Adhyaya 108
অধ্যায় ১০৮ত ঋষিসকলে কৌতূহল আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য সূচীৰ বাবে সূতক অনুৰোধ কৰে—আগতে উল্লেখ কৰা ‘অষ্টষষ্টি’ ক্ষেত্ৰ-তীৰ্থ আৰু আন তীৰ্থসমূহৰ নাম পুনৰ ক্ৰমে কওক। সূতে কৈলাসত শিৱ–পাৰ্বতীৰ পূৰ্ব সংলাপক আধাৰ কৰি ব্যাখ্যা কৰে—কলিযুগত অধৰ্ম ব্যাপক হ’লে তীৰ্থসমূহ পাতাললৈ লীন হয় বুলি কোৱা হয়; তেতিয়া পবিত্ৰতাৰ স্বৰূপ আৰু তাক কেনেকৈ লাভ কৰিব—এই প্ৰশ্ন উঠে। শিৱে ‘তীৰ্থ’ৰ বিস্তৃত সংজ্ঞা দিয়ে—মাতা-পিতা, সৎসঙ্গ, ধৰ্মচিন্তা, যম-নিয়ম, আৰু পুণ্যকথাৰ শ্ৰৱণ-স্মৰণো তীৰ্থ। দৰ্শন, স্মৰণ বা স্নানমাত্ৰে মহাপাপো শুদ্ধ হয় বুলি সিদ্ধান্ত কোৱা হৈছে; কিন্তু স্নান ভক্তিৰে, একাগ্ৰচিত্তে, মহেশ্বৰ-পূজাৰ অভিমুখে কৰিব লাগে বুলি বিশেষ উপদেশ দিয়া হয়। শেষত ভাৰতব্যাপী প্ৰধান তীৰ্থ-ক্ষেত্ৰসমূহৰ নামাৱলী দিয়া হয়, যি পৰৱৰ্তী বিস্তৃত বৰ্ণনাৰ ভিত্তি হয়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय
ঋষিসকলে ক’লে: “হে সূতপুত্ৰ! তুমি যি অষ্টষষ্টি সংখ্যক ক্ষেত্ৰসমূহ কৈছা, সেইবোৰেই এতিয়া আমাক নামধৰে স্পষ্টকৈ পুনৰ প্ৰকীৰ্তন কৰা।”
Verse 2
तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः
আৰু ধৰণীত যিমান আন আন তীৰ্থ আছে, সেয়াও সম্পূৰ্ণভাৱে কীৰ্তন কৰা; কিয়নো আমাৰ কৌতূহল আৰু জানিবৰ আকাঙ্ক্ষা অতি মহান।
Verse 3
सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले
সূতে ক’লে: “হে দ্বিজসত্তমসকল! আপোনালোকৰ দ্বাৰা যি তীৰ্থসমূহ কোৱা হৈছে, আৰু তেনেদৰে ভূতলত অষ্টষষ্টি সংখ্যক ক্ষেত্ৰসমূহ—”
Verse 4
तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे
হে মুনিশাৰ্দূলসকল, সেই সকলো তীৰ্থ ভয়ত ৰসাতলত প্ৰৱেশ কৰিলে; কিয়নো এই কলিযুগত ইয়াত পাপেই প্ৰাধান্য লাভ কৰিছে।
Verse 5
एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः
এই কথাই পূৰ্বতে পাৰ্বতীয়ে পৰমেশ্বৰক সুধিছিল; যেনেকৈ এতিয়া তোমালোক দ্বিজসকলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিষয়ে মোক সুধিছা।
Verse 6
कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने
পূৰ্বতে কৈলাস শিখৰত আসীন দেৱ মহেশ্বৰ, সকলো গণসমূহৰ সৈতে একেলগে, উত্তম আসনত উপবিষ্ট আছিল।
Verse 7
प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह
প্ৰণাম গ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে অমৰসকল আহিছিল; আৰু তেওঁলোক সকলো ত্ৰিদিৱালয়লৈ গুচি যোৱাৰ পাছত—হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল—দেৱী অর্ধাসনত উপবিষ্ট হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 8
देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव
দেৱীয়ে ক’লে: হে দেৱদেৱ মহাদেৱ, গঙ্গাৰে ধৌত শিৰোভূষণধাৰী, যদি মই সত্যই তোমাৰ প্ৰিয়া হওঁ, তেন্তে মোক তীৰ্থসমূহৰ মাহাত্ম্য কোৱা।
Verse 9
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्
হে দেৱ! এই ভূতলত তীৰ্থৰ সংখ্যা তিন কোটি আৰু আধা কোটি। এতিয়া মোক সংখ্যা আৰু নাম অনুসাৰে সিহঁতক কীৰ্তন কৰি কোৱা।
Verse 10
यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्
হে প্ৰভু! মোৰ যি বহু তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে, সিহঁতক হে দেৱেশ! কীৰ্তন কৰি কোৱা, যাতে দেহধাৰীসকলৰ বাবে সিহঁত সহজে গম্য হয়। কিয়নো সিহঁত সকলো তীৰ্থৰ কীৰ্তন কৰিলেই সম্পূৰ্ণ ফল লাভ হয়।
Verse 11
ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता
