Adhyaya 242

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नारद उवाच । अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह । वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम

ঋষিসকলে ক’লে। নাৰদে ক’লে: “হে পিতামহ ব্ৰহ্মা! অষ্টাদশ প্ৰকৃতি ক’ন ক’ন, কৃপা কৰি কোৱা; আৰু সিহঁতৰ জীৱিকা আৰু ধৰ্ম কি—সকলো কথা মোক বিস্তাৰে বুজাই দিয়া।”

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः । स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः

ব্ৰহ্মাই ক’লে: “ভগৱান জগত্পতিৰ নাভি-পদ্মৰ কোষৰ পৰা মোৰ জন্ম হ’ল, যেতিয়া তেওঁ নিজৰ কালে-পরিমাপ অনুসাৰে জাগ্ৰত হ’ল।”

Verse 3

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः । स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः

তাৰ পাছত বহুদিনৰ অন্তত, প্ৰাচীন কেশৱে মোক স্মৰণ কৰিলে; আৰু সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে, ৰজোগুণে প্ৰেৰিত নানাবিধ প্ৰজাসমূহ তেওঁৰ মনত উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 4

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः । उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्

সেই ঠাইত মই কমলজ, চতুৰ্মুখ পুত্ৰ ৰূপে জন্মিলোঁ; তাৰ পাছত নাভি-নালীৰে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি অন্তৰ্ভাগ চাইলোঁ।

Verse 5

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः । विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता

সেই ঠাইত মোৰ পুনৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-কোটিসমূহৰ দৰ্শন হ’ল। বিস্ময়ে ভাবি, সৃষ্টিৰ অৰ্থে তৎপৰ হৈ মই আগবাঢ়িলোঁ।

Verse 6

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता । बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्

তাৰ পাছত মই পুনৰ পদ্ম-নালীৰে বাহিৰলৈ ওলাই আহিলোঁ; বাহিৰলৈ আহোঁতেই সৃষ্টিৰ কাৰণ-সাধন সেই সকলো কথা বিস্মৃত হ’ল।

Verse 7

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना

পুনৰায় মই তাতৰ পৰা আগবাঢ়ি গৈ চাৰিধৰণৰ প্ৰজাসকল সৃষ্টি কৰিলোঁ; নাভিনালীৰে বাহিৰ হৈ মোৰ অন্তৰাত্মা বিস্মৃতিত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 8

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी । तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव

তেতিয়া মই জড়ৰ দৰে হৈ পৰিলোঁ; কিন্তু অশৰীৰী এক বাণীয়ে ক’লে— “হে মহাবুদ্ধি, তপস্যা কৰ; তোমাৰ বাবে এই জড়তা উচিত নহয়।”

Verse 9

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः । पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा

সেয়েহে মই দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যাত স্থিত হ’লোঁ। পুনৰ আকাশজাত অবিনাশী বাণীয়ে মোক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 10

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् । ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः

পূৰ্বে মই বেদৰূপ আশ্ৰয় লৈ তপোবলেৰে প্ৰকাশিত হৈছিলোঁ। তাৰ পিছত ভগৱানৰ আদেশত মোক কোৱা হ’ল— “তুমি বহু প্ৰকাৰৰে প্ৰজাসৃষ্টি কৰা।”

Verse 11

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् । मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया

ৰাজস গুণৰ আশ্ৰয় লৈ মই নিৰ্মল, কলুষহীন ভূতসৰ্গৰ সৃষ্টি মনত ধাৰণ কৰিলোঁ; সৰ্বপ্ৰথমে মই মানস, মনোজাত সৃষ্টিৰ চিন্তা কৰিলোঁ।

Verse 12

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः । तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः

তেতিয়া নিশ্চয় মৰীচি আদি মুনীশ্বৰ—ঋষিসকলৰ অধিপতি—ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকল জন্মিল। তেওঁলোকৰ মাজত তুমি কনিষ্ঠ ৰূপে জন্মিলা, জ্ঞান আৰু বেদান্তৰ পাৰলৈ পাৰগামী মহাজ্ঞানী।

