Adhyaya 67
সূতে বৰ্ণনা কৰে—পৰশুৰাম ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে আহি দেখে আশ্ৰম ধ্বংসপ্ৰাপ্ত আৰু কুলধেনু আহত। মুনিসকলৰ পৰা তেওঁ জানে যে পিতৃ নিহত হৈছে আৰু মাতৃ বহু শস্ত্ৰাঘাতে ভীষণভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত। শোকাকুল হৈ তেওঁ বেদবিধি অনুসাৰে পিতৃৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে। মুনিসকলে পিতৃতৰ্পণৰ বাবে জলাঞ্জলি দিবলৈ ক’লে পৰশুৰাম প্ৰতিশোধধৰ্মত স্থিত প্ৰতিজ্ঞা ঘোষণা কৰে—নিৰপৰাধ পিতৃহত্যা আৰু মাতৃৰ ঘোৰ আঘাতৰ প্ৰতিকার স্বৰূপে পৃথিৱীক ‘ক্ষত্ৰিয়শূন্য’ নকৰিলে মোৰ দোষ হ’ব। তেওঁ কয়, পিতৃক জলৰে নহয়, অপৰাধীৰ ৰক্তৰে তৃপ্ত কৰিম। তাৰ পাছত হৈহয় সেনা আৰু বনবাসী সহায়কৰ সৈতে মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হয়। দৈৱবশত হৈহয় ৰজাই ধনু, খড়্গ, গদা একো চলাব নোৱাৰে; দিব্যাস্ত্ৰ আৰু মন্ত্ৰো নিষ্ফল হয়। পৰশুৰামে তেওঁৰ বাহু ছেদন কৰি শিৰচ্ছেদ কৰে, ৰক্ত সংগ্ৰহ কৰায় আৰু হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত প্ৰস্তুত গৰ্তত সেই ৰক্ত ঢালিবলৈ আদেশ দিয়ে—এইদৰে তীৰ্থ-সংযুক্ত পিতৃতৰ্পণৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ কৰ্মধৰ্ম প্ৰতিপাদিত হয়।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः । फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽश्रमसम्मुखः
সূত ক’লে: এই সময়তে ৰাম ভ্ৰাতৃসকলসহ উপস্থিত হ’ল। ফল আৰু কন্দ-মূল লৈ তেওঁ আশ্ৰমৰ সন্মুখলৈ আহিল।
Verse 2
स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् । लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम्
তেওঁ নিজৰ আশ্ৰম ধ্বংস হোৱা দেখিলে আৰু বহু পুলিন্দে চাৰিওফালে ঘেৰাও কৰা দেখিলে। লগতে তেওঁ ধেনুটিকো দেখিলে, যাক লাঠি আৰু শিলৰ আঘাতে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰা হৈছিল।
Verse 3
पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् । आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम्
তেওঁ সুধিলে: “এই সকলো কি হ’ল, এই ব্যাকুলতা কিয় উঠিল? আশ্ৰমৰ পৰিসৰ কিয় আভীৰ আৰু পুলিন্দেৰে আৱৃত আৰু ঘেৰাও হৈছে?”
Verse 4
केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता । तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च
“মোৰ এই ধেনুটিক কোনে আঘাতে জর্জৰিত কৰিলে? আৰু এই সকলো তাপস্যা কৰা নাৰী-পুৰুষ তপস্বীসকল কিয় কান্দি আছে?”
Verse 5
क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला । न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी
আজি মোৰ বৃদ্ধ পিতা ক’ত, আৰু পুত্ৰ-ৱৎসলা মাতা ক’ত? আগতে যেন স্নেহেৰে সদায় মোৰ সন্মুখলৈ আহিছিল, আজি তেনেকৈ কিয় নাহে?
Verse 6
अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः । यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम्
তাৰ পাছত গভীৰ দুখে পীড়িত সকলো তপস্বীয়ে, যিদৰে নিজ চকুৰে দেখিছিল তেনেদৰেই, সহস্ৰাৰ্জুনৰ কৃত কৰ্মৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত তাক ক’লে।
Verse 7
ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम्
তাৰ পাছত সেই সকলো ভ্ৰাতৃয়ে বজ্ৰপাত সদৃশ বাক্য শুনি, আৰু নিজৰ পিতাক অস্ত্ৰে খণ্ডিত হোৱা দেখি, অতিশয় আঘাতে স্তম্ভিত হৈ পৰিল।
Verse 8
मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् । रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्
মাতৃক সৰ্বাঙ্গে ক্ষতবিক্ষত, প্ৰাণশেষে টিকি থকা আৰু বেদনাত কাতৰ দেখা পাই, তেওঁলোকে শোকদগ্ধ হৈ কান্দিলে; মহাবলী ৰামকো তেতিয়া একাষে থৈ দিলে।
Verse 9
रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः । अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः
দীৰ্ঘ সময় কান্দি আৰু বাৰে বাৰে বিলাপ কৰি, তাৰ পাছত তেওঁলোকে বেদে নিৰ্দেশ কৰা বিধি অনুসাৰে তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 10
अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम् । मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम्
তাৰ পাছত দাহকাৰ্য সমাপ্ত হোৱাত, বিধিমতে তেওঁলোকে এটা গৰ্ত্ত খনন কৰিলে; আৰু ৰামক একাষে ৰাখি, পুত্ৰসকলে পিতৃৰ উদ্দেশে তিল-মিশ্ৰিত জল অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 11
अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः । न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्
তেতিয়া আন তপস্বীসকলে অস্ত্ৰধাৰীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰামক ক’লে: “তুমি প্ৰেত-পিতৃৰ উদ্দেশে জলাঞ্জলি কিয় নেদিয়া?”
