Adhyaya 48

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः । आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः

সূতে ক’লে: “সেই ঠাইতেই, সেই অঞ্চলত, ভূপতি হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰজাৰ এক সুপ্ৰসিদ্ধ আশ্ৰম আছে, যি নানা প্ৰকাৰ গছ-গছনিয়ে আৱৃত।”

Verse 2

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ । यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्

“সেই ঠাইত তেওঁ তপস্যা কৰিছিল; আৰু উমা-মহেশ্বৰক প্ৰতিষ্ঠা কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলক নানা প্ৰকাৰ দান দিছিল—যি তেওঁলোকৰ ইচ্ছানুযায়ী যোগ্য আৰু প্ৰিয় আছিল।”

Verse 3

आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा । अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः

“পূৰ্বকালত ত্ৰিশঙ্কুৰ পুত্ৰ হৰিশ্চন্দ্ৰ নামৰ এজন ৰজা আছিল—শ্ৰীমান অযোধ্যাৰ অধিপতি, সূৰ্যবংশত জন্মলাভ কৰা।”

Verse 4

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् । तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम्

তাঁৰ ৰাজ্যত দুৰ্ভিক্ষ নাছিল, ব্যাধি নাছিল, আৰু অকালে মৃত্যু নিশ্চিত নাছিল; ধৰ্মৰে শাসন কৰাত চোৰৰ কৃত ভয়ো নাছিল।

Verse 5

कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च । रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः

মেঘ সদায় সময়মতে বৰষিছিল; শস্য প্ৰচুৰ হৈছিল; পানী মিঠা আৰু ৰসাল আছিল; আৰু গছ-দ্ৰুম সকলো ঋতুত ফল দিছিল।

Verse 6

दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने । एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः

তাত ‘দোষ’ কেৱল এই অৰ্থতেই আছিল: ঘৰত দণ্ড কেৱল বস্তুস্বৰূপে; ‘গৃহৰোধ’ কেৱল পাশা-খেলাত; ৰাত্ৰি-কৰ্তা কেৱল চন্দ্ৰ; আৰু কৌশিক (পেঁচা) ৰাত্ৰিপ্ৰিয়।

Verse 7

स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः । वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने

‘স্নেহক্ষয়’ কেৱল দীপত হৈছিল; ‘কৰগ्रह’ কেৱল বিবাহত; ‘বৃত্তভঙ্গ’ কেৱল গদ্যত; আৰু ‘দানত্থিতি’ কেৱল গজানন গণেশ্বৰ ক্ষেত্ৰত।

Verse 8

तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः । एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः

এনেদৰে গুণে গুণান্বিত সেই সার্বভৌম ভূপতিত একেটাই মহান দোষ আছিল—তেওঁ পুত্ৰবিহীন আছিল।

Verse 9

ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः

তাৰ পিছত পুত্ৰলাভৰ নিমিত্তে তেওঁ আগবাঢ়ি গৈ অতি মহাতপস্যা কৰিলে। চমৎকাৰপুৰৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ভক্তিভাৱে শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 10

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः । जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम्

গ্ৰীষ্মত পঞ্চাগ্নি সাধনা কৰি, বৰ্ষাত খোলা আকাশৰ তলত অৱস্থিত হৈ, আৰু হেমন্তত জলত আশ্ৰয় লৈ, তেওঁ মহেশ্বৰক ধ্যান কৰিছিল।

Verse 11

ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः

তাৰ পিছত হাজাৰ বছৰৰ অন্তত, তাত সন্তুষ্ট হৈ মহেশ্বৰ প্ৰত্যক্ষ হ’ল—গৌৰীৰ সৈতে, আৰু গণসমূহৰ দলেৰে পৰিবেষ্টিত।

Verse 13

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

তাৰ পিছত তেওঁক প্ৰণিপাত কৰি, বেদত শ্ৰুত সূক্তসমূহেৰে উচ্চস্বৰে স্তৱ কৰি, বিনয়পূৰ্ণ হৈ কৃতাঞ্জলি হৈ থিয় দি ক’লে।

Verse 14

त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले । तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा

হে সুৰশ্ৰেষ্ঠ! তোমাৰ প্ৰসাদে ধৰণীত যি কিছুমান আছে—মোৰ মনৰ ইচ্ছামতে সকলো—সেই সকলো ইতিমধ্যে মোৰ ঘৰত আছে।

Verse 19

यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम । हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव

যিহেতু তুমি, মহামূৰ্খ, মোক প্ৰণাম নকৰিলা—যদিও মই হৰ (শিৱ)ৰ ঠিক পাছতেই আছোঁ—সেইবাবে মই তোমাক শাপ দিম।

Verse 20

तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना । परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे

