত্নীসকল দিব্য বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰে সজ্জিত। ক্ষুধাৰ্ত আৰু উদ্বিগ্ন হৈ তেওঁলোকে সোধে—তপস্যাৰ আচাৰ-বিধিৰ বিপৰীতে এই শৃংগাৰ কেনেকৈ? তেতিয়া স্ত্ৰীসকলে কয় যে ৰাণী দময়ন্তী ৰাজদাত্ৰীসদৃশ হৈ আহি এই বস্ত্ৰ-অলংকাৰ দান কৰি গ’ল। তপস্বীয়ে ‘ৰাজ-প্ৰতিগ্ৰহ’ক তপস্বীৰ বাবে বিশেষ দোষ বুলি নিন্দা কৰি ক্ৰোধত হাতে জল লৈ ৰজা আৰু ৰাজ্যক শাপ দিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া পত্নীসকলে প্ৰতিবাদ কৰি কয়—গৃহস্থাশ্ৰমো ‘উত্তম’ পথ, ইহলোক-পরলোক দুয়োটাৰ কল্যাণসাধক; দীঘলীয়া দাৰিদ্ৰ্য স্মৰণ কৰাই তেওঁলোকে ৰজাৰ পৰা ভূমি আৰু জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা দাবী কৰে, নতুবা আত্মহানিৰ হুমকি দিয়ে, যাৰ পাপফল ঋষিসকলৰ ওপৰতে পৰিব। এই কথা শুনি ঋষিসকলে শাপৰ জল মাটিত পেলাই দিয়ে; সেই জল ভূমিৰ একাংশ দহি স্থায়ী লৱণযুক্ত ‘ঊষৰ’ অঞ্চল সৃষ্টি কৰে—য’ত শস্য নুফুটে আৰু জন্মো নহয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—ফাল্গুণ মাহত ৰবিবাৰে পৰি অহা পূৰ্ণিমাত তাত কৰা শ্ৰাদ্ধে, নিজ কৰ্মদোষে ঘোৰ নৰকত পতিত পিতৃসকলকো উদ্ধাৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततः कतिपयाहस्य गते तस्मिन्महीपतौ । स्वगृहं प्रति दुःखार्ते परिवारसमन्विते
সূত ক’লে: তাৰ পিছত কিছুমান দিন পাৰ হোৱাৰ পাছত, সেই মহীপতি দুখে পীড়িত হৈ, পৰিবাৰ-সহিত নিজৰ গৃহলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 2
पद्भ्यामेव समायाता ह्यष्टषष्टिर्द्विजोत्तमाः । परिश्रांताः कृशांगाश्च धूलिधूसरिताननाः
পদব্ৰজে আহিল অষ্টষষ্টি দ্বিজোত্তম—অতিশয় পৰিশ্ৰান্ত, কৃশ অঙ্গবিশিষ্ট, আৰু ধূলিৰে ধূসৰিত মুখমণ্ডল।
Verse 3
यावत्पश्यति दाराः स्वा दिव्याभरण भूषिताः । दिव्यवस्त्रैः सुसंवीता राजपत्न्य इवापराः
যেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ পত্নীসকলক দেখিলে—দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিতা, দিব্য বস্ত্ৰে সুসজ্জিতা—আন ৰাণীসকলৰ দৰে যেন; তেতিয়া তেওঁলোক বিস্ময়ে অভিভূত হ’ল।
Verse 4
ततश्च विस्मयाविष्टाः पप्रच्छुस्ते क्षुधान्विताः । किमिदं किमिदं पापा विरुद्धं विहितं वपुः
তাৰ পিছত বিস্ময়ে আচ্ছন্ন আৰু ক্ষুধাত কাতৰ হৈ তেওঁলোকে সিহঁতক সুধিলে: “এইটো কি, এইটো কি, হে পাপিনীসকল—কিয় এই ৰূপ বিধিৰ বিপৰীত?”
