Adhyaya 216

Verse 1

आनर्त उवाच । अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमा द्विज । कस्माच्चेंदुक्षये श्राद्धं विशेषा त्समुदाहृतम्

আনর্ত ক’লে: হে দ্বিজ! আন বহুতো নানা সময়ো আছে যি পৰম পুণ্যময়। তেন্তে চন্দ্ৰক্ষয়ৰ সময়ত শ্ৰাদ্ধক কিয় বিশেষভাৱে প্ৰশংসা কৰা হৈছে?

Verse 2

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

হে মহামুনি, এই সকলো কথা মোক বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 3

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाराज श्राद्धार्हाः संति भूरिशः । कालाः पितृगणानां च तृप्तिदास्तुष्टिदाश्च ये

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: হে মহাৰাজ, ই সত্য। শ্ৰাদ্ধৰ যোগ্য বহু সময় আছে—যিসকল কালে পিতৃগণক তৃপ্তি আৰু সন্তোষ দান কৰে।

Verse 4

मन्वाद्या वा युगाद्याश्च तेषां संक्रांतयोऽपराः । व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं सोम सूर्ययोः

এনেবোৰ পবিত্ৰ সময়ৰ ভিতৰত মনুৰ আৰম্ভণি আৰু যুগৰ আৰম্ভণি, সিহঁতৰ নানাবিধ সংক্রান্তি, ব্যতীপাত, গজচ্ছায়া, আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ গ্ৰহণ অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 5

एतेषु युज्यते श्राद्धं प्रकर्तुं पितृतृप्तये । तथा तीर्थे विशेषेण पुण्य आयतने शुभे

এনেবোৰ সময়ত পিতৃসন্তুষ্টিৰ বাবে শ্রাদ্ধ কৰা উচিত; তদুপৰি তীৰ্থত—পুণ্যৰ শুভ আসনত, পবিত্ৰ স্থানত—বিশেষকৈ ই অধিক উপযুক্ত।

Verse 6

श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः प्राप्तैर्द्रव्यैर्वा पितृवल्लभैः । अपर्वण्यपि कर्तव्यं सदा श्राद्धं विचक्षणैः

যদি শ্রাদ্ধাৰ্হ ব্ৰাহ্মণ উপলব্ধ হয়, বা পিতৃসকলৰ প্ৰিয় দ্ৰব্য লাভ হয়, তেন্তে বিচক্ষণসকলে অপৰ্বণী দিনতো সদায় শ্রাদ্ধ কৰা উচিত—যেতিয়াই সম্ভৱ।

Verse 7

सोमक्षये विशेषेण शृणुष्वैकमना नृप । अमा नाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः

হে নৃপ, একাগ্ৰচিত্তে শুনা—চন্দ্ৰক্ষয় সম্বন্ধে বিশেষ উপদেশ। সূৰ্যত ‘অমা’ নামৰ এক শক্তি অৱস্থিত, যি সহস্ৰ ৰশ্মিৰ মাজত প্ৰধান।

Verse 8

यस्य स्वतेजसा सूर्यः प्रोक्तस्त्रैलोक्यदीपकः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावस्या ततः स्मृता

যাৰ নিজ তেজে সূৰ্য ত্ৰিলোকৰ দীপক বুলি কোৱা হয়—যেতিয়া চন্দ্ৰ সেই (তেজ/শক্তি) ত বাস কৰে, সেই দিন ‘অমাৱস্যা’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 9

अक्षया धर्मकृत्ये सा पितृकृत्ये विशेषतः । अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा

সেই অমাৱস্যা ধৰ্মকাৰ্যত অক্ষয় পুণ্যদায়িনী, বিশেষকৈ পিতৃকাৰ্যত। সেই সময়ত পিতৃশ্ৰেণী—অগ্নিষ্বাত্ত, বৰ্হিষদ, আজ্যপ আৰু সোমপ—বিশেষভাবে সেই বিধিৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি গণ্য।

Verse 10

रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायंतुनाः परे । तथा श्राद्धभुजश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप

হে নৃপ, ৰশ্মিপা, উপহূত, আয়ন্তুনা আৰু আন যিসকলক শ্ৰাদ্ধভুজ বোলা হয়—সকলোৱে নান্দীমুখ পিতৃ বুলি স্মৃতিত উল্লেখিত।

Verse 11

एते पितृगणाः ख्याता नव देवसमुद्भवाः । आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावश्विनावपि

এই পিতৃগণ নৱজন বুলি খ্যাত, দেৱসম্ভূত—অর্থাৎ আদিত্য, বসু, ৰুদ্র আৰু নাসত্য অশ্বিনদ্বয়ো।

Verse 12

सन्तर्पयन्ति ते चैतान्मुक्त्वा नान्दीमुखान्पितॄन् । ब्रह्मणा ते समादिष्टाः पितरो नृपसत्तम

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, নান্দীমুখ পিতৃসকলক বাদ দি তেওঁলোকে আনসকলক তৰ্পণ-অৰ্পণে সন্তুষ্ট কৰে; এই পিতৃসকলক ব্ৰহ্মাই এই কাৰ্যৰ বাবে নিযুক্ত কৰিছিল।

Verse 13

तान्संतर्प्य ततः सृष्टिं कुरुते पद्मसंभवः

তেওঁলোকক সন্তৰ্পণ কৰি, তাৰ পাছত পদ্মসম্ভৱ—কমলজ ব্ৰহ্মা—সৃষ্টি কাৰ্য আৰম্ভ কৰে।

Verse 14

पितरो अन्येऽपि मर्त्या निवसन्ति त्रिविष्टपे । द्विविधास्ते प्रदृश्यंते सुखिनोऽसुखिनः परे

অন্য পিতৃসকলেও—যিসকল কেতিয়াবা মৰ্ত্যলোকৰ মানুহ আছিল—ত্ৰিৱিষ্টপ (স্বৰ্গ)ত বাস কৰে। তেওঁলোক দু’ধৰণৰ দেখা যায়: কিছুমান সুখী, কিছুমান দুঃখী।

Verse 15

येभ्यः श्राद्धानि यच्छंति मर्त्य लोके स्ववंशजाः । ते सर्वे तत्र संहृष्टा देववन्मुदिताः स्थिताः

যিসকল পিতৃলৈ মৰ্ত্যলোকত নিজৰ বংশধৰসকলে শ্ৰাদ্ধ অৰ্পণ কৰে, তেওঁলোক সকলোৱে তাত হৰ্ষিত থাকে, দেৱতাৰ দৰে আনন্দিত।

Verse 16

येषां यच्छन्ति ते नैव किंचित्किञ्चित्स्ववंशजाः । क्षुत्पिपासाकुला स्ते च दृश्यन्ते बहुदुःखिताः

কিন্তু যিসকলৰ বাবে নিজৰ বংশধৰসকলে একেবাৰে একো নেদিয়ে, তেওঁলোক ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ হৈ দেখা যায় আৰু অতি দুঃখিত হয়।

Verse 17

कस्यचित्त्वथ कालस्य पितरः सुरपूजिताः । अग्निष्वात्तादयः सर्वे त्रिदशेन्द्रमुपस्थिताः

তাৰ পাছত এক সময়ত, দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত পিতৃসকল—অগ্নিস্বাত্ত আদি সকলো—ত্ৰিদশেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল।

Verse 18

भक्त्या दृष्टा महाराज सहस्राक्षेण पूजिताः । तथान्यैर्विबुधैः सर्वैः प्रस्थिताः स्वे निकेतने

