Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

পাৰ্বতীয়ে ক’লে: ধ্যানযোগ লাভ কৰি মই যেন জ্ঞানযোগো প্ৰাপ্ত হওঁ। হে দেৱেশ্বৰ, এনে ব্যৱস্থা কৰা যাতে মই অমৰ হওঁ।

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

এই মন্ত্ৰৰাজ ঘোষণা কৰা হ’ল—‘দ্বাদশাক্ষৰ’ নামে পৰিচিত। হে সুকোমলাঙ্গী, ইয়াক জপত পুনঃপুনঃ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে; ই বেদসমূহৰ সনাতন সাৰ।

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

প্ৰণৱ ‘ওঁ’ সকলো বেদৰ আদিত অৱস্থিত আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সকলো লোকক পবিত্ৰ কৰে। ই সকলো কাৰ্যত অগ্ৰগণ্য আৰু সকলো সিদ্ধি দান কৰে।

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

ইয়াৰ বৰ্ণ শুভ্ৰ; ছন্দ ‘মধু’; ঋষি ব্ৰহ্মা আৰু অধিষ্ঠাতা দেৱতাও ব্ৰহ্মাই। পৰমাত্মাই ইয়াৰ গায়ত্ৰী-ৰূপ, আৰু ইয়াৰ নিয়োগ সকলো কৰ্মত।

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

ই বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ ‘তত্ত্ব’ বুলি খ্যাত—অব্যয়, আৰু সৎ-অসৎ উভয় স্বৰূপবিশিষ্ট।

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

‘ন’ অক্ষৰটি পীতবৰ্ণ, জল-তত্ত্বৰ সনাতন বীজ। ইয়াৰ বীজ-সম্বন্ধ পৃথিৱীৰ সৈতে; ছন্দ ‘মনস’; আৰু বিধি অনুসাৰে প্ৰয়োগ কৰিলে ই ‘বিষহা’—বিষ আৰু দুঃখ-উপদ্ৰৱ নাশক—হয়।

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

‘মো’ অক্ষৰটি পৃথিৱী-বীজ (পৃথিৱী-বীজ) বুলি কোৱা হৈছে, ঋষি বিশ্বামিত্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত। ই ৰক্তবৰ্ণ আৰু মহাতেজস্বী; বিধি অনুসাৰে প্ৰয়োগ কৰিলে ধনদাতা হয়।

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

‘ভ’ অক্ষৰটি পঞ্চবৰ্ণযুক্ত, জল-তত্ত্বৰ সনাতন বীজ। ঋষি মৰীচিৰ সৈতে সংযুক্ত এই বীজ, পূজিত হলে সকলো ভোগ আৰু সমৃদ্ধি দান কৰে।

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

‘গ’ অক্ষৰটি হেম-ৰক্তাভ, ঋষি ভৰদ্বাজৰ সৈতে সংযুক্ত। ই বায়ু-তত্ত্বৰ বীজ; যিসকলে বিধি অনুসাৰে ইয়াক প্ৰয়োগ কৰে, তেওঁলোকক আদিভোগ আৰু সিদ্ধি দান কৰে।

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

‘ৱ’ অক্ষৰটি কুন্দফুলৰ দৰে ধৱল, ব্যোম/আকাশ-তত্ত্বৰ মহাবল বীজ। ঋষি আৰু মন্ত্রক অগ্ৰে স্থাপন কৰি বিধি অনুসাৰে যেতিয়া ইয়াক যোজনা কৰা হয়, তেতিয়া ই মোক্ষদাতা হয়।

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

“ত” অক্ষৰ বিদ্যুৎসম দীপ্ত; ই সোমৰ মহাবীজ বুলি স্মৃত। অঙ্গিৰা-বংশত মূল স্থাপন কৰি ভিত্তি বঢ়ায়, কিন্তু কেৱল কৰ্মকামনাত আসক্ত লোকৰ বাবে ই বর্জনীয়।

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

“সু” অক্ষৰ নিত্য অক্ষয় ধ্বনি, জপা-কুসুমৰ দৰে দীপ্ত। ই মনৰ বীজ—সহ্য কৰাটো কঠিন—পুলহাৰ আশ্ৰিত, আৰু প্ৰাৰ্থিত অৰ্থ/লক্ষ্য দান কৰে।

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

ই সিদ্ধিৰ বীজ, মহাসত্ত্বে পৰিপূৰ্ণ; যজ্ঞত, ক্ৰতুৰ বিধি অনুসাৰে, যথাস্থানে নিয়োজিত কৰিব লাগে।

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

“ৱা” অক্ষৰ নিত্য নিৰ্মল; যজমান ই বীজৰূপে ধাৰণ কৰে। প্ৰচেতসৰ শ্ৰীত আশ্ৰয় লৈ, মোক্ষৰ প্ৰসঙ্গত ই মোক্ষদাতা হয়।