Verse 5
कथं प्राप्तानि वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । नूनमस्मद्गतेर्भ्रंशः खे जातो नाऽन्यथा भवेत्
তোমালোকে এই উত্তম বস্ত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ ভূষণ কেনেকৈ লাভ কৰিলে? নিশ্চয় আমাৰ গতি পথচ্যুত হৈছে—আমাৰ অৱস্থাত কোনো দোষ উদ্ভৱ হৈছে; অন্যথা হ’ব নোৱাৰে।
Verse 6
विकारमेनं संत्यक्त्वा युष्मदीयं सुगर्हिताः । अथ ताः सर्ववृत्तांतमूचुस्तापसयोषितः
তোমালোকৰ বাবে অতি নিন্দনীয় এই অনুচিত বিকাৰ ত্যাগ কৰি, তপস্বীসকলৰ পত্নীসকলে তাৰ পাছত যি ঘটিছিল তাৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত ক’লে।
Verse 7
यथा राज्ञी समायाता दमयन्ती नृपप्रिया । भूषणानि च दत्तानि तया चैव यथा द्विजाः
তেওঁলোকে ক’লে যে ৰজাৰ প্ৰিয় ৰাণী দময়ন্তী কেনেকৈ আহিছিল, আৰু হে দ্বিজসকল, ঘটনামতে তাই নিজেই কেনেকৈ ভূষণ দান কৰিছিল।
Verse 8
यथा शापश्च सञ्जातो ब्राह्मणानां महात्मनाम् । अथ ते मुनयः क्रुद्धास्तच्छ्रुत्वा गर्हितं वचः । राजप्रतिग्रहो निंद्यस्तापसानां विशेषतः
তেওঁলোকে ক’লে যে মহাত্মা ব্ৰাহ্মণসকলৰ পৰা তেতিয়া এক শাপ উদ্ভৱ হৈছিল। সেই নিন্দনীয় বাক্য শুনি মুনিসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ ক’লে: “ৰজাৰ পৰা দান গ্ৰহণ নিন্দনীয়—বিশেষকৈ তপস্বীৰ বাবে।”
Verse 9
ततो भूपस्य राष्ट्रस्य नाशार्थं जगृहुर्जलम् । क्रोधेन महताविष्टा वेपमाना निरर्गलम्
তাৰ পাছত তেওঁলোকে মহাক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ, নিয়ন্ত্ৰণহীনভাৱে কঁপিবলৈ ধৰিলে, আৰু ৰজাৰ ৰাজ্য ধ্বংসৰ বাবে শাপ-ক্ৰিয়াৰ নিমিত্তে জল গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 10
अनेन पाप्मनाऽस्माकं कुभूपेन प्रणाशिता । खे गतिर्लोभयित्वा तु पत्न्योऽस्माकमकृत्रिमाः । सरलास्तद्गणाः सर्वे येनेदृग्व्यसनं स्थितम्
এই পাপকৰ্মে সেই দুষ্ট ৰজাই আমাৰ সৰ্বনাশ কৰিলে। আমাৰ গতি আৰু সংকল্পক লোভ দেখুৱাই সি আমাৰ নিৰ্দোষ পত্নীসকলক ফুচুলাই নিলে; তাৰ সৰল জনসমূহো—তাৰেই কাৰণে—এনে ভয়ংকৰ বিপদ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 11
सूत उवाच । एवं ते मुनयो यावच्छापं तस्य महीपतेः । प्रयच्छंति च तास्तावदूचुर्भार्या रुषान्विताः
সূত ক’লে: মুনিসকলে যেতিয়া সেই ৰজাৰ ওপৰত শাপ উচ্চাৰণ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল, তেতিয়াই ক্ৰোধে পূৰ্ণ পত্নীসকলে কথা ক’লে।
Verse 12
न देयो भूपतेस्तस्य शापो ब्राह्मणसत्तमाः । अस्मदीयं वचस्तावच्छ्रोतव्यमविशंकितैः
“হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল, সেই ৰজাৰ ওপৰত শাপ দিয়া উচিত নহয়। প্ৰথমে সন্দেহ নকৰাকৈ আমাৰ কথা শুনক।”
Verse 13
वयं सर्वा नरेन्द्रस्य भार्यया समलंकृताः । सुवस्त्रैर्भूषणैर्दिव्यैः श्रद्धापूतेन चेतसा
“আমি সকলোৱে নৰেন্দ্ৰৰ পত্নীসকলৰ দৰে সজোৱা হৈছিলোঁ—উত্তম বস্ত্ৰ আৰু দিব্য ভূষণেৰে—শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰ হোৱা চিত্তে।”
Verse 14
वयं दरिद्रदोषेण सदा युष्मद्गृहे स्थिताः । कर्शिता न च संप्राप्तं सुखं मर्त्यसमु द्भवम्
“কিন্তু দাৰিদ্ৰ্যৰ দোষে আমি সদায় আপোনালোকৰ ঘৰতেই আশ্ৰিত হৈ আছিলোঁ। আমি ক্লান্ত-ক্ষীণ হৈ পৰিলোঁ, আৰু মানৱজীৱনত উদ্ভৱ হোৱা সাধাৰণ সুখো নাপালোঁ।”
Verse 15
एतेषां परलोकोऽत्र विद्यते ये तपोरताः । न च मर्त्यफलं किंचिदपि स्वल्पतरं भवेत्
যিসকল তপস্যাত ৰত, তেওঁলোকৰ বাবে ইয়াত সত্যতে পৰলোকেই মুখ্য; মানৱ-লোকৰ কোনো ফল, অতি সৰুটোও, তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত মূল্যহীন।
Verse 16