হে মহাৰাজ, তেওঁলোকক ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰা হ’ল আৰু সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ)য়ে পূজা কৰিলে। তদুপৰি সকলো বিবুধে সন্মান জনাই, তেওঁলোক নিজৰ নিবাসলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 19

पितृलोकं महाराज दुर्लभं त्रिदशैरपि । तान्दृष्ट्वा प्रस्थितान्राजन्पितरो मर्त्यसंभवाः

হে মহাৰাজ, পিতৃলোক ত্ৰিদেৱসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য। তেওঁলোকক প্ৰস্থান কৰা দেখি, মর্ত্যজন্মধাৰী পিতৃসকলৰ মনোযোগো সেদিকে ঘূৰি গ’ল।

Verse 20

क्षुत्पिपासार्दिता ये च त ऊचुर्दैन्यमाश्रिताः । स्तुत्वाऽथ सुस्तवैर्दिव्यैः पितृसूक्तैश्च पार्थिव

হে ৰাজন, ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ তেওঁলোকে দীনভাৱে কথা ক’লে। তাৰ পাছত, দিৱ্য উত্তম স্তৱ আৰু পিতৃসকললৈ নিবেদিত পবিত্ৰ সূক্তেৰে স্তৱন কৰি (তেওঁলোকে আবেদন জনালে)।

Verse 21

वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः । ततः प्रोचुश्च संहृष्टाः पितरस्तान्सुरोद्भवाः

বেদবিধিত আৰু আন আন উত্তম, পিতৃসন্তোষকাৰক জপ-মন্ত্রেৰে। তাৰ পাছত দেৱোদ্ভৱ পিতৃসকল আনন্দিত হৈ তেওঁলোকক ক’লে।

Verse 22

प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः । तस्माद्ब्रूत वयं येन यच्छामो वो हृदि स्थितम्

‘আমি সকলোৱে প্ৰসন্ন, কিয়নো তোমালোকৰ ব্ৰত প্ৰশংসনীয়। সেয়ে কোৱা—কোন উপায়ে আমি তোমালোকৰ হৃদয়ত থকা কামনা পূৰণ কৰিম?’

Verse 23

पितर ऊचुः । वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः । स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह

পিতৃসকলে ক’লে: ‘আমি পিতৃ নামে খ্যাত; মানুহৰ হিতৰ বাবে আমি ইয়ালৈ আহিছোঁ। স্বৰ্গত নিজ পুণ্যকৰ্মৰ বলত আমি সদায় দেৱসকলৰ সৈতে বাস কৰোঁ।’

Verse 24

विमानेषु विचित्रेषु संस्थिताः सर्वतोदिशम् । वांछितेषु च लोकेषु यामो ध्वजपताकिषु

বিচিত্ৰ দিৱ্য বিমানসমূহত, সকলো দিশে স্থিত হৈ, ধ্বজা-পতাকাৰে বিভূষিত হৈ, আমি ইচ্ছিত লোকসমূহলৈ গমন কৰোঁ।

Verse 25

हंसबर्हिण जुष्टेषु संसेव्येष्वप्सरोगणैः । गन्धर्वैर्गीयमानाश्च स्तूयमानाश्च गुह्यकैः

হংস আৰু ময়ূৰৰ বিচৰণস্থলত, অপ্সৰাগণৰ দলেৰে সেৱিত, গন্ধৰ্বসকলে গীত গাই আৰু গুহ্যকসকলে স্তৱ কৰে—আমি সন্মানেৰে তাত বাস কৰোঁ।

Verse 26

परं सन्तिष्ठमानानामस्माकं त्रिदशैः सह । अत्यर्थं जायते तीव्रा क्षुत्पिपासा सुदारुणा

তথাপি, ত্ৰিদশ দেৱতাৰ সৈতে তাত স্থিত থাকোঁতে, আমাৰ ভিতৰত অত্যন্ত তীব্ৰ আৰু ভয়ংকৰ ক্ষুধা-পিপাসা উদয় হয়।

Verse 27

यस्या मन्यामहे चित्ते वह्निमध्यगता वयम् । भक्षयामः किमेतान्हि पक्षिणो विविधानपि । हंसादीन्मधुरालापान्किं वा चाप्सरसां गणान्

ইমান তীব্ৰ যে চিত্তত আমি যেন অগ্নিমধ্যত পৰি আছোঁ বুলি ভাবোঁ। তেন্তে আমি কি ভক্ষণ কৰিম—এই নানা প্ৰকাৰৰ পক্ষী, মধুৰালাপী হংস আদি, নে অপ্সৰাগণৰ দলকেই?

Verse 28

यदि कश्चित्क्षुधाविष्टः कञ्चिदादाय पक्षिणम् । गुप्तो गृह्णाति भक्षार्थं हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि न

যদি কোনো ব্যক্তি ক্ষুধাতুৰ হৈ কোনো পক্ষীক ধৰি, গোপনে ভক্ষণাৰ্থে গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হ’লেও, সিও তাক বধ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 29

अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः । तथा मनोरमा वृक्षा नन्दनादि वनेषु च

স্বৰ্গত বিচৰণ কৰা আকাশগামী পক্ষীবোৰ অজৰ আৰু অমৰ; তদ্ৰূপ নন্দন আদি বনসমূহত মনোৰম বৃক্ষসমূহো তেনেকুৱাই আছে।

Verse 30

फलिता ये प्रदृश्यंते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः । तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः पितरो यदि

ইয়াত দেখা পোৱা সুন্দৰ, সম্পূৰ্ণ পকা ফলসমূহ যেন সহজে পোৱা যায়; আহা, আমি পিতৃসকল যদি সেই ফলসমূহ নিজৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিব পাৰিলোঁহেঁতেন!

Verse 31

न त्रुटंत्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि । एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः । प्रपिबामो न हस्तेषु तच्च तोयं पुनः स्पृशेत्

যত্ন কৰি টানিলেও সেয়া ভাঙি নপৰে। আৰু তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ যেতিয়া আমি যত্নেৰে লেখা নদীৰ এই জল পান কৰিব খোজোঁ, তেতিয়া সেই জল হাতত নাথাকে—সৰি যায়, আৰু আমি পুনৰো ব্যৰ্থভাৱে তাক স্পৰ্শ কৰোঁ।

Verse 32

भुंजानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि । तस्मात्त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः

ইয়াত কোনোকে ভোজন কৰা দেখা নাযায়, পান কৰাো দেখা নাযায়। সেয়েহে স্বৰ্গত আমাৰ বাসো এতিয়া ভয়ংকৰ আৰু কঠোৰ হৈ পৰিছে।

Verse 33

एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः । दृश्यंतेऽत्र विमानस्था सर्वे संहृष्टमानसाः

এই সকলো দেৱগণ আৰু আন গুহ্যক আদি সত্তাসকলকো ইয়াত বিমানস্থ অৱস্থাত দেখা যায়; সকলোৰে মন আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 34

क्षुत्पिपासापरित्यक्ता नानाभोगसमाश्रयाः । कदाचिच्च वयं सर्वे भवामस्तादृशा इव

ক্ষুধা-পিপাসা ত্যাগ কৰি, নানাবিধ ভোগৰ আশ্ৰয় লৈ—কেতিয়াবা আমিও সকলোৱে যেন তেওঁলোক দেৱতাৰ দৰে হৈ পৰোঁ।

Verse 35

क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सतोषं परमं गताः । तत्किं कारणमेतद्यत्क्षुत्पि पासा प्रजायते

ক্ষুধা-পিপাসা ত্যাগ কৰি আমি পৰম সন্তোষ লাভ কৰিছিলোঁ—তেন্তে কিহৰ কাৰণে পুনৰ ক্ষুধা-পিপাসা উদয় হয়?

