Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

সূতে ক’লে: তাত দাশৰথি ৰাম, বনবাসৰ বাবে দীক্ষিত হৈ, সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ধৰণীৰ ওপৰত ভ্ৰমণ কৰি আছিল।

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, তেওঁ সেই স্থানত আহি পালে য’ত সেই পিতৃকূপিকা (পিতৃ-কূপ) আছে; তৃষ্ণা আৰু ক্লান্তিত পীড়িত হৈ তেওঁ মাটিত বহিল।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

এই সময়তে, হে দ্বিজসত্তমসকল, ভগৱান দিননায়ক সূৰ্য অস্ত যাবলৈ অস্তাচললৈ আগবাঢ়িল; জপা ফুলৰ দৰে ৰঙা জ্যোতিত দীপ্ত আছিল।

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

তাৰ পাছত প্লক্ষ গছৰ তলত ভূমিত পাত বিছাই, ৰঘুবংশৰ আনন্দ ৰামচন্দ্ৰই সায়ং-সন্ধ্যা বিধি সম্পন্ন কৰি নিদ্ৰাত লীন হ’ল।

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

তাৰ পাছত সি স্বপ্নত নৃপতি দশৰথক দেখিলে—যেন আগৰ দৰে—প্ৰিয় আলাপত নিমগ্ন, মন অতি আনন্দিত।

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

তাৰ পাছত নিৰ্মল প্ৰভাতত, সূৰ্য-মণ্ডল উদিত হোৱাত, ৰাঘৱে বিপ্ৰসকলক আহ্বান কৰি সকলো কথা বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“আজি, হে বিপ্ৰসকল, মই স্বপ্নত মোৰ পিতাক দেখিলোঁ—প্ৰিয় আলাপত নিমগ্ন, মন অতি হৃষ্ট, শ্বেত মালা আৰু সুগন্ধি অনুলেপনে বিভূষিত।”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

“হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, এই স্বপ্নৰ ফল কিদৰে হ’ব? অনুগ্ৰহ কৰি কওক, কিয়নো মোৰ কৌতূহল অতি মহান।”

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “হে নৃপ! আমি শুনিছোঁ—যেতিয়া পিতৃগণে শ্রাদ্ধ কামনা কৰে, অথবা বৃদ্ধি-সমৃদ্ধি দেখে, তেতিয়া তেওঁলোকে পুত্ৰসকলক স্বপ্নত দর্শন দিয়ে।”

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

এই সৰু কূপিকাত গয়া নিজে স্বয়ং স্থিত আছে। সেইহেতু তুমি স্বপ্নত তোমাৰ পিতৃক দেখিলা—তেওঁ শ্রাদ্ধ কামনা কৰিছিল।

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

সেইহেতু, হে ৰঘুশ্ৰেষ্ঠ, ইয়াত বিধি অনুসাৰে শ্রাদ্ধ কৰাঁ। নীবার (বনৰ ধান), শাক-মূল, আৰু অৰণ্যত উৎপন্ন তিল লৈ।

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

তাৰ পাছত ৰঘুসত্তমে সেই বিপ্ৰসকলক আমন্ত্ৰণ কৰি ক’লে: “শ্রাদ্ধ-ক্ৰিয়াত শ্ৰদ্ধাযুক্ত হৈ, অনুগ্ৰহ কৰি প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰক আৰু কৃপা বৰ্ষাওক।”

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

“বাঢ়ম” বুলি কৈ সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে স্নানাৰ্থে গ’ল। সকলোৱে অতি আনন্দিত হৈ নিজৰ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গমন কৰিলে।

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

ব্ৰাহ্মণসকল যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিলে, তেতিয়া ৰঘুকুলশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰী ৰামে কাষতে বিনয়ে নত হৈ থিয় থকা লক্ষ্মণক ক’লে।

