Adhyaya 73

Verse 1

। सूत उवाच । एवं ते कौरवाः सर्वे पांडोः पुत्राश्च शालिनः । तस्मात्स्थानात्ततो जग्मुर्यत्र द्वारवती पुरी

সূত ক’লে: এইদৰে সেই সকলো কৌৰৱ আৰু পাণ্ডুৰ যশস্বী পুত্ৰসকল, সেই স্থানৰ পৰা যাত্ৰা কৰিলে য’ত দ্বাৰৱতী নগৰী অৱস্থিত।

Verse 2

तत्र गत्वा विवाहं तु चक्रुः संहृष्टमानसाः । दुर्योधनस्य भूपस्य भानुमत्या समं तदा

তাত গৈ আনন্দিত মনেৰে তেওঁলোকে তেতিয়া ভানুমতীৰ সৈতে ভূপতি দুর্যোধনৰ বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 3

नानावादित्रघोषेण वेदध्वनियुतेन च । गीतैर्मनोहरैः पाठैर्बन्दिनां च सहस्रशः

নানাবিধ বাদ্যযন্ত্ৰৰ গর্জনে, লগতে বেদমন্ত্ৰৰ ধ্বনিসহ; মনোহৰ গীত আৰু পাঠ, আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ বন্দীৰ সৈতে—

Verse 4

एवं महोत्सवो जज्ञे तत्र यावद्दिनाष्टकम् । यादवानां कुरूणां च मिलितानां परस्परम्

এইদৰে তাত আঠ দিন ধৰি এক মহা-মহোৎসৱ উদ্ভৱ হ’ল, যেতিয়া যাদৱ আৰু কুৰুসকলে পৰস্পৰ স্নেহ-সম্ভাৱনাৰে একেলগে মিলিত হ’ল।

Verse 5

कृतार्थास्तत्र संजाताः सूतमागध बन्दिनः । चारणा ब्राह्मणेंद्राश्च तथान्येऽपि च तार्किकाः

তাত সূত, মাগধ আৰু বন্দিন আদি কীৰ্তিগায়ক-স্তোত্ৰকাৰসকল কৃতাৰ্থ হ’ল; তদুপৰি চাৰণ, ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকল আৰু আন আন তৰ্কবিদসকলেও সন্তুষ্টি লাভ কৰিলে।

Verse 6

ततस्तु नवमे प्राप्ते दिवसे कुरुपांडवाः । भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदमूचुः ससौहृ दम्

তাৰ পাছত নবম দিন উপস্থিত হ’লে, ভীষ্ম আদি অগ্ৰগণ্য কুৰু-পাণ্ডৱসকলে স্নেহময় সৌহাৰ্দ্যসহ পুণ্ডৰীকাক্ষক এই বাক্য ক’লে।

Verse 7

न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम् । कथंचित्त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः

হে কমলনয়ন! আমি কোনোভাবেই তোমাৰ আৰু ৰামৰ আশ্ৰয় ত্যাগ কৰিব নোখোজোঁ; কিয়নো আমি স্নেহৰ পাশত আবদ্ধ।

Verse 8

तथापि च प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माध व । बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्

তথাপি, হে মাধৱ! বালভদ্ৰসহ তোমাক নিজ নগৰলৈ গমন কৰিবই লাগিব; সেয়ে আমাকো বিদায় দিয়া, যাতে আমিও প্ৰস্থান কৰিব পাৰোঁ।

Verse 9

विष्णुरुवाच । न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च । स्थितानामत्र युष्माकं तत्किमौत्सुक्यमागतम्

বিষ্ণুৱে ক’লে: ‘তোমালোক ইয়াত থাকি এতিয়াও এটা বছৰো নহ’ল, মাহো নহ’ল, পক্ষো নহ’ল। তেন্তে তোমালোকৰ মনত এনে তাড়না কিয় জাগিল?’