Verse 36

आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्न प्रणश्यति । तथा कुरुत भद्रं वो यथा तुष्टिः प्रजायते

আমাৰ এই আকস্মিক বাধা কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ নহয়। সেয়ে—তোমালোকৰ মঙ্গল হওক—এনেদৰে কৰাঁ যাতে আমাত সন্তুষ্টি জন্মে।

Verse 37

शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम् । यूयं हि पितरो यस्माद्देवानां भावितात्मनाम्

আমাৰ অৱস্থাও যেন শাশ্বত হয়, স্বৰ্গবাসী অন্য দেৱতাসকলৰ দৰে—কিয়নো তোমালোকেই ভাবিত-আত্মা দেৱতাসকলৰ পিতৃ।

Verse 38

वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः । पितर ऊचुः । अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते

আৰু আমি মানুহৰ পিতৃসকল; সেয়েহে তোমালোকৰ শৰণ লৈছোঁ। পিতৃসকলে ক’লে: ‘আমাৰো এই একে দুখদায়ক অৱস্থা জন্মে।’

Verse 39

शक्राद्या विबुधा व्यग्राः श्राद्धं यच्छंति नो यदा । ततश्चागत्य तान्सर्वे देवान्संप्रार्थयामहे

যেতিয়া শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আদি দেবতাসকলে নিজৰ কৰ্মত ব্যস্ত হৈ আমালৈ শ্রাদ্ধ-অৰ্ঘ্য দান কৰে, তেতিয়া আমি আহি সেই সকলো দেবতাক ভক্তিভাৱে বিনীত প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।

Verse 40

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामस्तैर्देवैस्तर्पिता वयम् । युष्माकं वंशजा ये च प्रयच्छंति समाहिताः

তাৰ পাছত আমি সম্পূৰ্ণ তৃপ্তি লাভ কৰোঁ, কিয়নো সেই দেবসম বংশধৰসকলৰ দ্বাৰা আমি বিধিমতে তৰ্পিত হওঁ। আৰু আপোনালোকৰ বংশত জন্মা যিসকলে একাগ্ৰচিত্তে যথোচিত অৰ্ঘ্য দান কৰে—তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই আমি সন্তুষ্ট হওঁ।

Verse 41

कथं न तृप्तिमायातास्ते सर्वे तैः प्रतर्पिताः । यत्र प्रमादिभिर्वंश्यैर्न तर्प्यंते कथंचन

যেতিয়া তেওঁলোকৰ দ্বাৰা বিধিমতে তৰ্পণ কৰা হয়, তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে কেনেকৈ তৃপ্তি নাপাব? কিন্তু য’ত বংশৰ অসাৱধান-অলস লোকসকলে কোনোপধ্যেই তৰ্পণ নকৰে, তাত পিতৃলোক কেতিয়াও সন্তুষ্ট হ’ব নোৱাৰে।

Verse 42

क्षुत्पिपासाकुलाः सर्वे ते तदा स्युर्न संशयः । किं पुनर्नरकस्था ये धर्मराजनिवेशने

তেতিয়া নিঃসন্দেহে তেওঁলোক সকলোৱে ক্ষুধা-পিপাসাত ব্যাকুল হ’ব। তেন্তে ধৰ্মৰাজৰ নিবাসত, নৰকত বাস কৰা লোকসকলৰ অৱস্থা কিমান অধিক ভয়ংকৰ হ’ব!

Verse 43

एतद्धि कारणं प्रोक्तं युष्माकं च कथंचन । क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं युष्माभिर्यदुदीरितम्

এইয়াই আপোনালোকৰ ক্ষেত্ৰতো কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। ক্ষুধা-পিপাসাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই ভয়ংকৰ অৱস্থা, যিটো আপোনালোকেই বৰ্ণনা কৰিছে, এই (যথাবিধি দান-তৰ্পণৰ অৱহেলা)ৰ পৰাই জন্মে।

Verse 44

तदस्माकं विभागं चेद्यूयं यच्छत सत्तमाः । सर्वे कव्यस्य दत्तस्य तत्कुर्मो वै हितं शुभम्

সেয়ে, হে সত্তমসকল, যদি আপোনালোকে আমাক আমাৰ যোগ্য ভাগ দান কৰে, তেন্তে দিয়া কাব্য (পিতৃ-অৰ্পণ)ৰ প্ৰতিদানস্বৰূপে আমি সকলোৱে হিতকৰ আৰু শুভ কাৰ্য সাধন কৰিম।

Verse 45

ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा च स्वयं गत्वा तदंतिकम् । बाढमित्येव तैरुक्ते तत आदाय तानपि

ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰি আৰু নিজে গৈ তেওঁৰ সান্নিধ্যত উপস্থিত হৈ—যেতিয়া তেওঁলোকে ‘বাঢ়ম’ (তথাস্তु) বুলি ক’লে—তেতিয়া তেওঁ তেওঁলোককো লগত লৈ গ’ল।

Verse 46

दिव्याः पितृगणाः प्राप्ता विधेः सदनमुत्तमम् । नांदीमुखान्पुरस्कृत्य पितॄन्यांस्तर्पयेद्विधिः

দিব্য পিতৃগণ বিধাতাৰ (ব্ৰহ্মাৰ) উত্তম সদনত উপস্থিত হ’ল। নান্দীমুখ পিতৃসকলক আগত ৰাখি বিধিয়ে অন্য পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰি তৃপ্ত কৰিলে।

Verse 47

सृष्टिकाले तु संप्राप्ते वृद्धिकामः सुरेश्वरः । अथ तैः सह ते सर्वे स्तुत्वा तं कमलासनम् । प्रणिपत्य स्थिताः सर्वे पितरो विनयान्विताः

সৃষ্টিকাল উপস্থিত হ’লে, বৃদ্ধি কামনা কৰা সুৰেশ্বৰ তেঁওলোকৰ সৈতে মিলি সেই কমলাসন (ব্ৰহ্মা)ক স্তৱন কৰিলে। বিনয়যুক্ত সকলো পিতৃ প্ৰণাম কৰি সন্মানেৰে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 48

पितॄंस्तान्विनयोपेतान्प्रणिपातपुरःसरान् । विधिः प्रोवाच राजेंद्र सांत्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा

হে ৰাজেন্দ্ৰ, প্ৰণিপাতক আগত ৰাখি বিনয়পূৰ্ণ হৈ থকা সেই পিতৃসকলক দেখি বিধিয়ে (ব্ৰহ্মাই) কোমল বাক্যৰে সান্ত্বনা দি ক’লে।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । किमर्थं पितरः सर्वे समायाता ममांतिकम् । देवतानां मया सार्धं संपूज्याः सर्वदा स्थिताः

ব্ৰহ্মাই ক’লে: হে পিতৃগণ, তোমালোক সকল কিহেতু মোৰ সন্মুখলৈ আহিছা? তোমালোক দেৱতাসকলৰ সৈতে সদায় মোৰ দ্বাৰা পূজ্য আৰু পূজনীয় ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 50