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

“শ্ৰাদ্ধৰ বাবে শীঘ্ৰে শাক-পাচলি, মূল আৰু ফল আন। হে সৌমিত্ৰি, সেইবোৰ আনিবা—বৈদেহী সেই মহীয়সী নাৰী নিজেই ৰান্ধিব।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

সেই কথা শুনি লক্ষ্মণ তৎক্ষণাৎ অৰণ্যলৈ গ’ল আৰু শ্ৰাদ্ধৰ বাবে নানা প্ৰকাৰ ফল শীঘ্ৰে আনিলে।

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

তেওঁ ধাত্ৰীফল (আমলখি) আৰু আম, তৰমুজ আৰু গুড়ৰ মিঠাই, কৰীৰৰ ফলি আৰু কপিত্থ (কাঠবেল) আদি বহু বস্তু প্ৰচুৰকৈ আনিলে।

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

তাৰ পাছত জনকৰ কন্যা সীতা, সাধ্বী আৰু বিনয়সমন্বিতা, ৰামৰ আদেশ অনুসৰি সেই কাৰ্যৰ বাবে নিজেই ৰান্ধিলে।

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

তাৰ পাছত কুতপ-কাল উপস্থিত হোৱাত, সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ-ব্ৰাহ্মণসকলে নিত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, ৰামভক্তিত পৰিপূৰ্ণ হৈ পুনৰ আহিল।

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

ইয়াৰ মাজতে সীতা প্লক্ষ গছৰ ডাল-পাতৰ মাজত থিয় হৈ থাকি, নিজকে এনেদৰে গোপন কৰিলে যাতে ৰাঘৱ (ৰাম)ে তেওঁক নেদেখে।

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

সেয়া “সীতা! সীতা!” বুলি বাৰে বাৰে মাতি থাকিল; আৰু তেওঁক স্ত্ৰীধৰ্ম পালনকাৰিণী বুলি ভাবি, তাৰ পাছত লক্ষ্মণক এই বাক্য ক’লে।

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

বৎস লক্ষ্মণ, শ্ৰাদ্ধ-সময়ত বিপ্ৰ-ব্ৰাহ্মণসকলৰ যি শুশ্ৰূষা কৰ্তব্য—পদপ্ৰক্ষালন আদি ৰীতি-মতে—সেয়া তুমি যথাযথভাৱে কৰিব লাগিব।

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

এনেদৰে কোৱা হোৱাত শুভলক্ষণ লক্ষ্মণে “বাঢ়ম” বুলি উত্তৰ দিলে আৰু বিচক্ষণ জনৰ দৰে সকলো কৰ্তব্য যথাযথভাৱে সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

তাৰ পাছত শ্ৰাদ্ধ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হ’ল আৰু ব্ৰাহ্মণসকল গুচি গ’ল; তেতিয়া জনকৰ সাধ্বী কন্যা সীতা তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হ’ল।

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

সীতাক দেখি ৰাঘৱৰ ক্ৰোধে ৰঙা চকু জ্বলি উঠিল; তেওঁ কঠোৰ বাক্যেৰে ক’বলৈ ধৰিলে আৰু বাৰে বাৰে তিৰস্কাৰ কৰিলে।

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

“দ্বিজসকল আহি উপস্থিত হোৱাৰ সময়ত আৰু শ্ৰাদ্ধৰ কাল উপস্থিত হ’লে, তুমি ক’লৈ গ’লা? ক’ ব’লা, হে পাপিনী—মোক ত্যাগ কৰি ইমান দূৰ কিয় গ’লা?”