Verse 13

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः । निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः

সেই ঋষিসকল সদায় কৰ্মনিষ্ঠ, সৃষ্টিৰ কাৰ্যৰ বাবে নিৰন্তৰ উদ্যত আছিল। কিন্তু তুমি নিৰ্ব্যাপাৰ—বিষ্ণুভক্ত, একান্ত ব্ৰহ্মসেৱক।

Verse 14

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः । क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च

নিৰ্মম আৰু নিৰহংকাৰ হৈ তুমি মোৰ মানস-পুত্ৰ। ক্ৰম অনুসাৰে মই তোমাক তেওঁলোকৰ মাজত নিযুক্ত কৰিলোঁ, নিশ্চয়েই বেদৰ ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে।

Verse 15

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता । ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद

প্ৰথমে মানসী সৃষ্টিৰ নিৰ্মাণ হ’ল—দ্বিজসকলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি। তাৰ পাছত, হে নাৰদ, মই আঙ্গিকী অৰ্থাৎ শাৰীৰিক সৃষ্টিও সৃষ্টি কৰিলোঁ।

Verse 16

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम । वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे

মোৰ মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ জন্মিল; মোৰ বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়; উৰুৰ পৰা বৈশ্য উদ্ভৱ হ’ল; আৰু পদযুগলৰ পৰা শূদ্ৰসকল প্ৰকাশ পালে।

Verse 17

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः

অনুলোম-ৱিলোম সংযোগৰ ক্ৰম আৰু সেই সংমিশ্ৰণসমূহৰ ধাৰাবাহিকতাৰে, শূদ্ৰৰ তলত তলত ক্ৰমে আনসকল জন্মিল—সকলোকে পদতলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়।

Verse 19

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते

সেই সকলো প্ৰকৃতি মোৰ নিজ দেহৰ অংশৰ পৰা উদ্ভৱ। হে নাৰদ, তুমি এই কথা ভালদৰে বুজা; এতিয়া মই তোমাক সিহঁতৰ নাম ক’ম।

Verse 20

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे

ব্ৰাহ্মণৰ জীৱিকা হ’ব লাগে অধ্যাপনৰ দ্বাৰা আৰু অতি স্বল্প দান গ্ৰহণৰ দ্বাৰা; যদিও তপস্যাৰ বলত তেওঁ অধিক প্ৰতিগ্ৰহ ল’বলৈ সক্ষম হয়।

Verse 21

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता

তথাপি তেওঁ অধিক নল’ব, কিয়নো তপস্যাৰ ৰক্ষা সদায় কৰিব লাগে—বেদপাঠ, বিষ্ণুপূজা, ব্ৰহ্মধ্যান আৰু নিৰ্লোভতাৰে।

Verse 22

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः

অক্রোধতা, নিৰ্মলতা, ক্ষমাকেই সাৰ কৰি ধৰা, আচৰণৰ আৰ্যতা, কৰ্তব্যত তৎপৰতা, দান-ক্ৰিয়া, আৰু সত্য আদি গুণে (মানুহ) অলংকৃত হয়।

Verse 23

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते । क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च

যি সদায় সদ্‌গুণে বিভূষিত থাকে, তাক ‘বিপ্ৰ’ (ব্ৰাহ্মণ) বুলি কোৱা হয়। ক্ষত্ৰিয়ৰ কৰ্তব্য তপস্যা কৰা, যজ্ঞ সম্পাদন কৰা আৰু দান দিয়া।

Verse 24

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् । स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे

তেওঁলোক (ক্ষত্ৰিয়)ৰ বাবে বেদপাঠ আৰু ব্ৰাহ্মণভক্তি বিধেয়। তেওঁলোকৰ জীৱিকা শস্ত্ৰৰ দ্বাৰাই—স্ত্ৰী, শিশু, গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণৰ হিতৰ বাবে, ভূমিৰ ৰক্ষাৰ বাবে, আৰু স্বামীৰ সংকটকালত।

Verse 25

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते । आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः

পীড়িতসকলে যেতিয়া দুৰ্গতিৰে কাতৰ হৈ চিঞৰে, তেতিয়া তৎক্ষণাৎ আশ্ৰয় হোৱাই তেওঁলোকৰ ধৰ্ম। দুখিতক উদ্ধাৰ কৰাত নিবেদিত সেই ক্ষত্ৰিয়সকল ব্ৰহ্মাই গঢ়ি দিছে।

Verse 26

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः । रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः

বৈশ্য ধনবৃদ্ধি কৰোঁতা—পশুপালক, কৃষিজীৱী, ৰস আদি বস্তুৰ বিক্ৰেতা, আৰু দেৱপূজক তথা ব্ৰাহ্মণসন্মানকাৰী।

Verse 27

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः । दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता

বাণিজ্যৰ দ্বাৰা অৰ্থবৃদ্ধি কৰোঁতা, যজ্ঞকর্ম আদি কৰোঁতা, আৰু দান তথা অধ্যয়ন কৰোঁতা—এইদৰে বৈশ্যৰ জীৱিকা বৰ্ণিত হৈছে।

Verse 28

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा । नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्

এইবোৰেই মন্ত্ৰবিহীন কৰ্ম; শূদ্ৰে সদায় কৰাব পাৰে—ষড়্দৈৱত-সম্পৰ্কীয় নিত্য শ্ৰাদ্ধ আৰু অগ্নিদেৱলৈ তৰ্পণ (তৃপ্তিদান)।

Verse 29

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति । शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्

দেৱতালৈ ভক্তি আৰু দ্বিজসকললৈ শ্ৰদ্ধা নম্ৰ নমস্কাৰে সিদ্ধ হয়; শূদ্ৰেও পুৱাতে উঠি যোগ্যজনৰ পদত প্ৰণাম কৰিলে এই পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 30

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् । वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः

বিষ্ণুভক্তিময় শ্লোক পাঠ কৰিলে মানুহে বিষ্ণুৰ সান্নিধ্য (বিষ্ণুত্ব) লাভ কৰে; আৰু যি নিত্য বাৰ্ষিক ব্ৰত পালন কৰে, তিথি আৰু বাৰৰ অধিদেৱতাসকলত সদা নিবেদিত হৈ নিৰন্তৰ পুণ্য পায়।

Verse 31

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः । अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते

সকলো জীৱক অন্ন দান কৰা গৃহস্থক ‘সত্য শূদ্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে; আৰু মন্ত্ৰবিহীন কৰ্ম কৰিলেও সেয়া নিশ্চয় মুক্তি লাভ কৰে।

Verse 32

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् । शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः

চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত পালন কৰা শূদ্ৰেও হৰিত লোক (ধন্য অৱস্থা) লাভ কৰিব পাৰে; আৰু বৃত্তিসমূহৰ ভিতৰত শিল্পী, নৰ্তক, আৰু কাঠকাৰ (কাৰ্পেণ্টাৰ)ৰ উল্লেখ আছে—ইয়াত সিহঁতক প্ৰজাপতিৰ বৰ্গৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।

Verse 33

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः

ইয়াতো বঢ়াই (কাৰ্পেণ্টাৰ), চিত্ৰকাৰ, দৰ্জী আৰু ধোপা; তদুপৰি বাহক/কুলী, তাঁতী, চকা-নিৰ্মাতা আৰু চামৰ-কৰ্মীও গণনা কৰা হৈছে।

Verse 34

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते

কসাই, ঢোলীয়া/বাদ্যকাৰ, কৌল্হিক (এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰিগৰ গোষ্ঠী) আৰু মাছ মৰা লোক; আৰু ঔনামিকক চণ্ডাল বুলি কোৱা হৈছে—প্ৰকৃতি অনুসাৰে এইসকল মুঠ আঠাৰ।

Verse 35

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्

শিল্পী, স্বৰ্ণকাৰ, কাঠ-কৰ্মী, কাঁসা-কৰ্মী, কাডুক আৰু কুম্ভকাৰ (মাটিৰ পাত্ৰ-নিৰ্মাতা)—প্ৰকৃতি অনুসাৰে এই ছয়জনক ‘উত্তম’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 36