तथान्येऽपि च दृश्यंते युष्माभिः सह संगताः । य एते मानवा काराः स्वल्पतेजोन्विताः स्थिताः

আৰু আন কিছুমানকো দেখা যায়, তোমালোকৰ সৈতে একেলগে সমবেত—এই মানুহবোৰ, যিসকল ইয়াত থিয় হৈ আছে, অল্প তেজেৰে যুক্ত।

Verse 51

पितर ऊचुः । पितरो मानवा ह्येते स्वर्गं प्राप्ताः स्वकर्मभिः । देवानां मध्यसंस्थाश्च पीड्यंते क्षुत्पिपासया

পিতৃগণে ক’লে: “এইসকল সঁচাকৈ মানুহৰ পিতৃ। নিজ কৰ্মৰ ফলত স্বৰ্গ লাভ কৰিছে; তথাপি দেৱতাসকলৰ মাজত বাস কৰিও ক্ষুধা-পিপাসাত কষ্ট পায়।”

Verse 52

यदा यच्छंति नो वंश्याः कव्यं चैव प्रमादतः । तदा गच्छंति नो तृप्तिं यानैर्यांति यथा सुराः

“যেতিয়া আমাৰ বংশধৰসকলে অসাৱধানতাবশত কেতিয়াবা কেতিয়াবা কাব্য (শ্ৰাদ্ধ-অৰ্ঘ্য) আমালৈ প্ৰদান কৰে, তেতিয়াই আমি তৃপ্তি লাভ কৰোঁ আৰু দেৱতাসকলৰ দৰে বিমানত গমন কৰোঁ।”

Verse 53

तदैतैः प्रार्थनाऽस्माकं कृता शाश्वततृप्तये । न च शक्ता वयं दातुं तेन त्वां समुपस्थिताः

“সেইকাৰণে এইসকলে শাশ্বত তৃপ্তিৰ বাবে আমাৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিছে। কিন্তু আমি সেয়া দিবলৈ সক্ষম নহয়; সেইহেতু তোমাৰ ওচৰলৈ আহি উপস্থিত হ’লোঁ।”

Verse 54

यथा स्युर्देवता व्यग्रास्तदाऽस्माकमपि प्रभो कव्यं विना भवेदेषा दशा कष्टा सुरेश्वर

যেনেকৈ দেৱতাসকল ব্যগ্ৰ হয়, তেনেকৈ হে প্ৰভু, আমিও ব্যাকুল হওঁ। কাব্য (পিতৃ-অৰ্পণ) নাথাকিলে এই কষ্টদায়ক অৱস্থা আহে, হে সুৰেশ্বৰ।

Verse 55

तस्मात्कुरु प्रसादं नः समेमेतैः सुरेश्वर । यथा स्याच्छाश्वती तृप्तिः स्वस्थानस्थायिनामपि

সেয়ে হে সুৰেশ্বৰ, এইসকলৰ সৈতে আমালৈ অনুগ্ৰহ কৰক, যাতে নিজ নিজ লোকত অৱস্থিতসকলৰো চিৰস্থায়ী তৃপ্তি হয়।

Verse 56

एतेऽस्माकं प्रदास्यंति कव्यं यन्निजवंशजैः । प्रदत्तं तेन संप्राप्ता वयं देव त्वदन्तिकम्

এইসকলে আমালৈ সেই কাব্য দিব, যি তেওঁলোকৰ নিজ বংশধৰসকলে অৰ্পণ কৰে। সেই দানৰ ফলতেই, হে দেৱ, আমি তোমাৰ সান্নিধ্যলৈ আহিছোঁ।

Verse 57

देवानां चैव यत्कव्यं तन्नास्माकं प्रतृ प्तये । यतः क्रियाविहीनं तन्न तेषां विद्यते क्रिया

দেৱতাসকলৰ উদ্দেশ্যে যি কাব্য, সেয়া আমাৰ তৃপ্তিৰ কাৰণ নহয়। কিয়নো আমাৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া বিধিসম্পন্ন ক্ৰিয়াহীন; সেই ক্ৰিয়া তেওঁলোকৰ (আমাৰ প্ৰতি) নাই।

Verse 58

पितॄनुद्दिश्य यत्कव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते । स्नातैर्धौतांबरैर्मर्त्यैस्तद्भवेत्तृप्तिदं महत्

পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি যি কাব্য ব্ৰাহ্মণসকলক দিয়া হয়—স্নান কৰি, ধৌত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা মৰ্ত্যসকলে—সেয়াই পিতৃসকললৈ মহা তৃপ্তিদায়ক হয়।

Verse 59

पितॄणां सर्वदेवेश इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । न स्नातस्याधिकारोऽस्ति देवानां च द्विजातिवत्

“পিতৃসকলৰ বাবে কৰ্ম কৰিব লাগে, হে সৰ্বদেৱেশ্বৰ”—এইদৰে বৈদিক শ্ৰুতি কয়। যিয়ে স্নান নকৰে, তাৰ দেৱকাৰ্যত আৰু পিতৃকাৰ্যত অধিকাৰ নাই, হে দ্বিজ।

Verse 60

पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नः स्यान्न तृप्तये

সেই অযোগ্য লোকসকলে যদি অমৃতো দান কৰে, তথাপিও সেয়া আমাৰ—পিতৃসকলৰ—তৃপ্তি আনিব নোৱাৰে।

Verse 61

तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते । स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु

সেয়ে হেতু এনেদৰে ব্যৱস্থা কৰা, যেন মানুহে দিয়া অৰ্পণে শ্ৰাদ্ধৰ কব্যত আমাৰ যোগ্য অংশ সিদ্ধ হয়; আৰু এই একে কৰ্মৰ দ্বাৰাই স্বৰ্গবাসীসকলেও পৰম তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 62

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । तानुवाच ततः सर्वान्पितॄन्पार्थिवसत्तम

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: এই কথা শুনি বহুক্ষণ ধ্যান কৰি, লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই তেতিয়া সেই সকলো পিতৃসকলক ক’লে, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 63

ब्रह्मोवाच । अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा । संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति

ব্ৰহ্মাই ক’লে: এই ত্ৰেতাযুগত হব্য আৰু কব্য-সম্বন্ধীয় বিধি-ব্যৱস্থা উদ্ভৱ হৈছে; কিন্তু যুগযুগান্তৰে অগ্ৰসর হৈ, কলিযুগত ই বিকশিত নহ’ব।

Verse 64

यथायथा युगानां च ह्रास एष भविष्यति । तथातथा जना दुष्टा भविष्यंत्यन्यभक्तिकाः

যেনেকৈ যুগসমূহৰ হ্ৰাস ক্ৰমে ক্ৰমে ঘটিব, তেনেকৈ মানুহো অধিক অধিক দুষ্ট হ’ব আৰু পৰধৰ্ম-অপথৰ ভক্তিত আসক্ত হ’ব।

Verse 65

न दास्यंति यथोक्तानि ते कव्यानि कथंचन । ततः कष्टतराऽवस्था पितॄणां संभविष्यति

তেওঁলোকে বিধিমতে কভ্য-অৰ্পণ কেতিয়াও নেদিব; সেয়েহে পিতৃলোকৰ অৱস্থা আৰু অধিক কষ্টকৰ হ’ব।

Verse 66

तस्मादहं करिष्यामि सुखोपायं शरीरिणाम् । येन सन्तर्पिता यूयं परां तृप्तिमवाप्स्यथ

সেয়েহে মই দেহধাৰী প্ৰাণীৰ বাবে এক সহজ উপায় স্থাপন কৰিম, যাৰ দ্বাৰা তোমালোক পিতৃগণ সন্তৰ্পিত হৈ পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিবা।