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

“কুলস্ত্ৰীৰ বাবে ই যুক্ত নহয়, বিশেষকৈ এই অৰণ্যত, নিৰ্জন ঠাইত দূৰলৈ ঘূৰি ফুৰা; সেয়ে, হে মৈথিলী, তোমাক ত্যাগ কৰিব লাগে।”

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি জনকৰ কন্যা ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে; অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ কঁপি উঠি, তেতিয়া তেওঁ লৰচৰীয়া কণ্ঠে কথা ক’লে।

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

হে ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ! এই কাৰ্যত মোক নিন্দা নকৰিবা। যিহেতু মই এই স্থানৰ পৰা আঁতৰি আহিছোঁ, তাৰ কাৰণ শুনা।

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

মই তোমাৰ পিতাক—দশৰথক স্বয়ং সাক্ষাতে দেখিলোঁ। তেওঁ এজন ব্ৰাহ্মণৰ দেহত অৱস্থিত হৈ প্ৰকাশ পাইছিল; আৰু তাতেই মই তোমাৰ পিতামহকো দ্বিতীয় জ্যেষ্ঠ ৰূপে স্পষ্ট দেখিলোঁ।

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

হে ৰঘূত্তম! মই তোমাৰ পিতাৰ পিতামহকো দেখিলোঁ, আৰু আন এজনৰো—এইদৰে তৃতীয়জনো। আৰু সেই তিনিজনৰ বাবে আৰু তিনিজন প্ৰকাশ পালে, যিসকল দীপ্তিত ৰজাৰ সদৃশ আছিল।

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

সেই ব্ৰাহ্মণসকলৰ দেহত অৱস্থিত তেওঁলোকক মই দেখিলোঁ—উজ্জ্বল আৰু অতি আনন্দিত। মই ভাবোঁ, মই তিনিজন মাতামহকো স্পষ্টকৈ চিনাক্ত কৰিছিলোঁ।

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

তাৰ পাছত মই লজ্জাত লুকাই পৰিলোঁ, শ্বশুৰ আৰু জ্যেষ্ঠসকলৰ সেই মিলন দেখিবলৈ পাই। যিসকলে আগতে বহু বাৰ সুস্বাদু ভোজন ভোগ কৰিছিল।

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

আৰু তদুপৰি নানা খাদ্য—চাবলগীয়া, চাটলগীয়া আৰু চুষলগীয়া, বিশেষকৈ। হে প্ৰভু! আজি আপোনাৰ পিতাই মোৰ নিজ হাতে দিয়া কষায় আৰু কটু বস্তু কেনেকৈ ভক্ষণ কৰিব?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

এই কথা শুনি পদ্মনয়ন ৰাম আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। ‘সাধু, সাধু’ বুলি কৈ তেওঁ তাইক বাৰে বাৰে আলিঙ্গন কৰি কথা ক’লে।

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

তাৰ পাছত ৰামে নিজে লক্ষ্মণসহ ভোজন কৰিলে। সন্ধ্যা উপস্থিত হোৱাত তেওঁ বিধিমতে সন্ধ্যা-কৰ্মো সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

তেওঁ লক্ষ্মণক ক’লে, ‘বৎস, মাটিত পাতা বিছাই দে; শয্যা সাজা। আৰু পাদ-শৌচৰ বাবে পানী আনি সাজু কৰি থা।’

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

তেতিয়া ক্ৰোধে আচ্ছন্নচিত্ত সৌমিত্ৰিয়ে ৰাঘৱক ক’লে, ‘মই শয্যা নকৰোঁ, আৰু পাদ-প্ৰক্ষালনো নকৰোঁ।’

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

আৰু আন যিকোনো কৰ্ম—যদিও অতি সৰু, হে প্ৰভু—মই নকৰিম। নতুবা আপোনাক ত্যাগ কৰি মই ক’লৈবাও গুচি যাম, অন্তৰত অতি দুখে পীড়িত হৈ।

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

হে ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ, দাসৰ দৰে মই যি কৈছোঁ সেয়া সত্য। আপুনি একো নেদিলে মই সীতালৈ কি বাৰ্তা লৈ যাম? হে ৰাম, সৰু হলেও কিবা এটা—আপোনাৰ হৈ মই কি কৰিম?