ঈশ্বৰে ক’লে: হে সুন্দৰ নিতম্বিনী! ‘তীৰ্থ’ শব্দ ধৰ্মকৃত্যসমূহত প্ৰয়োগ হয়। ধৰ্মস্থানসমূহত তাৰ সত্য তত্ত্ব শুনা—চিত্ত একাগ্ৰ কৰি।
Verse 12
माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः
মাতা তীৰ্থ, পিতা তীৰ্থ; সাধুসঙ্গমো তীৰ্থ। ধৰ্মৰ অনুচিন্তনো তীৰ্থ, আৰু সংযম-আচাৰ—যম আৰু নিয়ম—সেয়াও তীৰ্থ।
Verse 13
पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये
হে সুন্দৰ নিতম্বিনী! পুণ্যময় কথাসমূহ—বিশেষকৈ দেৱঋষিসকলে ৰচনা কৰা—সেয়াও তীৰ্থ। আৰু হে প্ৰিয়ে! সৎ মুনীন্দ্ৰসকলৰ আশ্ৰয়স্থান আৰু দেৱতাসকলৰ নিবাসো তীৰ্থ।
Verse 14
भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः
পৃথিৱীৰ কিছুমান অংশ নিশ্চয়েই পবিত্ৰ; সেয়াই ‘তীৰ্থ’ বুলি কীৰ্তিত হয়। কেৱল দৰ্শন, স্মৰণ আৰু তাত স্নান/অৱগাহন কৰিলেই প্ৰাণী শত শত জন্মৰ সঞ্চিত পাপৰ পৰাও মুক্ত হয়।
Verse 15
तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्
তদ্ৰূপে যিসকল মহাপাতকী আৰু যিসকল বিশ্বাসঘাতক, তেওঁলোকো সকলো সেই (তীৰ্থ)ত স্নান/অৱগাহন কৰাত মুক্ত হয়।
Verse 16
एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्
এইদৰে পাপসমূহ নাশলৈ যায়, হে সৰ্বাঙ্গসুন্দৰি। দেহধাৰীসকলৰ ইয়াত ব্ৰাহ্মণ-বধৰ পৰা যি পাপ জন্মে, সেয়াও তীৰ্থ-সংস্পৰ্শত নিঃসন্দেহে লয় পায়।
Verse 17
ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्
পূৰ্বে মোৰ হাতত লাগি থকা ব্ৰহ্মাৰ কপাল (খুলি)ও তীৰ্থ-সংস্পৰ্শত আৰু তাত স্নান/অৱগাহন কৰাত খসি পৰিছিল।
Verse 18
एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना
সেয়ে সকলো তীৰ্থত আৰু তদ্ৰূপে পবিত্ৰ আয়তন/ধামসমূহত ভক্তিযুক্ত চিত্তে, অন্যফালে নাভ্ৰমি, স্নান কৰা উচিত।
Verse 19
यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः
য’ত মানুহে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিলে সকলোৰে ফল লাভ হয়। হে বিশাল-নয়না, সেই স্থান মোৰ আশ্ৰয়—সৰ্বপাপ নাশক, আৰু পুৰুষক তথা বিশেষকৈ নাৰীক কাম্য বৰ দানকাৰী।
Verse 20
एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः
হে দেবী, এই মোৰ অতি গোপন উপদেশ, সদায় অচল সত্যৰূপে স্থিত। মই ইয়াক কাকো প্ৰকাশ কৰা নাই—দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰে সুধিলেও নহয়।
Verse 21
वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः
হে ভদ্ৰে, হে সুন্দৰ-মুখী, তোমাৰ প্ৰতি স্নেহবশত মই নিশ্চয়কৈ কওঁ: মানুহে ভক্তিসহ গমন কৰিবলগীয়া অষ্টষষ্টি (৬৮) টীৰ্থ আছে।
Verse 22
ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्
সেই টীৰ্থসমূহেই মোৰ আশ্ৰয়ত আছে আৰু সৰ্বপাপ হৰণকাৰী। হে সুন্দৰ-উৰু, মোৰ প্ৰভাৱত সিহঁতে কাম্য ফল দান কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 23
यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्
মানুহে যি যি কামনা মনত ধৰে, যদি সেই টীৰ্থত স্নান কৰি তাৰ পাছত দেৱ মহেশ্বৰক পূজা কৰে, তেন্তে সি অভীষ্ট সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 24
सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः
যিসকল নৰে মনত সুকৃত পুণ্য ধ্যান কৰি হৰিক পূজা কৰে, হে সুশ্ৰী, তেওঁলোকৰ বাবে দৰ্শন বা স্পৰ্শৰো আশ্ৰয় নালাগে; কেৱল স্মৰণ মাত্ৰেই বহু আগতে কৰা পাপৰ পৰা নৰসকল মুক্ত হয়।
Verse 25
एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः
হে সুন্দৰী, শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি এই দেৱতাসকলে সেই তীৰ্থসমূহত মোৰ পূজা কৰি ত্ৰিদিৱ (স্বৰ্গ) লাভ কৰিলে; তেনেদৰে নাৰদ আদি আনসকলেও লাভ কৰিলে।