Verse 10

तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपांडवाः । यूयं वयं विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च

সেয়ে, আহা, আমি ইয়াতেই একেলগে থাকোঁ—কুরু আৰু পাণ্ডৱসকল। তোমালোক আৰু আমি পবিত্ৰ বিনোদনে, আৰু মৃগয়াৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পৰিশ্ৰমসহ, সময় কটাওঁ।

Verse 11

शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दमनेन च दन्तिनाम् । तथाभिवांछितैरन्यैः स्नेहोऽस्ति यदि वो मयि

অস্ত্ৰ-শিক্ষাৰ অনুশীলন-ক্ৰিয়াৰে, হাতী দমন কৰাৰে, আৰু তোমালোকৰ ইচ্ছিত আন আন কৰ্মৰে—যদি সঁচাকৈ তোমালোকৰ মোৰ প্ৰতি স্নেহ থাকে।

Verse 12

भीष्म उवाच । उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः । परं शृणुष्व मे वाक्यं यदर्थं ह्युत्सुका वयम्

ভীষ্মে ক’লে: ‘হে বিষ্ণু, তুমি যি বাক্য ক’লা সেয়া যথাযথ। এতিয়া মোৰ কথা শুনা—যি কাৰণে আমি সঁচাকৈ উত্সুক।’

Verse 13

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम् । दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् । तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्

আনর্ত দেশত তোমাৰ সান্নিধ্যলৈ আহোঁতে, আমি হাটকেশ্বৰ-সম্পৰ্কিত এক অতি আশ্চৰ্য আৰু মহান পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ দেখিলোঁ। তাত মহাত্মা ৰজাসকলৰ প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গসমূহো দেখিলোঁ।

Verse 14

सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्

সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ বংশত উদ্ভূত অন্য মহাত্মা ৰাজাসকলৰো (লিঙ্গ) আছে।

Verse 15

देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः । साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च

তাত দেবতা, দানৱ আৰু বিশেষকৈ মুনিসকলৰ সাকাৰ, সুতেজস্বী দীপ্ত প্ৰকাশ আছে; নানাবিধ প্ৰাসাদ-সদৃশ মন্দিৰ-ধামৰ সৈতে সংযুক্ত।

Verse 16

ततश्च कुरुमुख्यानां पांडवानां च माधव । लिंगसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा

তাৰ পাছত, হে মাধৱ, কুৰুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠসকল আৰু পাণ্ডৱসকলৰ অন্তৰত তাত শিৱ-লিঙ্গ স্থাপন কৰিবলৈ দৃঢ় সংকল্প জাগিল।

Verse 17

ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया । लिंगानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्

সেয়ে আমি তাত শীঘ্ৰে গৈ, যিমান শক্তি আৰু যিমান ইচ্ছা, তেনেদৰে লিঙ্গসমূহ স্থাপন কৰিম—প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ, পৃথক পৃথককৈ।

Verse 18

एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत । न वयं तव संगस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि

এই কাৰণেই, হে অচ্যুত, আমি তৎক্ষণাৎ ৰওনা হ’লোঁ; তথাপি তোমাৰ সঙ্গত শত বছৰে হলেও আমাৰ তৃপ্তি নহয়।

Verse 19

तस्मादाज्ञापयस्वाद्य कृत्वा चित्तं दृढं विभो । भूयोऽप्यत्रागमिष्यामस्तव दर्शनलालसाः

সেয়ে, হে প্ৰভু বিভো, আজি দৃঢ়চিত্ত কৰি আজ্ঞা দিয়া। তোমাৰ দৰ্শনৰ আশীৰ্বাদলৈ লালসিত হৈ আমি পুনৰ ইয়ালৈ আহিম।

Verse 20

श्रीभगवानुवाच । अहं जानामि तत्क्षेत्रं सुपुण्यं पापनाशनम् । तापसैः कीर्तितं नित्यं ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः

শ্ৰীভগৱানে ক’লে: মই সেই ক্ষেত্ৰ জানো—অতি পুণ্যময়, পাপনাশক—যাক তাপসসকলে আৰু অন্য তীৰ্থযাত্ৰিকসকলে সদায় কীৰ্তন কৰে।

Verse 21

तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम् । लिंग संस्थापनार्थाय क्षेत्रदर्शनवांछया