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

তাৰ কিছু অনুচিত বাক্য শুনিও মেধাৱী ৰাঘৱে অলপ হাঁহি মাৰি তাৰপিছত নীৰৱ হৈ ৰ’ল।

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

তাৰপিছত তেওঁ নিজেই উঠি নিজৰ শুভ শয্যা সাজিলে। সীতাই তেওঁৰ চৰণ ধুই দিয়াৰ পাছত, তেওঁ তৎক্ষণাৎ শুই পৰিল।

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

লক্ষ্মণো দূৰত থাকিল, ক্ৰোধে তেওঁৰ চকু ৰঙা হৈ উঠিল। গছৰ গুৰিত আশ্ৰয় লৈ তেওঁ শুই পৰিল, তথাপি মনত চিন্তা চলি থাকিল।

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

যদি মই নিদ্ৰিত ৰাঘৱক বধ কৰি সীতাক পত্নী কৰি লওঁ, তেন্তে মই ক’লৈ যাম—নিজ ধামলৈ নে কোনো দূৰ বিদেশলৈ?

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

এইদৰে বহু প্ৰকাৰ চিন্তা কৰি থকা লক্ষ্মণৰ, হে ব্ৰাহ্মণসকল, সেই নিশা অতি মহা কষ্টেৰে পাৰ হ’ল।

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

সেই কৰ্মৰ বিষয়ে তাৰ মনত কোনোপধ্যেই সিদ্ধান্ত জন্মিল নহ’ল। ক্ৰোধে তাৰ নিদ্ৰা নষ্ট হ’ল, আৰু সি বাৰে বাৰে উষ্ণ নিশ্বাস এৰিলে।

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

তাৰ পাছত নিৰ্মল প্ৰভাতত, প্ৰাতঃক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, ৰামে সীতাক লগত লৈ দক্ষিণ দিশলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

লক্ষ্মণেও ধনু সাজি, বাণ সংযোজিত কৰি, পিছফালে অনুসৰণ কৰিলে—তাৰ কোনো ফাঁক-ফোকৰ লক্ষ্য কৰি।

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

তাৰ পিছত গোকৰ্ণত উপস্থিত হৈ মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি ৰাঘৱ আগবাঢ়িল; সেই সময়তে সৌমিত্ৰী (লক্ষ্মণ)ো আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

চকু দুটা অশ্ৰুৰে আৱৰি গ’ল; লাজত মুখ নত কৰি থিয় হৈ ৰ’ল। মূৰ নোৱাই ৰামক প্ৰণাম কৰি, গভীৰ দুখেৰে ক’লে।

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

হে নাথ, মোৰ ওপৰত দণ্ড বিধান কৰক—স্বামীৰ প্ৰতি দ্ৰোহৰ পৰা জন্মা অপৰাধৰ বাবে। হে ৰঘূত্তম, মই অতিপাপী, দুষ্ট আৰু কৃতঘ্ন।

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

মই বাৰে বাৰে তোমাক অনুচিত, বিপৰীত উত্তৰ দিছিলোঁ। তোমাৰ কোনো অপৰাধ নথকাৰ সত্ত্বেও, মই তোমাৰ বধৰ উপায়ো চিন্তা কৰিছিলোঁ।

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

তাৰ পিছত ৰামেও নিজৰেই আত্মীয়ক আলিঙ্গন কৰিলে। অশ্ৰুসিক্ত মুখে ক’লে, “ৱৎস, মই তোমাক ক্ষমা কৰিলোঁ।”

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

মই স্পষ্টকৈ জানো যে মোৰ বাহিৰে তোমাৰ আন কোনো প্ৰিয় নাই। সেয়ে আহা—আমি আগবাঢ়ো; নহ’লে যাত্ৰাৰ সময় সীমাৰ ওপৰে পাৰ হৈ যাব।

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

লক্ষ্মণে ক’লে: “হে নাথ! যদি এতিয়া তুমি মোক দমন নকৰা, তেন্তে আত্মাৰ বিশুদ্ধিৰ বাবে মই অগ্নিত প্ৰাণ ত্যাগ কৰিম।”