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्

গাধা-চালক, উট-চালক আৰু ঘোড়া-চালক; তদুপৰি গোপাল (গোৱালা) আৰু ইট-নিৰ্মাতা—এই পাঁচজনক ‘অধমৰো অধম’ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

Verse 37

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः

ধোপা, চামৰ-কৰ্মী, নট (অভিনেতা/নৃত্যকাৰ) আৰু বুৰুড; আৰু কৈৱৰ্ত্ত, মেদা আৰু ভিল্ল—এই সাতজনক ‘অন্ত্যজ’ (সমাজৰ প্ৰান্তত থকা) বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 38

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः । सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः

যি ব্যক্তি বৰ্ণ অনুসাৰে আন এজনতকৈ হীন, সি এই গণনাত অষ্টাদশ ব্যক্তি বুলি গণ্য হয়; আৰু সকলো প্ৰকৃতি-গোটৰ ভিতৰত ‘উত্তম’ আৰু ‘মধ্যম’ এই শ্ৰেণীবিভাগত সমতুল্য বুলি ধৰা হয়।

Verse 39

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् । शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः

স্মৃতি-নির্ণয় অনুসাৰে তিনিটা ভেদ কোৱা হৈছে, সেয়া জানিবলগীয়া। তাত সাত প্ৰকাৰ শিল্পী বুজিব লাগে, আৰু তেওঁলোকক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 40

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः । तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा

সেইসকল সাত প্ৰকাৰ: সোণাৰু, শঙ্খ-কৰ্মী, চাউল আৰু ফুল সাজি দিয়া জন, লাৱা (ভাজা দানা) যোগান ধৰা জন, তাম্বুল/পান বিক্ৰেতা, নাপিত, আৰু মণি-কাৰ (জহুৰী)।

Verse 41

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च । न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता

এইসকলৰ বাবে স্নান-কৰ্তব্য নাই, দেবতা-হোমো নাই; তপ আৰু নিয়মৰ বাধ্যতাও নাই। স্বাধ্যায়ৰ সৈতে বষট্-কাৰো নাই, আৰু বিবাহ-সংস্কাৰৰ শুদ্ধিও বাধ্যতামূলক বুলি বিধান কৰা নহয়।

Verse 42

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता । विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः

এই প্ৰকৃতি আৰু সমাজসমূহৰ বাবে গুৰু-পূজা সদায় প্ৰশংসিত বুলি কোৱা হৈছে। এনে লোকসকলৰ বাবে বিপ্ৰ-ব্ৰাহ্মণক নিত্য দান কৰাই পৰম বিধি বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 43

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने । सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा

হে মহামুনে! সকলো বৰ্ণ আৰু সকলো আশ্ৰমৰ বাবে, আৰু সকলো প্ৰকৃতিৰ লোকৰ বাবেও, বিষ্ণুভক্তি সদায় শুভ আৰু মঙ্গলময়।

Verse 44

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् । कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा

এইদৰে মই তোমাক সকলো কথা প্ৰকৃতি অনুসৰি উদ্ভৱ হোৱা মতে ক’লোঁ। এতিয়া মহাপুণ্যময় কাহিনী শুনা—এজন শূদ্ৰে কেনেকৈ শুদ্ধি লাভ কৰিলে।

Verse 45

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् । विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः

এই পুরাণ পৰম পবিত্ৰ। যি শুদ্ধ বুদ্ধিৰে ইয়াক শুনে বা পাঠ কৰে, সি পূৰ্বে সঞ্চিত পাপসমূহ ঝাৰি পেলাই, ধৰ্মক্ৰিয়াত নিবিষ্ট হৈ বিষ্ণুৰ ধামলৈ যায়।

Verse 242

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশী-হাজাৰ শ্লোকীয়া সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্য, শেষশায়ী উপাখ্যান, ব্ৰহ্মা-নাৰদ সংবাদ আৰু চাতুৰ্মাস্যমাহাত্ম্যৰ ভিতৰত “অষ্টাদশ প্ৰকৃতি-উপদেশ” নামৰ ২৪২তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।