সেয়ে আমি তোমালোকৰ সৈতে একেলগে তাত যাম—লিঙ্গ স্থাপনাৰ বাবে আৰু সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে।

Verse 22

सूत उवाच । तच्छुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः । तथा पांडुसुताश्चैव ये चान्ये तत्र पार्थिवाः

সূতে ক’লে: সেয়া শুনি সকলো কৌৰৱ পৰম আনন্দত ভৰি উঠিল; তেনেদৰে পাণ্ডুৰ পুত্ৰসকল আৰু তাত উপস্থিত অন্য ৰজাসকলেও।

Verse 23

ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपांडवाः । गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्

তাৰ পাছত সকলোৱে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে—কুৰু আৰু পাণ্ডৱ একত্ৰিত হৈ—হাতী আৰু ঘোঁৰাৰ গর্জনময় চাপত বসুন্ধৰাক কঁপাই তুলিলে।

Verse 24

अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरे कृत्वा निवेशनम् । कौरवा यादवा मुख्याश्चमत्कारपुरं गताः

তাৰ পাছত সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হৈ, দূৰত শিবিৰ স্থাপন কৰি, মুখ্য কৌৰৱ আৰু যাদৱসকলে চমৎকাৰপুৰলৈ গ’ল।

Verse 25

तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान्विनयान्विताः । प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च

তাত বিনয়সহিতে তেওঁলোকে সকলো ব্রাহ্মণক আহ্বান কৰিলে; আৰু বিচিত্ৰ অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰ দান কৰি তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 26

वयं सर्वेऽत्र वांछामो लिगसंस्थापनक्रियाम् । कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः

আমি সকলোৱে ইয়াত শিৱ-লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰিব বিচাৰোঁ; প্ৰত্যেকে নিজ নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পৃথক পৃথকভাৱে মুখ্য প্ৰাসাদ-মন্দিৰসমূহ সজ্জিত কৰি।

Verse 27

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः । आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते

সেয়ে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, আমাৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ আৰু দয়া কৰক; শীঘ্ৰে আজ্ঞা দিয়ক, যাতে এই পবিত্ৰ কৰ্ম আৰম্ভ হয়।

Verse 28

भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु । न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः

আৰু সকলো কৰ্মত আপোনালোকেই হোতা পুৰোহিত হ’ব; বাহিৰৰ কোনো অন্য ব্রাহ্মণক নিযুক্ত কৰা নহ’ব—যদিও তেওঁ বৃহস্পতিসদৃশ হয়।

Verse 29

यतोऽस्माभिः श्रुता वार्ता कीर्त्यमाना पुरातनी । विष्णुना तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा

কাৰণ আমি সেই পুৰাতন বৃত্তান্ত শুনিছোঁ, যি আজিও কীৰ্তিত হয়—বিষ্ণুৰ বিধানত সেই ৰাজর্ষিৰ প্ৰেত-শ্ৰাদ্ধৰ বিষয় উদ্ভৱ হৈছিল।

Verse 30

यथा तेन कृतं श्राद्धं पितुः प्रेतस्य यत्नतः । ब्राह्मणानां पुरोऽन्येषां यथोक्तानामपि द्विजाः

কিদৰে তেওঁ যৎনেৰে প্ৰেত-অৱস্থাত থকা নিজৰ পিতৃৰ বাবে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে—ব্ৰাহ্মণ আৰু অন্য নিযুক্ত দ্বিজসকলৰ সন্মুখত, শাস্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে।

Verse 31

यथोक्तविधिना तीर्थे नागानां पंचमीदिने । श्रावणे मासि नो मुक्तः पिता तस्य तथापि सः

তথাপি, শাস্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে তীৰ্থত—শ্ৰাৱণ মাহৰ নাগ-পঞ্চমীৰ দিন—কৰিলেও, তেওঁৰ পিতৃ মুক্ত নহ’ল।