তোমাৰ পুত্ৰ নিশ্চয় হ’ব, শূলপাণি (শিৱ) যিদৰে কৈছে; কিন্তু সি শিশুৱস্থাতেই থাকোঁতে তুমি মৃত্যুজাত তীব্ৰ দুঃখ ভোগ কৰিবা।

Verse 21

एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना । अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः

এইদৰে কৈ ভগৱতী, দেৱ শম্ভুৰ সৈতে, তাৰ পাছত দৰ্শনৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’ল; আৰু কাষৰ অন্য সঙ্গীসকলেও একেলগে অদৃশ্য হ’ল।

Verse 22

सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् । न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः

সেই ৰজাও বৰ লাভ কৰি আৰু তাৰ ঠিক পাছতেই শাপ পাই, ঘৰলৈ নাযালে; বৰঞ্চ তেওঁ পুনৰ অতি মহান তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 23

एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ । ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः

গৌৰী আৰু মহেশ্বৰক একেলগে বহিবলৈ একেটা আসন সাজি, তাৰ পাছত তেওঁ দুয়োকে একসাথে ফুল আৰু সুগন্ধি লেপনেৰে সমভাবে আৰাধনা কৰিলে।

Verse 24

विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः । भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः

বিশেষ ভক্তিভাৱে ভূমিপতিয়ে ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিলে; মাটিত শুই, অন্তৰ শান্ত কৰি, তেওঁ দীঘল উপবাসৰ অন্তৰে ষষ্ঠ বেলাতেহে আহাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।

Verse 25

ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः । पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः

তাৰ পাছত বছৰৰ অন্তত, বৃষভধ্বজধাৰী ভগৱান শিৱ পাৰ্বতীৰ সৈতে পুনৰ তেওঁৰ দৰ্শনলৈ আহিল।

Verse 26

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम् । कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्

তেতিয়া নৃপতিয়ে দুয়োকে একেলগে বিধিপূৰ্বক প্ৰণাম কৰি, বিনয়ে এই বাক্য ক’লে।

Verse 27

पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा । न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

হে দেবী, পূৰ্বে আনন্দপুৰত মোৰ চিত্ত ব্যাকুল আছিল; মই তোমাক প্ৰণাম কৰা নাছিলোঁ। সেয়ে মোৰ ওপৰত ক্ৰোধ নকৰিবা।

Verse 28

देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः । तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे

হে দেবী, তুমি শিৱৰ অর্ধদেহধাৰিণী, সদায় ত্ৰিশূলধাৰীৰ সৈতে একাত্মা। তেন্তে মই কেৱল তেওঁক প্ৰণাম কৰোঁতে তুমি কিয় প্ৰণাম গ্ৰহণ নকৰিলা? মোক কোৱা।

Verse 30

तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह । एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता

তথাপি, হে দেবী, মই তোমাক পৃথকভাৱেো নমস্কাৰ কৰিলোঁ; আৰু তুমি শিৱৰ সৈতে একে আসনত উপবিষ্ট আছিলা বুলিয়েই মই তোমাকো সমানভাৱে পূজা কৰিলোঁ।

Verse 31

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा । सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम

সেয়ে, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰা; ত্ৰিপুৰাৰিৰা (শিৱে) পূৰ্বে যি বৰ কৈছিল, সেয়া মোৰ পুত্ৰলাভৰ নিমিত্তে তৎক্ষণাৎ ফলপ্ৰসূ হওক।

Verse 32

यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः । त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि

হে দেবী, তোমাৰ কৃপাৰে যেন বংশধৰ পুত্ৰ জন্মে—দীৰ্ঘায়ু আৰু দৃঢ় বিক্ৰমে বিভূষিত; তেনে কৰাটো তোমাৰেই উচিত।

Verse 33

श्रीदेव्युवाच । नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन । तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति

শ্ৰীদেৱী ক’লে: হে ৰাজন, ইয়াত মোৰ বাক্য কোনোভাবেই অন্যথা নহয়। সেয়ে তোমাৰ পুত্ৰ, বালক অৱস্থাতো, পঞ্চত্ব (মৃত্যু) লাভ কৰিব।

Verse 34

दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् । भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः

কিন্তু অল্প-মৃত্যুৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তোমাৰ দুখ দেখুৱাই, সি মোৰ কৃপাৰে অচিৰেই পুনৰ প্ৰাণ লাভ কৰিব।

Verse 35

भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी । सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित्

তাৰ পিছত তেওঁ দীঘলীয়া আয়ুস লাভ কৰিব—বংশধৰ, বিজয়ী, সম্ৰাটসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য, দানশীল, যজ্ঞনিষ্ঠ আৰু ধৰ্মজ্ঞ।

Verse 36

तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् । संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया

সেয়ে, হে ৰাজন, গৃহলৈ উভতি গৈ তোমাৰ ইচ্ছিত ৰাজ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰা। মই যিদৰে বৰ্ণনা কৰিছোঁ, তেনেদৰে তুমি এক শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ লাভ কৰিবা।

Verse 37

अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् । पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना

আৰু যি কোনো অন্য মানুহে ইয়াতেই, এই ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত মোক পূজা কৰিব, সি দেব শম্ভুক পূজা কৰাৰ সমান পুণ্য লাভ কৰিব।

Verse 38

तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् । तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः

এমন ভক্তক মই হৃদয়ৰ কামনা অনুসাৰে পুত্ৰ দান কৰিম; আৰু তেওঁ যি আন কিবা বিচাৰে, সেয়াও শীঘ্ৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 39

श्रीमहादेव उवाच । भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् । न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

শ্ৰী মহাদেৱ ক’লে: হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, পুনৰ এবাৰ মোৰ পৰা তোমাৰ বাঞ্ছিত বস্তু প্ৰাৰ্থনা কৰা। মোৰ দৰ্শন বৃথা নহ’ব—এই সত্য মই তোমাক কওঁ।

Verse 40

हरिश्चंद्र उवाच । कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम । पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी

হৰিশ্চন্দ্ৰ ক’লে: হে দেৱেশ্বৰ, মই কৃতকৃত্য; মোৰ গৃহত সকলো আছে। পুত্ৰ-অভাব ত্যাগ কৰি, তুমি মোক সেইটোও দান কৰিলা—বংশধৰ, বিজয়ী উত্তৰাধিকাৰী।

Verse 41

तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम्

তথাপি তোমাৰ আদেশ কোনোপধ্যেই ব্যৰ্থ হ’ব নালাগে। এই কাৰণতে, হে দেৱ, মই মোৰ ইচ্ছিত বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিম।

Verse 42

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते । निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा

ৰাজসূয় যজ্ঞ সম্পাদনৰ দিশে মোৰ বুদ্ধি সদায় প্ৰবৃত্ত থাকে। কিন্তু সেই সময়ত মোৰ সকলো মন্ত্ৰী আৰু সুহৃদে মোক বাধা দিয়ে।

Verse 43

सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः । युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो

সেই যজ্ঞ তেতিয়াহে সম্পন্ন হয়, যেতিয়া সেই সকলো ৰজাক কৰদাতা কৰি তোলা হয়। কিয়নো যুদ্ধ নোহোৱাকৈ তেওঁলোকেও কৰ নিদিয়ে; সেয়েহে, হে প্ৰভু।

Verse 44

ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः । कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः

সেয়েহে যুদ্ধ কামনা কৰা মোক মোৰ হিতৈষীসকলে বাধা দিয়ে। যজ্ঞ লাভত মই উৎসাহী হ’লেও, তেওঁলোকে নীতি আৰু পৰামৰ্শৰ পথ আশ্ৰয় কৰে।

Verse 45

तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः । अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम्

সেয়ে, তোমাৰ প্ৰসাদে ৰাজসূয় যজ্ঞ সম্পন্ন হওক। ই নিৰ্বিঘ্নে সিদ্ধিলাভ কৰক। মই নিজৰ বাবে আন একো নুবিচাৰোঁ।

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः । सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः

সূতে ক’লে: ‘তথাই হওক’ বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি হৰ (শিৱ) দৰ্শনৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’ল। আৰু সেই ৰজাও—বৰ লাভ কৰি—নিজৰ ৰাজভৱনলৈ উভতি গ’ল।

Verse 47

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ । उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि

এইদৰে সেই নৰেন্দ্ৰই প্ৰথমে তাত উমা আৰু মহেশ্বৰক (মন্দিৰ/প্ৰতিমা) স্থাপন কৰিলে; পাছত আন লোকসকলেও সেয়া নিৰ্মাণ আৰু প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।

Verse 48

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने । फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः । सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

হে দ্বিজসকল, যি কোনোবাই পঞ্চমী তিথি আহিলে সেই দুজন (উমা আৰু মহেশ্বৰ)ক পূজা কৰে—এটা বছৰ জুৰি যথোচিতভাৱে ফল অৰ্পণ কৰি—সেইজন ইচ্ছিত পুত্ৰ লাভ কৰে, যি নিজৰ বংশ ধাৰণ আৰু উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম।

Verse 529

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता । नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः

যি কোনোবাই সেই দেবেশক নমস্কাৰ কৰে, সেই কৰ্মে তুমিও সদায় নমিত আৰু সন্মানিতা হওঁ। তোমাক নমন কৰিলে দেবেশো নমিত হয়—এই মোৰ মত।