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

“য” অক্ষৰৰ বাবে মহাবীজ আছে: পিঙ্গল বৰ্ণৰ, আকাশত বিচৰণশীল। ভূমিতো বিচৰে; ই মহাসিদ্ধি—সদায় ভূ-তত্ত্বৰ চিন্তনত নিবদ্ধ।

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

ভৃগু-যন্ত্ৰত নিৰ্ধাৰিত বিন্যাস আৰু নিয়োগ অনুসাৰে এইসমূহ স্থাপন কৰিলে সকলো কৰ্ম সিদ্ধ হয়। ইয়াৰ ছন্দ গায়ত্ৰী, আৰু দেহ-ন্যাস ক্ৰমে ক্ৰমে সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

সদায় ওঁকাৰ নিজ দেহত ন্যস্ত কৰিব; ‘ন’ অক্ষৰ দুয়োটা পদত; ‘মো’ গুহ্যদেশত; আৰু ‘ভ’ অক্ষৰ নাভি-পদ্মত স্থাপন কৰিব।

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

‘গ’ অক্ষৰ হৃদয়ত ন্যস্ত কৰিব, ‘ৱ’ কণ্ঠৰ মধ্যভাগত স্থাপন কৰিব। ‘তে’ অক্ষৰ দক্ষিণ হাতে, আৰু ‘ৱা’ অক্ষৰ বাম হাতে স্থাপন কৰিব।

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

‘সু’ অক্ষৰ মুখ আৰু জিহ্বাত স্থাপন কৰিব; ‘দে’ অক্ষৰ দুয়োটা কৰ্ণত; ‘ৱা’ অক্ষৰ দুয়োটা চকুত; আৰু ‘য’ অক্ষৰ মস্তকত ন্যস্ত কৰিব।

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

লিঙ্গ-মুদ্ৰা, যোনি-মুদ্ৰা আৰু ধেনু-মুদ্ৰা—এই তিনিটা। এইসমূহৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ বিধি সম্পূৰ্ণ হয়, কিয়নো বীজাক্ষৰ মন্ত্ৰ-ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

হে দেবী, যি এইটো প্ৰতিদিন যোগ কৰে/ধাৰণ কৰে, সি পাপত লিপ্ত নহয়। এইটো কূৰ্ম-আধাৰত স্থিত দ্বাদশ-লিঙ্গ-ৰূপ, দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্র।

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

আৰু নিশ্চয়েই দ্বাদশ শালগ্ৰাম-শিলা পূজিত হ’ব লাগে। সিহঁতৰ সৈতে—এই ৰূপসমূহ আৰু প্ৰত্যক্ষ সান্নিধ্যসহ—পূজা-সভাত।

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

প্ৰত্যেক অক্ষৰৰ অনুৰূপ ধ্যান-চিন্তনেৰে, ঋষি আৰু বীজসহিত, নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগসহ, আৰু উপযুক্ত ছন্দেৰে অলংকৃত—এইদৰে মন্ত্র প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

এই ধ্যান-কর্ম নামে যোগ নিশ্চয়েই দুৰ্লভ। সেয়ে মই ধ্যান-যোগ পুনৰ কৈছোঁ—একাগ্ৰ মনেৰে শুনা।

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ধ্যান-যোগেৰে পাপৰ ক্ষয় হয়, অন্য কোনো উপায়ে নহয়। জপ আৰু ধ্যানময় যোগ নিশ্চয়েই কৰ্ম-যোগ—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

শব্দ-ব্ৰহ্মৰ পৰা উদ্ভূত, বেদ-আধাৰিত দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্র। ধ্যানৰ দ্বাৰা সকলো লাভ হয়; ধ্যানৰ দ্বাৰাই শুদ্ধতা প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ধ্যানৰ দ্বাৰা পৰম ব্ৰহ্ম উপলব্ধি হয়; আৰু মূৰ্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিতভাৱে ধ্যানজ যোগ উপদেশিত। আলম্বন-সহ ধ্যানযোগৰ পৰিণতি নাৰায়ণ-দৰ্শন।

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

দ্বিতীয় পথ জ্ঞানযোগৰ দ্বাৰা ‘সৰ্বালম্ব’ বুলি কীৰ্তিত। সেয়া সদা স্থায়ী মহাতেজ—অরূপ, অপ্ৰমেয়, আৰু সকলো দেহত ব্যাপ্ত।

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

সেয়া কোটিকোটি বিদ্যুতৰ দৰে দীপ্ত—সদোদিত, অখণ্ড। তাক নিষ্কল বা সকল বুলি বুজিলেও, সেয়া নিৰঞ্জন, শুদ্ধ আকাশ-বিস্তাৰৰ দৰে।