Verse 32

प्रेतत्वात्सर्पदोषेण संजाता द्विजसत्तमाः । देवशर्मपुरो यावत्तत्कृतं श्राद्धमादरात् । तावत्पिता विनिर्मुक्तः प्रेतत्वाद्दारुणाद्द्विजाः

হে দ্বিজসত্তমসকল, সৰ্প-দোষৰ কাৰণে প্ৰেতত্ব উদ্ভৱ হৈছিল। কিন্তু দেবশর্মাৰ সন্মুখত যেতিয়া আদৰেৰে সেই শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন হ’ল, তেতিয়া তেওঁৰ পিতৃ সেই ভয়ংকৰ প্ৰেত-অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত হ’ল, হে দ্বিজসকল।

Verse 33

यदत्र क्रियते किंचित्कर्म धर्म्यं द्विजोत्तमाः । तद्बाह्यं च भवेद्व्यर्थमेतद्विद्मः स्फुटं वयम्

হে দ্বিজোত্তমসকল, ইয়াত যি কোনো ধৰ্ম্য কৰ্ম কৰা হয়—এই পবিত্ৰ পৰিসৰৰ বাহিৰত কৰিলে—সেয়া নিষ্ফল হয়; এই কথা আমি স্পষ্টকৈ জানো।

Verse 34

प्रार्थयामो विशेषेण तेन दैन्यं समागताः । प्रसादः क्रियतां तस्मादाज्ञां यच्छत मा चिरम्

আমি বিশেষভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ; সেই কাৰণেই আমি দীনতা আৰু দুখত পৰি আহিছোঁ। সেয়ে অনুগ্ৰহ কৰি প্ৰসাদ দিয়া আৰু আজ্ঞা প্ৰদান কৰা—বিলম্ব নকৰিবা।

Verse 35

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणास्ते परस्परम् । मन्त्रं चक्रुस्तदर्थं हि किं कृतं सुकृतं भवेत्

সূত ক’লে: তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি সেই ব্ৰাহ্মণসকলে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলে। সেই বিষয়ত চিন্তা-মন্তন কৰি ক’লে—কোন কৰ্ম কৰিলে সঁচাকৈ পুণ্য (সুকৃত) হ’ব?

Verse 36

एके प्रोचुर्न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम् । एतेषामपि चैकस्य तस्माद्गच्छंतु सत्वरम्

কিছুমানে ক’লে, “প্ৰাসাদ (মন্দিৰ) নিৰ্মাণৰ বাবে আমি ভূমি নেদিম। সেয়ে এঁহেতেন এইসকলৰ মাজৰ কোনো এজনৰ ওচৰলৈ সোনকালে যাওক।”

Verse 37

पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम् । पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्

এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ পাঁচ ক্ৰোশ পৰিমাণে স্থিৰ কৰা হৈছে। আৰু ই পূৰ্বকালৰ দেৱতাসকলৰ মন্দিৰসমূহেৰে চাৰিওফালে আৱৃত।

Verse 38

अन्ये प्रोचुर्धनोमत्ता यूयं च सुखमाश्रिताः । दारिद्यार्तिं न जानीथ ब्रूथ तेन भृशं वचः

আন কিছুমানে ক’লে, “তোমালোক ধনৰ গৰ্বত মত্ত আৰু সুখে আশ্ৰয় লৈ আছা। দাৰিদ্ৰ্যৰ যন্ত্ৰণা নাজানা; সেয়েহে তেনে কঠোৰ কথা কোৱা।”

Verse 39

तस्माद्वयं प्रदास्याम एतेषां हि वसु न्धराम् । अर्थसिद्धिर्भवेद्येन भूषा स्थानस्य जायते

সেয়ে আমি তেওঁলোকক ভূমি দান কৰিম; ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ব, আৰু সেই পুণ্যস্থানৰ শোভা-গৌৰৱো কৰ্মেৰে বৃদ্ধি পাব।

Verse 40

तथान्ये मध्यमाः प्रोचुर्यत्र साक्षाज्जनार्दनः । स्वयं प्रार्थयते भूमिं तत्कस्मान्न प्रदीयते

তাৰ পাছত আন কিছুমানে মধ্য পথ ধৰি ক’লে: য’ত জনাৰ্দন স্বয়ং সোজাকৈ ভূমি প্ৰাৰ্থনা কৰে, তাত কিয় দিয়া নহ’ব?