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

সেই অৰণ্যত ৰাম আৰু লক্ষ্মণ এইদৰে কথা কৈ থাকোঁতেই, মুনিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—মাৰ্কণ্ড নামে স্মৃত—সেই ঠাইলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

তেতিয়া ৰামে, সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ, তেওঁক প্ৰণাম কৰি ক’লে: “হে সন্মুনি, আপোনাক স্বাগতম। আপুনি ক’ৰ পৰা আহিল?”

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: “হে ৰঘুবংশৰ আনন্দ, মই এতিয়াই প্ৰভাসৰ পৰা আহিছোঁ। মই মোৰ নিজ আশ্ৰমলৈ যাম, যি এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰতেই অৱস্থিত।”

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

হে ৰাঘৱ, তাত মই প্ৰপিতামহ—অতি প্ৰাচীন পিতামহ—ক স্থাপন কৰি থৈছোঁ। আজিৰ দিনত তেওঁৰ তীৰ্থযাত্ৰা বহুকল্যাণ আৰু পুণ্য দান কৰে বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

সেয়ে, তুমিও মোৰ সৈতে তৎক্ষণাৎ তাতেই যোৱা। মোৰ আশ্ৰমস্থানত থাকি দেৱ পিতামহ—ব্ৰহ্মা—ক দৰ্শন কৰা।

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

ইয়াৰ দ্বাৰা, হে ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ, তুমি সকলো শত্ৰুৰ বাবে অগম্য হৈ পৰিবা। জ্যেষ্ঠ পূৰ্ণিমাৰ যোগত ‘জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ’ (ইন্দ্ৰ) মন একাগ্ৰ কৰি শুদ্ধ হৈছিল।

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

যি তাত স্নান কৰে, তাৰ মৃত্যুভয় ক’ত থাকিব? আজি, হে ৰাম, জ্যেষ্ঠ মাসত উদ্ভৱ হোৱা পঞ্চদশী তিথি, জ্যেষ্ঠা নক্ষত্ৰেৰে যুক্ত; সেয়ে তুমি স্নান কৰা উচিত।

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

তাৰ পাছত ৰামক প্ৰস্থান কৰা দেখি লক্ষ্মণে ক’লে— “মোক অলপ সময় সংযত কৰি ৰাখা; তাৰ পাছত, হে প্ৰভু, সেই তীৰ্থলৈ যোৱা।”

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

ৰামে ক’লে: “হে প্ৰিয় লক্ষ্মণ, এই মুনিশাৰ্দূল ওচৰত থাকোঁতে নিজে নিজে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰা উচিত নহয়; সেয়ে তেওঁৰ ওচৰত গাইডেন্স বিচাৰা।”

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

লক্ষ্মণে ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, স্বামীৰ প্ৰতি দ্ৰোহ কৰিলে যদি প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান আছে, তেন্তে সেয়া মোক স্পষ্টকৈ কওক—যাৰ দ্বাৰা দেহশুদ্ধি জন্মে।”

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: “মোৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত ‘বালমণ্ডন’ নামৰ এক উত্তম তীৰ্থ আছে। স্বামিদ্ৰোহত লিপ্ত লোকসকলে তাত স্নান কৰিলে পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।”

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

“তাতেই পূৰ্বে দিতীৰ গৰ্ভ নাশ কৰি শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) নিৰ্পাপ হৈছিল—বিশেষকৈ মাতৃৰ কৃপা আৰু বিশ্বাসৰ বলত, হে কাকুৎস্থশ্ৰেষ্ঠ। সেয়ে, হে মহামতে, শীঘ্ৰে তাত গৈ পবিত্ৰ স্নান কৰা।”