Verse 67

पितुः पितामहस्यैव तत्पितुश्च ततः परम् । समुद्देशेन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्तितः

পিতা, পিতামহ আৰু তদপিতাৰো ঊৰ্ধ্বলৈ—যদি উদ্দেশ্য কৰি নাম উচ্চাৰি, শুদ্ধ ভক্তিৰে ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিয়া হয়, তেন্তে সেই অৰ্পণ তেওঁলোকলৈ পৌঁছে।

Verse 68

सर्वेषां स्यात्परा तृप्तिर्यावन्मां पितरोऽधुना । तथा मातामहानां च पक्षे नास्त्यत्र संशयः

এইদৰে সকলো পিতৃগণ—মোৰ নিজ পিতৃ-পরম্পৰালৈকে আজিও—পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিব; তদ্ৰূপ মাতামহ-পক্ষতো; ইয়াত কোনো সংশয় নাই।

Verse 69

त्रिभिः सन्तर्पितास्तेऽपि तर्पिताः स्युर्ममावधि । युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति

যেতিয়া প্ৰতিটো শাৰীত থকা সেই তিনিজন তৃপ্ত হয়, তেতিয়া মোৰ সীমালৈকে বাকী সকলোৱে তৃপ্ত হোৱা বুলি গণ্য হয়। আৰু তোমালোকৰ তৃপ্তিৰ বাবে যি সহজ উপায় হ’ব, সেয়া এতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 70

तं शृणुध्वं महाभागा गदतो मम सांप्रतम् । पितॄनन्नेन येनैव समुद्दिश्य द्विजोत्तमान्

হে মহাভাগসকল, মই এতিয়া যি কওঁ সেয়া শুনা। পিতৃলোকক উদ্দেশ্য কৰি, দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণসকলক সম্বোধন কৰি, সেই একে অন্ন-অৰ্পণৰ দ্বাৰাই এই ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 71

तर्पयिष्यंति तेनैव पिण्डान्दास्यंति भक्तितः । तन्नाम्ना तेन वस्तृप्तिः शाश्वती संभविष्यति

সেই একে উপায়ে তেওঁলোকে পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰিব আৰু ভক্তিৰে পিণ্ড দান কৰিব। সেই একে নাম আৰু বিধিৰ দ্বাৰাই তোমালোকৰ তৃপ্তি চিৰস্থায়ী হ’ব।

Verse 72

तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः

সেয়ে, হে পূৰ্বপুৰুষসকল, সন্তুষ্ট হৈ নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গমন কৰা।

Verse 73

ततस्ते सहितास्तैस्तु स्वानि स्थानानि भेजिरे । विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा पार्थिवसत्तम

তাৰ পাছত তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ সৈতে একেলগে নিজৰ নিজৰ ধাম লাভ কৰিলে; সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান বিমানত আৰোহণ কৰি গ’ল, হে পাৰ্থিৱসত্তম।

Verse 74

अथ संगच्छता राजन्कालेन महता ततः । तच्चापि न ददुः श्राद्धं मर्त्यास्त्रिपुरुषं च यत्

কিন্তু বহু সময় অতিবাহিত হোৱাত, হে ৰাজন, মৰ্ত্যলোকে সেই শ্ৰাদ্ধো নেদিলে—যি তিন পুৰুষ (তিন পীঢ়ি)ৰ উদ্দেশে অৰ্পিত।

Verse 75

नित्यं पितॄन्समुद्दिश्य बहवोऽत्र नराधिप । कव्यभागान्पुनस्तेषां तथा पूर्वं यथा नृप

হে নৰাধিপ, ইয়াত বহুতে নিত্য পিতৃগণক উদ্দেশ কৰি অৰ্পণ কৰে; তথাপি, হে নৃপ, তেওঁলোকৰ কব্য-ভাগ (পিতৃ-অংশ) আগৰ দৰে পুনৰো নাপালে।

Verse 76

क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत । तेषां च दैविकानां च पितॄणां नृपसत्तम

হে নৃপসত্তম, সেই দেৱিক পিতৃগণৰো ভোক আৰু তৃষ্ণাজনিত মহা পীড়া উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 77

समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः । प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैः सुदीनाः प्रपितामहम्

তাৰ পাছত তেওঁলোকে সকলোৱে পুনৰ একত্ৰিত হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে; অতি দীন হৈ, প্ৰণিপাত কৰি, প্ৰপিতামহক উচ্চস্বৰে কাতৰ আহ্বান জনালে।

Verse 78

भगवन्न प्रयच्छंति नित्यं नो वंशसंभवाः । श्राद्धानि दौःस्थ्यमापन्नास्तेन सीदामहे विभो

হে ভগৱন, আমাৰ বংশত জন্ম লোৱা লোকসকলে নিত্য আমাৰ শ্ৰাদ্ধ নকৰে; সেই কাৰণে দৌৰ্দশাত পৰি আমি ক্ষীণ হৈ পৰিছোঁ, হে বিভো।

Verse 79

यथा पूर्वं तथा देव तदुपायं प्रचिन्तय । कंचिद्येन दरिद्रा वै प्रीणयंति च ते पितॄन्

সেয়ে, হে দেৱ! আগৰ দৰে যেন হয়, তেনে এটা উপায় চিন্তা কৰক—যেনে দৰিদ্ৰ লোকেও নিজৰ পিতৃসকলক প্ৰসন্ন কৰি তৃপ্ত কৰিব পাৰে।

Verse 80

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तानाह प्रपितामहः । कृपाविष्टो महाराज सर्वान्पितृगणांस्तथा

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি, কৰুণাৰে আৱিষ্ট প্ৰপিতামহ (মহান পূৰ্বপুৰুষ) হে মহাৰাজ, সেই সকলো পিতৃগণক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 81

सत्यमेतन्महाभागा दौःस्थ्यं यांति दिनेदिने । जना यथायथा याति युगं श्रेष्ठं च पृष्ठतः

ইয়েই সত্য, হে ভাগ্যৱানসকল: দিনে দিনে জীৱসকল দুঃস্থতালৈ গতি কৰে। মানুহৰ আচৰণ যিমান আগবাঢ়ে, সিমানেই শ্ৰেষ্ঠ যুগ পিছলৈ সৰি যায়।

Verse 82

तथापि च करिष्यामि युष्मदर्थमसंशयम् । उपायं लघु सन्तृप्तिर्येन वोऽत्र भवि ष्यति

তথাপি, নিঃসন্দেহে মই তোমালোকৰ হিতৰ বাবে কৰিম। মই এটা সহজ উপায় দিব, যাৰ দ্বাৰা ইয়াতেই তোমালোকৰ তৃপ্তি সহজে লাভ হ’ব।

Verse 83

अमानाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः । तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावास्या ततः स्मृता

‘অমা’ নামৰ দিনা সূৰ্য তেওঁৰ সহস্ৰ প্ৰধান ৰশ্মিৰে প্ৰকাশিত হৈ থাকে; আৰু সেই সময়ত চন্দ্ৰ সূৰ্যত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়, সেয়েহে সেই দিন ‘অমাৱস্যা’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 84

तस्मिन्नहनि ये श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य चात्मनः । करिष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यंति सुस्थिताः