Verse 41

तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपांडवयादवाः । प्राधान्येन प्रकुर्वंतु प्रासादांस्तेन चापरे

সেয়ে য’ত কুৰু, পাণ্ডৱ আৰু যাদৱসকল সমবেত হৈছে, তাত তেওঁলোকে প্ৰাধান্য লৈ মন্দিৰ-প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰক; আৰু আনসকলে তদনুসাৰে অনুসৰণ কৰক।

Verse 42

याचते यत्र गांगेयः स्वयमेव तथा परः । धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पांडवाश्च महाबलाः । लिंगसंस्थापनार्थाय निषेधस्तत्र नार्हति

য’ত গাঙ্গেয় (ভীষ্ম) স্বয়ং অনুৰোধ কৰে, আৰু তদ্ৰূপে আনসকলো—ধৃতৰাষ্ট্ৰ পুত্ৰসহ আৰু মহাবলী পাণ্ডৱসকল—যদি শিৱলিঙ্গ স্থাপনাৰ্থে হয়, তাত বাধা দিয়া উচিত নহয়।

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपन्नं द्विजोत्तमैः । निर्धनैः सधनैश्चापि सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि

তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি, উত্তম দ্বিজসকলে সেই সিদ্ধান্ত মানি ল’লে—দৰিদ্ৰও, ধনীও; স্পৃহাৱানও, নিঃস্পৃহও।

Verse 44

ततः समेत्य ते सर्वे ब्राह्मणाः कुरुसत्तमान् । यादवान्पांडवान्प्रोचुः कृत्वा वै मन्त्रनिश्चयम्

তাৰ পাছত সেই সকলো ব্ৰাহ্মণে একেলগে সমবেত হৈ, মন্ত্ৰ-নিৰ্ণয় দৃঢ় কৰি, কুৰুশ্ৰেষ্ঠসকল, যাদৱ আৰু পাণ্ডৱসকলক ক’লে।

Verse 45

ब्राह्मणा ऊचुः । एतत्स्वल्पतरं क्षेत्रं सर्वेषामपि भूभुजाम् । प्रासादैः सर्वतो व्याप्तं तत्किं ब्रूमोऽधुना वयम्

ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে: “এই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ সকলো ৰজাৰ বাবে অতি সৰু। চাৰিওফালে প্ৰাসাদ-মন্দিৰেৰে ইতিমধ্যে ভৰি আছে—এতিয়া আমি কি ক’ম?”

Verse 46

तद्भवंतः प्रकुर्वंतु प्राधान्येन यदृच्छया । क्षेत्रेऽत्रैवाभिमुख्येन प्रासादान्सुमनोहरान् । यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः

“সেয়ে, আপোনালোক সকলোৱে যিদৰে সম্ভৱ আৰু প্ৰাধান্য অনুসাৰে, এই ক্ষেত্ৰতেই আগবাঢ়ি অতি মনোহৰ প্ৰাসাদ-মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰক; জ্যেষ্ঠতা আৰু শ্ৰেষ্ঠতা অনুসাৰে পৃথক পৃথকভাৱে স্থিত হওক।”

Verse 47

अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः क्रमात् । प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं चक्रुः प्रासादपद्धतिम्

তাৰ পাছত হৰ্ষে পৰিপূৰ্ণ ধৃতৰাষ্ট্ৰ আদি সকলোৱে ক্ৰম অনুসাৰে, প্ৰাধান্য আৰু শ্ৰেষ্ঠতা মতে, প্ৰাসাদ-মন্দিৰৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিলে।

Verse 73

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰী সংহিতাত, ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডৰ হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যত, “ধৃতৰাষ্ট্ৰ আদি দ্বাৰা প্ৰাসাদ-স্থাপনৰ উদ্যোগৰ বৰ্ণনা” নামৰ ত্ৰিসপ্ততিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।