Verse 12
अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः । प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्
এইদৰে তপস্বীসকলে বাৰে বাৰে সোধাত, জমদগ্নিৰ পুত্ৰই তীক্ষ্ণ অস্ত্ৰে কৰা মাতৃৰ ওপৰত পৰি থকা আঘাতসমূহ গণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 13
ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् । निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः
তেতিয়া ৰামে গভীৰ নিশ্বাস এৰি সেই মুনীশ্বৰসকলক ক’লে: “শুনক, মই জলদান নকৰাৰ যি নিষেধ ৰাখিছোঁ, তাৰ কাৰণ।”
Verse 14
अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम । एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम
“অপৰাধ নথকাৰ সত্ত্বেও মোৰ পিতাক এজন ক্ষত্ৰিয়ে বধ কৰিলে; আৰু মোৰ মাতৃৰ দেহত একবিংশ আঘাতৰ চিহ্ন মোৰ বাবে এতিয়াও ৰৈ আছে।”
Verse 15
तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै । प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम्
সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণসকল, যদি মই নিশ্চয়েই পৃথিৱীক ক্ষত্ৰিয়শূন্য নকৰোঁ—সেই আঘাতসমূহৰ সংখ্যাৰ অনুসাৰে—তেন্তে মোৰ বাবে সেয়া সকলো পাপৰ মহাপতন হ’ব।
Verse 16
पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना । क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम्
পিতৃ-মাতৃবধৰ অপৰাধৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই পাপীয়ে—ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজৰ সেই নীচ অপসদে—ইয়াত যি যি কৰ্ম কৰিলে, আৰু আন যি কিছুমান ঘৃণিত কুকৰ্মো কৰিলে…
Verse 17
ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् । रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् । तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा
সেয়ে, সেইজন আৰু অন্য দুষ্টাত্মা ক্ষত্ৰিয়সকলৰ ৰুধিৰে পিতৃ-জল-অৰ্পণৰ যোগ্য এই গৰ্ত ভৰাই, মই মোৰ পিতৃক ৰক্তে তৰ্পণ কৰিম, জলে নহয়।
Verse 19
सूत उवाच । श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः । परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम्
সূত ক’লে: তেওঁৰ সেই ভয়ংকৰ প্ৰতিজ্ঞা শুনি, সেই শ্ৰেষ্ঠ তপস্বীসকল পৰম বিস্ময়ত পৰিল আৰু তাৰ পাছত একো নক’লে।
Verse 20
सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा । बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः
সেই সকলো শবৰসকলৰ সৈতে, আৰু পুলিন্দ-মেদকসকলৰো সৈতে—উত্তম ধনু-বাণ ধাৰণ কৰা নিপুণ ধনুৰ্ধৰ, গোধা-চামৰাৰ আঙুলিৰক্ষক বাঁধি থোৱা—
Verse 21
तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् । सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा
তেতিয়াই অৰ্জুনেও শুনিলে যে ভৃগুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ, প্ৰতিজ্ঞা-ধাৰী মহাত্মা মহাসেনাসহ আহি উপস্থিত হৈছে; সেয়েহে তেওঁও তদনুযায়ী সজাগ হ’ল।
Verse 22
ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ । सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः
তাৰ পাছত সন্মুখত শত্রুক মুখামুখি দেখা পাই তেওঁ যুদ্ধাৰ্থে বাহিৰ হ’ল, নানা প্ৰকাৰ যোদ্ধাসকলৰ সৈতে—যিসকলৰ পৰাক্ৰম দেৱ-অসুৰ সদৃশ।
Verse 23
अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः । हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः
তেতিয়া, হে দ্বিজোত্তমসকল, পুলিন্দসকল আৰু হৈহয় অধিপতিৰ যোদ্ধাসকলৰ মাজত মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—যিসকলৰ পৰাক্ৰম দেৱ-অসুৰ সদৃশ।
Verse 24
ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः । वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः
তাৰ পাছত সেই সকলো হৈহয় যুদ্ধক্ষেত্ৰত শবৰসকলে বিষধৰ সাপ সদৃশ শৰ নিক্ষেপ কৰি আঘাত কৰিলে; আৰু তেওঁলোকে বাৰে বাৰে গর্জন কৰি থাকিল।
Verse 25
ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते । जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले
তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পাপৰ ফলত তেওঁলোক সকলো তেজহীন হৈ পৰিল আৰু মাটিত লুটাই পৰিল।
Verse 26
न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः । पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः
তাত কোনোেও বীৰত্ব প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰিলে। সকলোৱে কেৱল পলাই যাবলৈ উদ্যত হৈ তীক্ষ্ণ শৰবৃষ্টিত নিধন হ’ল।