সেই দিন যিসকল মানুহে ভক্তিভাৱে পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি আৰু নিজৰ আত্মকল্যাণৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ কৰে, তেওঁলোক সুস্থিৰ মঙ্গলত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 85

धनधान्यसमोपेता सर्वशत्रुविवर्जिताः । अपमृत्युपरित्यक्ता मम वाक्याद संशयम्

তেওঁলোক ধন-ধান্যৰে সমৃদ্ধ হ’ব, সকলো শত্রুৰ পৰা মুক্ত থাকিব, আৰু অকালমৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা পাব—এইটো মোৰ বাক্যৰ দ্বাৰা নিঃসন্দেহে নিশ্চিত।

Verse 86

भर्तृयज्ञ उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बभूवुर्हृष्टमानसाः । पितरः कव्यमासाद्य प्रहष्टेनांतरात्मना

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: তেওঁৰ সেই বাক্য শুনি পিতৃসকল হৃদয়ত আনন্দিত হ’ল; নিজৰ যোগ্য কব্য (অর্ঘ্য) লাভ কৰি অন্তৰত প্ৰহর্ষিত হ’ল।

Verse 87

ययुः स्वानि निकेतानि प्रेषिताः पद्मयोनिना । अमावास्यादिनं प्राप्य श्राद्धं दत्तं स्ववंशजैः

পদ্মযোনি (ব্ৰহ্মা)ৰ আদেশত তেওঁলোক নিজৰ নিজৰ নিবাসলৈ গ’ল; আৰু অমাৱস্যাৰ দিন আহিলে, তেওঁলোকৰ নিজ বংশধৰসকলে শ্ৰাদ্ধ অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 88

संतृप्ता मासमात्रं च तस्थुः संतुष्टमानसाः । गच्छता त्वथकालेन दौःस्थ्यं प्राप्य नरा भुवि । दर्शेऽस्मिन्नपि नो श्राद्धं प्रायः कुर्वंति केचन

তৃপ্ত আৰু সন্তুষ্টচিত্তে তেওঁলোক প্ৰায় এক মাহ তেনেদৰে থাকিল। কিন্তু সময় বাঢ়াৰ লগে লগে পৃথিৱীত মানুহে পুনৰ দুঃস্থতা লাভ কৰিলে; আৰু এই দৰ্শ (অমাৱস্যা) দিনতো কিছুমানে সাধাৰণতে শ্ৰাদ্ধ নকৰে।

Verse 89

ततः पितृगणाः सर्वें ये दिव्या ये च मानुषाः । क्षुत्पिपासाकुला भूयो ब्रह्माणं शरणं गताः

তেতিয়া পিতৃগণৰ সকলো দল—দিব্য আৰু মানৱ—পুনৰ ভোক-পিয়াহত কাতৰ হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গ’ল।

Verse 91

भगवन्निंदुक्षये श्राद्धं प्रोक्तं मासं त्वया विभो । अस्माकं प्रीणनार्थाय यत्करिष्यंति मानवाः

হে ভগৱান, হে বিভো! চন্দ্ৰক্ষয়ৰ সময়ত তুমি এটা সম্পূৰ্ণ মাহক শ্রাদ্ধৰ যোগ্য বুলি কৈছা; আমাৰ তৃপ্তিৰ বাবে, যাতে মানুহে পিতৃসন্তোষকাৰী ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰে।

Verse 92

दौःस्थात्तदपि नो कुर्युः प्रायशस्तु पितामह । तेनास्माकं परा पीडा क्षुत्पिपासासमुद्भवा

কিন্তু দাৰিদ্ৰ্যৰ কাৰণে, হে পিতামহ, তেওঁলোকে প্ৰায়ে সেইটোও নকৰে; তাৰ ফলত ভোক-পিয়াহৰ পৰা জন্মা আমাৰ তীব্ৰ যন্ত্ৰণা হয়।

Verse 93

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा पूर्वं सुरेश्वर । तथापि दुःस्थताभाजस्तर्पयिष्यंति नोऽधुना

সেয়ে হে সুৰেশ্বৰ, আগৰ দৰে আমাৰ ওপৰত কৃপা কৰা; যাতে দাৰিদ্ৰ্যত পীড়িত লোকেও এতিয়া অৰ্ঘ্য-তর্পণেৰে আমাক তৃপ্ত কৰিব পাৰে।

Verse 94

भर्तृयज्ञ उवाच । अथ ब्रह्मापि संचिन्त्य तानुवाच कृपान्वितः । युष्मदर्थं मयोपायश्चिंतितः पितरो लघुः

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: তেতিয়া ব্ৰহ্মাই চিন্তা কৰি দয়াসহ তেনেকৈ ক’লে—‘হে পিতৃসকল, তোমালোকৰ বাবে মই এটা সহজ উপায় ভাবি উলিয়াইছোঁ।’

Verse 95

येन तृप्तिं परां यूयं गमिष्यथ पित्रीश्वराः । अमावास्योद्भवं श्राद्धमलब्ध्वापि च वत्सरम्

ইয়াৰ দ্বাৰা, হে পিতৃলোকৰ ঈশ্বৰসকল, তোমালোকে পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিবা—যদিও এটা সম্পূৰ্ণ বছৰ আমাৱস্যা-সম্বন্ধীয় শ্ৰাদ্ধ নাপোৱা।

Verse 96

यथा मम प्रसादेन तच्छृणुध्वं समाहिताः । आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे

যেন মোৰ অনুগ্ৰহে সেয়া হয়—একাগ্ৰচিত্তে শুনা। আষাঢ় মাহত, পঞ্চম পক্ষত, যেতিয়া সূৰ্য কন্যা ৰাশিত স্থিত থাকে…

Verse 97

मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः । तस्य संवत्सरंयावतृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम्

যি মানুহে মৃত্যুতিথিৰ দিনা পুনৰ শ্ৰাদ্ধ দান কৰে, তাৰ পিতৃসকল নিশ্চিতভাৱে এটা বছৰ পৰ্যন্ত তৃপ্ত থাকিব।

Verse 98

एवं ज्ञात्वा करिष्यंति प्रेतपक्षे नरा भुवि । श्राद्धं यूयं न संदेहो भविष्यथ सुतर्पिताः

এই কথা জানি পৃথিৱীত মানুহে প্ৰেতপক্ষত শ্ৰাদ্ধ কৰিব। কোনো সন্দেহ নাই—তেতিয়া তোমালোক ভালদৰে তৰ্পিত হ’বা।

Verse 99

यावत्संवत्सरं तेन एकेनापि तु सत्तमाः । तस्मिन्नपि च यः श्राद्धं युष्माकं न प्रदास्यति

হে সত্তমসকল, সেই একেটা কৰ্মেৰে এটা সম্পূৰ্ণ বছৰ পৰ্যন্ত… তথাপি যি জনে তোমালোকৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ নিবেদন নকৰিব…

Verse 100

शाकेनाऽपि दरिद्रोऽसावंत्यजत्वमुपेष्यति । आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं तथा

দৰিদ্ৰ হ’লেও কেৱল শাক-সব্জিৰেো ই কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিব পাৰিলেহেঁতেন; তথাপি সেই মানুহে অন্ত্যজ অৱস্থালৈ পতিত হ’ব। লোকে তাক আসন, শয়ন, ভোজন, স্পৰ্শ আৰু কথোপকথনো অস্বীকাৰ কৰিব।

Verse 102

न सुखं धनधान्यं च तेषां भावि कथंचन । तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम्