अन्येषां विषयस्थानामिह लोकः प्रकीर्तितः । भोगप्रसक्तचित्तानां नीचानां सुदुरात्मनाम्
কিন্তু যিসকল বিষয়-ভোগত স্থিৰ, তেওঁলোকৰ বাবে এই লোকেই তেওঁলোকৰ ‘ক্ষেত্ৰ’ বুলি কোৱা হয়—ভোগত আসক্তচিত্ত, নীচ স্বভাৱ আৰু অতি দুষ্ট মনৰ লোক।
Verse 17
गृहस्थाश्रमिणां चैव स्वधर्मरतचेतसाम् । इह लोकः परश्चैव जायते नाऽत्र संशयः
গৃহস্থাশ্ৰমত থকা, নিজৰ স্বধৰ্মত ৰতচিত্ত লোকৰ বাবে ইহলোকো আৰু পৰলোকো—দুয়োটাই লাভ হয়; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 18
ता वयं नात्र सन्देहो गृहस्थाश्रममुत्तमम् । संसेव्य साधयिष्यामो लोकद्वयमनुत्तमम्
সেয়েহে আমি—কোনো সন্দেহ নোহোৱাকৈ—উত্তম গৃহস্থাশ্ৰমক যথাযথভাবে আশ্ৰয় কৰিম আৰু দুয়ো লোকৰ অনুত্তম কল্যাণ সাধন কৰিম।
Verse 19
तस्माद्गृहाणि रम्याणि प्रवदंति समाहिताः । भूपालाद्भूमिमादाय वृत्तिं चैवाभिवांछिताम्
তেতিয়া তেওঁলোকে মন সমাহিত কৰি ক’লে: “সেয়েহে আমাক মনোৰম গৃহ দিয়া; আৰু ভূপালৰ পৰা ভূমি লৈ, আমাৰ ইচ্ছিত জীৱিকাও দিয়া।”
Verse 20
ततश्चैवाथ वीक्षध्वं पुत्रपौत्रसमुद्भवम् । सौख्यं चापि कुमारीणां बांधवानां विशेषतः
আৰু তেতিয়া আপোনালোকে পুত্ৰ আৰু নাতি-নাতিনীৰ উত্থান, লগতে আপোনালোকৰ কন্যা আৰু বিশেষকৈ আপোনালোকৰ আত্মীয়-স্বজনৰ সুখ দেখিবলৈ পাব।
Verse 21
न करिष्यथ चेद्वाक्यमेतदस्मदुदीरितम् । सर्वाः प्राणपरित्यागं करिष्यामो न संशयः
যদি আপোনালোকে আমাৰ দ্বাৰা কোৱা এই নিৰ্দেশ পালন নকৰে, তেন্তে আমি সকলোৱে আমাৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিম—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 22
यूयं स्त्रीवधपापेन युक्ताः सन्तस्ततः परम् । नरकं रौरवं दुर्गं गमिष्यथ सुनिश्चितम्
আপোনালোকে নাৰী হত্যাৰ পাপেৰে লিপ্ত হৈ, তাৰ পিছত নিশ্চিতভাৱে ভয়ংকৰ ৰৌৰৱ নৰকলৈ গমন কৰিব—এয়া নিশ্চিত।
Verse 23
एवं ते मुनयः श्रुत्वा तासां वाक्यानि तानि वै । भूपृष्ठे तत्यजुस्तोयं शापार्थं यत्करैर्धृतम्
মহিলাসকলৰ সেই কথা শুনি, ঋষিসকলে অভিশাপৰ উদ্দেশ্যে হাতত ধৰি ৰখা পানীখিনি মাটিত ঢালি দিলে।
Verse 24
ततस्तत्तोयनिर्दग्धं तद्विभागं क्षितेस्तदा । ऊषरत्वमनुप्राप्तमद्यापि द्विजसत्तमाः
তেতিয়া সেই পানীৰ দ্বাৰা দগ্ধ হোৱা পৃথিৱীৰ সেই অংশটো লুণীয়া পতিত মাটিত পৰিণত হ’ল—আৰু হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, আজিও তেনেকুৱাই হৈ আছে।
Verse 25
आस्तामन्नादिकं तत्र यदुत्पं न प्ररोहति । न जन्म चाप्नुयाद्भूयः पक्षी वा कीट एव वा
তাত অন্ন আদি বীজ সিঁচিলেও অঙ্কুৰিত নহয়। তাত পুনৰ জন্ম নাপায়—পক্ষী ৰূপে বা কীট ৰূপেও নহয়।
Verse 26
तृणं वाथ मृगस्तत्र किं पुनर्भक्तिमान्नरः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं श्रद्धया फाल्गुने नरः
যদি তাত তৃণ বা মৃগো প্ৰভাৱিত হয়, তেন্তে ভক্তিমান নৰৰ কথা কিমান অধিক! যি নৰ ফাল্গুন মাহত তাত শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধ কৰে—
Verse 27
पौर्णमास्यां रवैर्वारे स पितॄनुद्धरेन्निजान् । अपि स्वकर्मणा प्राप्तान्नरके दारुणाकृतौ
পূৰ্ণিমাৰ দিনা, যেতিয়া ৰবিবাৰ হয়, সি নিজৰ পিতৃলোকক উদ্ধাৰ কৰে—যদিও তেওঁলোকে নিজ কৰ্মফলত ভয়ংকৰ নৰকত প্ৰাপ্ত হৈছে।
Verse 112
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्यान ऊषरोत्पत्तिमाहात्म्यकथनंनाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতি-সাহস্ৰী সংহিতাৰ ষষ্ঠ গ্ৰন্থ নাগৰখণ্ডৰ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যত, দময়ন্তী উপাখ্যানৰ অন্তৰ্গত ‘ঊষৰ উৎপত্তি-মাহাত্ম্য’ নাম একশ বাৰোতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।