Verse 27
अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा । स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः । शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः
নিজৰ সেনা ভাঙি পৰি থকা দেখি, ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ হৈহয়াধিপতিয়ে তৎক্ষণাৎ নিজৰ ধনু সজাই তুলিবলৈ ত্বৰিত হ’ল। কিন্তু বহু চেষ্টা কৰিও ধনুত বাণ আৰোপ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 28
ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् । आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः
তাৰ পাছত তেওঁ কোষৰ পৰা অতি নিৰ্মল খড়্গ টানিবলৈ ধৰিলে। কিন্তু টানিব নোৱাৰিলে আৰু পৰম লজ্জাত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 29
गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः । यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले
সেই গদাৰ দ্বাৰাই ৰৌদ্ৰ ৰাৱণ—লোকসমূহৰ ত্ৰাস—পৰাজিত হ’ল; আৰু সেই গদাই তৎক্ষণাত তাৰ হাতৰ পৰা সৰি পৰি পৃথিৱীত পতিত হ’ল।
Verse 30
नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः । विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः
যিসকলৰ শুভ হস্ত—‘সহস্ৰ’ বুলি গণ্য—নর্মদাৰ প্ৰবাহ ধৰি ৰাখিছিল, তেওঁলোক সকলোৱে কঁপনিৰে ব্যাকুল হৈ পৰিল।
Verse 31
न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन । दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः
দৈৱযোগৰ পৰিণতিত তেওঁলোকে কোনোপধ্যেই অস্ত্ৰ তুলিব নোৱাৰিলে; আৰু দিৱ্য অস্ত্ৰসমূহৰ সকলো মন্ত্ৰো স্মৃতিৰ পৰা সৰি গ’ল।
Verse 32
एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः । तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम्
ঠিক সেই সময়তে ৰাম ক্ৰোধে মূৰ্ছিত হৈ উপস্থিত হ’ল। তীক্ষ্ণ পৰশু উঠাই তেওঁ তাক নিষ্ঠুৰ বাক্যে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 33
हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम । त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम्
“হে হৈহয়াধিপতি পাপী! যি হাতেৰে তুমি মোৰ পিতা জনকক বধ কৰিলা, সেই হাতদ্বয় মোক এতিয়াই শীঘ্ৰ দেখুৱা।”
Verse 34
ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् । नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा
তেওঁক অতি নিষ্ঠুৰভাৱে কোৱা হ’ল যদিও, ব্ৰহ্ম-তেজে আঘাতপ্ৰাপ্ত সেইজন একো উত্তৰ নক’লে—দেৱালত আঁকা ছবিৰ দৰে।
Verse 35
ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः । मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः
তাৰ পাছত অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰামে বাৰে বাৰে ধমকি দি, তাৰ বাহুৰ ‘বন’খন ধীৰে ধীৰে কাটি পেলাবলৈ ধৰিলে।
Verse 36
ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः । जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः
তাৰ পাছত ভৃগুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠজনে কুঠাৰৰ দ্বাৰা তেওঁৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে; সেই দ্বিজই নিজেই আঘাতৰ পৰা ওলোৱা তেজ যন্ত্ৰেৰে সংগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 37
पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः । म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम्
ডাঙৰ কলহবোৰ পূৰ্ণ কৰি, তেওঁ সেইবোৰ শবৰ, ম্লেচ্ছ আৰু চিকাৰীসকলক দিলে; তাৰ পাছত তেওঁলোকক সাদৰেৰে ক’লে।
Verse 38
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता । पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता
হাটিকেশ্বৰৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত মোৰ ভাতৃসকলে মোৰ বাবে এটা গাত খান্দিছে, যিটো পিতৃপুৰুষৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে পানীৰে ভৰাই ৰখা হৈছে।
Verse 39
प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् । पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम्
মোৰ আদেশত বিনাসংকোচে দ্ৰুতগতিৰে যোৱা আৰু এই পাপী শত্ৰুৰ এই প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ তেজ সেই গাতত পেলাই দিয়া।
Verse 40
येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः । ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच
ইয়াৰ দ্বাৰা, নিজৰ পিতৃক ভক্তি আৰু বিধি অনুসৰি সন্তুষ্ট কৰি, মানুহ ঋণমুক্ত হয়—আৰু মইও মোৰ পৈতৃক ঋণৰ পৰা মুক্ত হ’ম।