তেওঁলোকৰ বাবে কোনো মতে সুখো নহ’ব, ধন-ধান্যো একেবাৰে নহ’ব। সেয়ে, হে পিতৃগণ, ব্যগ্ৰতা নকৰাকৈ শীঘ্ৰে নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গমন কৰক।

Verse 103

कलिकालेऽपि संप्राप्ते दारुणे निर्धेने जने । वर्षांते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यंति मानवाः

ভয়ংকৰ কলিযুগ আহিলেও আৰু লোক নিৰ্ধন হ’লেও, মানুহে বছৰৰ অন্তত অন্ততঃ এটা শ্ৰাদ্ধ অৱশ্যে সম্পন্ন কৰিব।

Verse 104

येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा

যাৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ বছৰৰ জুৰি তোমালোকৰ উত্তম প্ৰীতি উদ্ভৱ হয়।

Verse 105

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टा जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । वर्षांतेऽपि समासाद्य श्राद्धं न स्युर्बुभुक्षिताः

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: এই কথা শুনি পিতৃগণ আনন্দিত হৈ নিজৰ নিজৰ নিকেতনলৈ গ’ল। আৰু বছৰৰ অন্ত আহিলে, শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন হ’ব বাবে তেওঁলোক ভোকাতুৰ হৈ নাথাকিব।

Verse 106

अथ येऽत्र दुरात्मानो निःशंकाः कृपणात्मकाः । कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरांतेऽपि नो ददुः

কিন্তু ইয়াত যিসকল দুষ্টাত্মা—নিৰ্লজ্জ, নিৰ্ভয় আৰু কৃপণ স্বভাৱৰ—কলিৰ মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ বছৰৰ অন্ততো শ্ৰাদ্ধ নকৰে।

Verse 107

तेषां तु पितरो भूयो दिव्यैःपितृभिरन्विताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः

সেই লোকসকলৰ পিতৃগণ পুনৰ দিৱ্য পিতৃসকলৰ সৈতে একত্ৰ হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গ’ল; আৰু দীনচিত্তে তেওঁলোকে ক’লে।

Verse 108

भगवन्वत्सरांतेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे । नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छंति दुरात्मकाः

হে ভগৱান! বছৰৰ অন্ততো, যেতিয়া সূৰ্য কন্যা ৰাশিত অৱস্থিত থাকে, আমাৰ বংশধৰ দুষ্টচিত্তে আমালৈ শ্ৰাদ্ধ নিবেদন নকৰে।

Verse 109

तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासा समाकुलाः । वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर

এই কাৰণে, হে দেৱ! ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ হৈ আমি অত্যন্ত পীড়িত। আমি তোমাৰ শৰণ লৈছোঁ; সেয়েহে ইয়াৰ প্ৰতিকাৰ কৰাঁ।

Verse 110

यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम् । एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती । प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर

যেনেকৈ আগতে, হে মহাভাগ! সৰ্বোত্তম আৰু সৰল উপায় কোৱা—যাৰ দ্বাৰা একদিনীয়া শ্ৰাদ্ধে আমাৰ চিৰস্থায়ী তৃপ্তি জন্মে, হে দেৱ, হে সুৰেশ্বৰ, তোমাৰ কৃপাতে।

Verse 111

वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत्

বংশ ক্ষয় হ’লেও, আমাৰ অৱনতি অৱশ্যম্ভাৱী হ’ব।

Verse 112

भर्तृयज्ञ उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি পিতামহ ব্ৰহ্মাই বহুক্ষণ ধ্যান কৰিলে; তাৰ পাছত পৰম কৃপাৰে আৱিষ্ট হৈ সাদৰে তেওঁলোকক ক’লে।

Verse 113

ब्रह्मोवाच । अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया । स लघुर्येन वोऽत्यंतं तृप्तिर्भवति शाश्वती

ব্ৰহ্মাই ক’লে: তোমালোকৰ সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্টিৰ বাবে মই আন এটা উপায় চিন্তা কৰিছোঁ—এটি সহজ—যাৰ দ্বাৰা তোমালোকৰ তৃপ্তি পৰম আৰু শাশ্বত হ’ব।

Verse 114

गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यंति येऽत्र वः । अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ

গয়াশিৰত উপস্থিত হৈ যিসকলে ইয়াত তোমালোকৰ উদ্দেশ্যে শ্রাদ্ধ কৰে—এবাৰ মাত্ৰ হলেও—তাৰ প্ৰভাৱত তোমালোক দিৱ্য গতি লাভ কৰিবা।

Verse 115

अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः । अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च

পাপী লোকৰ বাবেও—ব্ৰাহ্মণহন্তা দেহধাৰীৰ বাবেও—ৰৌৰৱ নৰকত অৱস্থিতৰ বাবেও, আৰু কুম্ভীপাকত পতিতৰ বাবেও,

Verse 116

प्रेतभावगतस्यापि यस्य श्राद्धं प्रदास्यति । गयाशिरसि वंशस्थस्तस्य मुक्तिर्भविष्यति

যদিও কোনো জন প্ৰেত-ভাবত পতিত হয়, তথাপি যদি তেওঁৰ বংশধৰে গয়াশিৰসত তেওঁৰ শ্ৰাদ্ধ অৰ্ঘ্য কৰে, তেন্তে তেওঁৰ মুক্তি অৱশ্যম্ভাৱী হয়।

Verse 117

एतन्मम वचः श्रुत्वा सांप्रतं भुवि मानवाः । निःस्वा अपि करिष्यंति श्रादमेकं हि तत्र च । गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम्

মোৰ এই বাক্য শুনি পৃথিৱীৰ মানুহে—দৰিদ্ৰ হলেও—এতিয়া তাত অন্ততঃ এটা শ্ৰাদ্ধ নিশ্চয় কৰিব; কিয়নো গয়াশিৰসত ই স্পষ্টভাৱে তোমালোকৰ মুক্তিদাতা ৰূপে প্ৰকাশিত।

Verse 118

भर्तृयज्ञ उवाच । तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः । अनुज्ञातास्ततस्तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे

ভৰ্তৃযজ্ঞ ক’লে: পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ সেই বাক্য শুনি পিতৃসকলে, তেওঁৰ অনুমতি লাভ কৰি, তাৰপিছত নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল।

Verse 119

ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले । पिंडदानसमे तानि यावदापुरुषत्रयम्

সেই সময়ৰ পৰা পৃথিৱীত শ্ৰাদ্ধ-ক্ৰিয়া প্ৰচলিত হ’ল। ই পিণ্ডদানৰ সমতুল্য গণ্য হয় আৰু ফল-কৰ্তব্য তিন পুৰুষ পৰ্যন্ত বিস্তৃত।

Verse 120

पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः । परलोकं समुद्दिश्य तान्नराञ्छक्तितो नृप

হে নৃপ, পৰলোকক লক্ষ্য কৰি মানুহে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে, ব্ৰহ্মাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আৰু আগলৈকে, পূৰ্বে গমন কৰা সকলো পুৰুষৰ নিমিত্তে এই ক্ৰিয়া কৰিব লাগে।

Verse 121

तत्संख्यानां द्विजेंद्राणां दत्तवंतोऽपि वांछितम् । अदैवत्यमिदं श्राद्धं दरिद्राणां सुखावहम्

সেই সংখ্যক শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজক দান কৰিলেও মনোবাঞ্ছিত ফল লাভ হয়। এই শ্ৰাদ্ধ ‘অন্য দেৱতাৰ আশ্ৰয়-নিরপেক্ষ’ আৰু দৰিদ্ৰৰ মঙ্গল-সুখদায়ক।