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

“তেতিয়া তুমি স্বামিদ্ৰোহৰ পৰা জন্মা পাপৰ পৰা মুক্ত হ’বা। তোমাৰ আন কোনো দোষ নাই; কেৱল মনতে পাপ সংঘটিত হৈছিল।”

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

মনোৰ তাপ আৰু অনুতাপে মানুহ শুদ্ধ হয়—এইয়াই মুনিসকলৰ মত। কিন্তু তোমাৰ ক্ষেত্ৰত ৰামৰ কাৰণেই কেৱল মনতে দ্ৰোহ সংঘটিত হৈছিল।

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

এনে ধৰণৰ মনোৰ তাপৰ বাবে তুমি শুদ্ধ হ’লা, হে লক্ষ্মণ। এতিয়া মোৰ পৰৱৰ্তী বাক্য শুনা: হে নিষ্পাপ, তোমাত কোনো দোষ নাই।

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱ এনেকুৱা: ইয়াত ভ্ৰাতৃস্নেহ নাথাকে। যিসকল ইয়াত বাস কৰে, হে লক্ষ্মণ, এই পঞ্চ-ক্রোশ পৰিসীমাৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

তেওঁলোকৰ মনত কেতিয়াও অলপো ভ্ৰাতৃস্নেহ জন্ম নলয়।

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

মানুহ তেতিয়ালৈকে স্নেহপৰ হৈ থাকে আৰু কোমল কথা কয়, যেতিয়ালৈকে তাৰ পদযুগলে এই আশ্চৰ্যোদ্ভৱ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ স্পৰ্শ নকৰে।

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

ইয়াত বাস কৰা আন জীৱসমূহ—পশু, পক্ষী আৰু মৃগ—সিহঁতো সৌহাৰ্দৰ পৰা মুক্ত, পৰস্পৰে স্পৰ্ধা কৰি থাকে।

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

ইয়াত কোনো এজনৰ সৈতে আন এজনৰ সৌহাৰ্দ একেবাৰে নাই। সেয়ে তোমাৰ কোনো দোষ নাই; এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত এনেকুৱাই অৱস্থা চলি আছে।

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

তথাপি যদি তোমাৰ চিত্তত কোনো শংকা স্থিৰ হৈ থাকে, তেন্তে সেই সুন্দৰ তীৰ্থলৈ গৈ স্নান কৰা।

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

সেই ঠাইতেই শক্ৰে অতি ভয়ংকৰ দ্ৰোহ কৰি থাকিলেও পাপমুক্ত হৈছিল—আগতে বিশ্বাসিনী দিতিৰ গৰ্ভপাত ঘটাই দিয়া ঘোৰ কৰ্মৰ ফলত।

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

এইদৰে কোৱা হ’লে, হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল, সৌমিত্ৰি তাত গৈছিল। শক্ৰ-সেৱিত সেই তীৰ্থত স্নান কৰি সি বিশুদ্ধ হ’ল। ৰামো তৎক্ষণাৎ তাত গৈ মাৰ্কণ্ডেয়ৰ উত্তম আশ্ৰমলৈ গ’ল।

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

বিধিমতে স্নান কৰি তেওঁ তাৰ পাছত পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ দৰ্শন কৰিলে। তাৰ পিছত সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ তেওঁ দক্ষিণ দিশলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

সেই পবিত্ৰ প্ৰভাৱৰ শক্তিৰে তেওঁ খৰ আদি ৰাক্ষসশ্ৰেষ্ঠসকলক বধ কৰিলে; তদ্ৰূপে মেঘনাদসহ ভয়ংকৰ ৰাৱণকো নিধন কৰিলে।

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

এই কাৰণতেই, হে প্ৰভু, মই আপোনাৰ সান্নিধ্যৰ পৰা অন্তৰ্হিত হৈছোঁ। শ্ৰাদ্ধৰ সময় আহিলেও মই কেৱল সত্যৰ বলত—সত্যব্ৰতে—নিজকে ধাৰণ কৰোঁ।