Verse 26
तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता
সেই তীৰ্থসমূহ মই তোমাক বিস্তাৰে পৃথক পৃথককৈ ক’ম। হে দেৱেশী, মন একাগ্ৰ কৰি স্থিৰ হৈ থাকি নামসমূহ শুনা।
Verse 27
वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्
বাৰাণসী, প্ৰয়াগ, আৰু নৈমিষ; তদুপৰি আন পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰসমূহ—গয়াশিৰ, অতি পুণ্যদায়ক; আৰু পবিত্ৰ কুরুজাঙ্গল ভূমি।
Verse 28
प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या
প্ৰভাস আৰু পুষ্কৰ; লগতে বিশ্বেশ্বৰ, আৰু আন এক পবিত্ৰ আসন; অট্টহাস আৰু মহেন্দ্ৰো; তেনেদৰে উজ্জয়নীও।
Verse 29
मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्
মৰুকোটী, শঙ্কুকৰ্ণ, গোকৰ্ণ—এইসকল উত্তম পুণ্যক্ষেত্ৰ; ৰুদ্ৰকোটী, স্থলেশ, হর্ষিত আৰু বৃষভধ্বজ (বৃষভ-ধ্বজধাৰী শিৱ)ো আছে।
Verse 30
केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्
আৰু কেদাৰ; তদ্ৰূপে মধ্যমকেশ্বৰ নামৰ পুণ্যক্ষেত্ৰ; সহস্ৰাক্ষৰ তীৰ্থক্ষেত্ৰ; আৰু আন এক পবিত্ৰ স্থান কাৰ্ত্তিকেশ্বৰ নামে খ্যাত।
Verse 31
तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च
তদ্ৰূপে বস্ত্ৰমাৰ্গ; আৰু স্মৰণীয় কনখল; লগতে বিখ্যাত ভদ্ৰকৰ্ণ; আৰু তদ্ৰূপে দণ্ডক নামে পৰিচিত তীৰ্থও আছে।
Verse 32
त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा
তদ্ৰূপে ত্ৰিদণ্ড নামে পুণ্যক্ষেত্ৰ; আৰু কৃমিজাঙ্গল; আৰু একাম্ৰ নামে ক్షেত্ৰ; আৰু তদ্ৰূপে ছাগলক নামে পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰও আছে।
Verse 33
कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्
হে দেৱেশী, কালিñজৰ আছে; আৰু আন এক পবিত্ৰ স্থান মণ্ডলেশ্বৰ নামে; কাশ্মীৰ, মৰুকেশ; আৰু সুন্দৰ শোভাযুক্ত হৰিশ্চন্দ্ৰ তীৰ্থও আছে।
Verse 34
पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा
আৰু (তাত) পুৰশ্চন্দ্ৰ আৰু বামেশ, লগতে কুকুটেশ্বৰো আছে; তাৰ পাছত ভস্মগাত্ৰ, অথোকাৰ, ত্ৰিসন্ধ্যা আৰু তেনেদৰে বিৰজা (তীৰ্থ) আছে।
Verse 35
अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्
আৰু অৰ্কেশ্বৰ, নেপাল, দুষ্কৰ্ণ, কৰবীৰক; তেনেদৰে, হে দেবী, জাগেশ্বৰ আৰু শ্ৰীশৈল—পৰ্বতসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 36
अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः
আৰু অযোধ্যা, পাতাল, আৰু মহান কাৰোহণ; পুণ্য দেবিকা নদী, ভৈৰৱ (ধাম), আৰু পূৰ্ব সাগৰ।
Verse 37
सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्
তেনেদৰে সপ্তগোদাবৰী তীৰ্থও ঘোষণা কৰা হৈছে; লগতে নিৰ্মলেশ, আৰু আন এটা সুন্দৰ কৰ্ণিকাৰ (তীৰ্থ)ও আছে।
Verse 38
कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च
আৰু কৈলাস, জাহ্নৱী (গঙ্গা) নদীৰ তীৰ, জললিঙ্গ, ৱাডৱ; লগতে শ্ৰেষ্ঠ বদৰী-তীৰ্থ, আৰু তেনেদৰে কোটিতীৰ্থও।
Verse 39
विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च
আৰু (তাত) বিন্ধ্যাচল, হেমকূট আৰু গন্ধমাদনো আছে; তদুপৰি লিঙ্গেশ্বৰ ক্ষেত্ৰ আৰু লংকাদ্বাৰো আছে।
Verse 40
नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्
নলেশ্বৰ, মধ্যেশ, কেদাৰ আৰু ৰুদ্ৰজালক; আৰু সুৱৰ্ণাখ্যও আছে, হে সুন্দৰ উৰুৱতী দেবী—আৰু আন এটা তীৰ্থ ‘ষষ্ঠিকাপথ’ নামে খ্যাত।
Verse 108
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰী সংহিতাৰ ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘অষ্টষষ্টি তীৰ্থবৰ্ণন’ নামৰ একশ আঠতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।