Verse 122

पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां सुतृप्ति दम् । तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता

শ্ৰাদ্ধে পিতৃলোক, দেৱতা আৰু মানুহকো সম্পূৰ্ণ তৃপ্তি দিয়ে। সেয়ে জ্ঞানী পুৰুষে নিশ্চয় শ্ৰাদ্ধ কৰাই উচিত।

Verse 123

पितॄणां वांछता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः । गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता

যি পিতৃসন্তুষ্টি কামনা কৰে, সি এই উপযুক্ত সময়সমূহত যত্নসহে কৰ্ম কৰিব—বিশেষকৈ গয়াত—যদি ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োটাত মঙ্গল বিচাৰে।

Verse 124

न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये । क्षुत्पिपासापरीतांगाः पितरस्तस्य दुःखिताः

যদি কোনো মানুহে চন্দ্ৰক্ষয় (অমাৱস্যাৰ সময়) পিতৃসকলৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ নকৰে, তেন্তে তাৰ পিতৃসকল ভোক-পিয়াহত আচ্ছন্ন হৈ দুঃখিত হয়।

Verse 125

प्रेतपक्षं प्रतीक्षंते गुरुवांछासमन्विताः । कर्षुका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतंद्रिताः

তেওঁলোকে গভীৰ আকাঙ্ক্ষাৰে প্ৰেতপক্ষৰ অপেক্ষা কৰে; যেনেকৈ কৃষকে দিন-ৰাত অলসতা নকৰাকৈ বৰষুণৰ মেঘৰ অপেক্ষা কৰে।

Verse 126

प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यां गतो रविः । तावच्छ्राद्धं च वांछंति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः

পিতৃপক্ষ পাৰ হৈ গ’লেও, যেতিয়ালৈকে সূৰ্য কন্যা ৰাশিত নাযায়, তেতিয়ালৈকে পিতৃসকলে নিজৰ পুত্ৰসকলৰ দ্বাৰা দিয়া শ্ৰাদ্ধ কামনা কৰে।

Verse 127

ततस्तुलागतेप्येके सूर्ये वांछंति पार्थिव । श्राद्धं स्ववंशजै र्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः

আৰু হে ৰাজন, সূৰ্য তুলা ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰিলেও কিছুমান পিতৃ ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ হৈ নিজৰ বংশধৰসকলৰ দিয়া শ্ৰাদ্ধৰ বাবে আকুল থাকে।

Verse 128

तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले चांलिं गते रवौ । निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम्

সেই সময়ো পাৰ হৈ সূৰ্য আগবাঢ়িলে, নিৰাশ আৰু দীন পিতৃসকলে তেতিয়া নিজৰ নিবাসলৈ উভতি যায়।

Verse 129

मासद्वयं प्रतीक्षंते गृहद्वारं समाश्रिताः । वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम्

মানুহৰ পিতৃসকলে দুমাহ ধৰি ঘৰদুৱাৰত আশ্ৰয় লৈ অপেক্ষা কৰে; বায়ুৰ দৰে সূক্ষ্ম হৈ, পিপাসাত কাতৰ আৰু ক্ষুধাত ক্ষীণ হয়।

Verse 130

यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते । तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप

হে পৃথিৱীৰ অধিপতি, যেতিয়ালৈকে সূৰ্য কন্যাত প্ৰৱেশ কৰি তুলাত অৱস্থিত থাকে—আৰু তেনেদৰে দৰ্শা (অমাৱস্যা) দিনতো—হে নৃপ, এই সকলো ব্ৰহ্মাৰ বচন অনুসাৰে।

Verse 131

तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता । तिलोदकं विशेषेण यथा ब्रह्मवचो नृप

সেয়ে পিতৃসকলৰ তৃপ্তি কামনা কৰা জনে সদায় শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে; বিশেষকৈ তিলোদক অৰ্পণ কৰিব লাগে, হে নৃপ, কিয়নো ই ব্ৰহ্মাৰ বচন।

Verse 132

वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता । तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे

ধন নাথাকিলেও দৰ্শা (অমাৱস্যা) তিথিত জ্ঞানী জনে শ্ৰাদ্ধ দান কৰিব লাগে। সেয়াও সম্ভৱ নহ’লে, সূৰ্য কন্যা ৰাশিত অৱস্থিত থাকোঁতে শ্ৰাদ্ধ কৰিব।

Verse 133

तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत् । येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते

সেয়াও নহ’লে গয়াত কেৱল এবাৰেই শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিব। তেনে কৰিলে নিত্য দিয়া শ্ৰাদ্ধৰ ফল যেনেকৈ, তেনেকৈ ফল ভোগ কৰে।

Verse 134

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृ परायणैः

হে নৰাধিপ, তুমি যি সুধিছিলা, সেই সকলো মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ—যাৰ দ্বাৰা পিতৃভক্ত জনসকলে শ্ৰাদ্ধ সম্পাদন কৰে।

Verse 135

अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव

হে পাৰ্থিৱ (ৰাজা), বিশেষকৈ অমাৱস্যা তিথিত আৰু প্ৰেতপক্ষ কালতো।

Verse 136

यश्चैतां शृणुयात्पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिं पठेच्च वा । स सर्वदोषनिर्मुक्तः श्राद्धदानफलं लभेत्

যি এই পুণ্যময় শ্ৰাদ্ধ-উৎপত্তিৰ কাহিনী শুনে বা পাঠ কৰে, সি সকলো দোষৰ পৰা মুক্ত হৈ শ্ৰাদ্ধ-দানৰ ফল লাভ কৰে।

Verse 137

श्राद्धकाले पठेद्यस्तु श्राद्धोत्पत्तिमिमां नरः । अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं सर्वच्छिद्रविवर्जितम्

কিন্তু শ্ৰাদ্ধৰ সময়ত যি নৰ এই শ্ৰাদ্ধ-উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা পাঠ কৰে, তাৰ শ্ৰাদ্ধ অক্ষয় হয় আৰু সকলো ত্ৰুটি-ঘাটতিৰ পৰা মুক্ত থাকে।

Verse 138

असद्द्रव्येण वा चीर्णमनर्हैर्ब्राह्मणैरपि । अभुक्तं कामहीनं वा मन्त्रहीनमथापि वा

যদিও শ্ৰাদ্ধ অসৎ দ্ৰব্যেৰে কৰা হয়, বা অযোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা; অথবা ভোজন অখোৱা ৰৈ যায়, বা সদিচ্ছা-বিহীন হয়, বা মন্ত্ৰ-বিহীনো হয়—

Verse 139

सर्वं संपूर्णतां याति कीर्तनात्पार्थिवोत्तम । अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनाच्छ्रवणादपि

হে উত্তম ৰাজন, এই শ্ৰাদ্ধ-সমুৎপত্তিৰ কাহিনী কীৰ্তন কৰিলেই—আৰু কেৱল শুনিলেও—সেই সকলো সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰে।

Verse 216

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटके श्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धोत्पत्तिवर्णनंनाम षोडशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰী সংহিতাৰ ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ শ্ৰাদ্ধ-কল্পৰ অন্তৰ্গত ‘শ্ৰাদ্ধ-উৎপত্তি-বৰ্ণন’ নামক দ্বিশত ষোড়শ অধ্যায় সমাপ্ত।