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

সেই তত্ত্ব নিজৰ স্বৰূপ, আৰু ভোগ-ৰূপেো প্ৰকাশ পায়। তুৰীয়াতীত মনৰ সদৃশ অতুল; তথাপি তাক মূৰ্ত, ইন্দ্ৰিয়-কাৰণৰ দ্বাৰা কাৰ্যকৰ, প্ৰকৃতিস্থ আৰু শাশ্বত বুলি কোৱা হয়।

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

সেয়া দৃশ্যও, অদৃশ্যও; অজ, বৈৰাজ-ৱিৰাট আৰু সদা উজ্জ্বল, নিত্য দীপ্তিমান। সেয়া বহুল, সকলোৰ উৎস, ধৰ্মৰ আধাৰ—বিকল্প-ৰহিত আৰু সাধাৰণ অৰ্থৰ ঈশ্বৰত্বৰো অতীত।

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

সেয়া গোত্ৰ-ৰহিত, বৰ্ণ-বন্ধন বা সামাজিক ঘেৰাৰো অতীত; অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ডৰ কাৰণ। ইচ্ছা-ৰহিত, মমতা-ৰহিত, বুদ্ধিৰো অতীত ৰূপধাৰী আৰু সম্পূৰ্ণ নিৰ্মল।

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

সেই ঈশ-তত্ত্ব নিৰ্দেহ, দ্বন্দ্বৰ অতীত, কেৱল সাক্ষী-চৈতন্য। শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে দীপ্ত, ধ্যাতা-ধ্যেয় বিভাজনহীন। হে দেৱী, নিজৰ তেজেৰে সেই অতুল আৰু অগাধ সত্যক অন্তৰত গ্ৰহণ কৰা।

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

পাৰ্বতীয়ে ক’লে: “যোগীৰ স্বৰূপসম জে সম্যক জ্ঞান, সেয়া যথাৰ্থভাৱে কেনেকৈ লাভ হয়? আৰু হে প্ৰভো, নিৰাকাৰ নাৰায়ণৰ ‘ধাম’ মোক কওক।”

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ঈশ্বৰে ক’লে: “অঙ্গসমূহৰ মাজত শিৰই প্ৰধান; শিৰৰ ওপৰতে মহান ভাৰ—সমগ্ৰ দেহ—ধাৰণ কৰা হয়।”

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

মূৰ নোৱাই দেৱতাক পূজা কৰিলে যেন সমগ্ৰ জগতকেই পূজা কৰা হয়। মূৰত যোগ ধাৰিত থাকে; মূৰতেই বল স্থিৰ থাকে।

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

মূৰে তেজ ধাৰিত হয়; জীৱনো মূৰতেই অৱস্থিত। সূৰ্য্যই নিশ্চয় অমূৰ্ত সত্তাৰ ‘মূৰ’, আৰু মূৰ্ত দেহধাৰী সত্তাৰো তেনেদৰেই।

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

তাঁৰ উৰস পৃথিৱীলোক, আৰু পদযুগল ৰসাতল লোক। এইদৰে তেওঁ ব্ৰহ্মাণ্ড-ৰূপেই অৱস্থিত—মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত দুয়ো স্বৰূপত।

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

বিষ্ণুৱেই স্বয়ং ব্ৰহ্মাৰূপ, জ্ঞানযোগৰ আশ্ৰয়। তেওঁ সকলো ভূত-প্ৰাণী সৃষ্টি কৰে আৰু সকলো দিশে সিহঁতক পালনো কৰে।

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

তেওঁেই সকলোকে লয় কৰে, কিয়নো তেওঁ সকলো দেৱতাময়। সেই সনাতন বিষ্ণুৰেই সকলো মাহৰ ওপৰত চিৰন্তন অধিপত্য।

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

সেয়ে সকলো মাহত, সকলো দিনত, আৰু সময়ৰ প্ৰতিটো প্ৰহৰত, যিয়ে হৰিৰ স্মৰণ কৰে, সি বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

চাতুৰ্মাস্যত বিশেষকৈ কেৱল ধ্যান-মাত্ৰতেই মুক্তি লাভ হয়। অমূর্তৰ সেৱাই পৰম উৎকৃষ্টতা—গঙ্গা-তীৰ্থ ধ্যানতকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

চাতুৰ্মাস্যত (ইয়াৰ পুণ্য) সকলো দানতকৈও উত্তম—ইয়াত সন্দেহ নাই। সকলো মাহত সঞ্চিত পাপ, ‘শুভ’ বা ‘অশুভ’ কৰ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা, চাতুৰ্মাস্যত (নাশ পায়)।

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

হে দেবী, সেয়া অক্ষয় হৈ পৰে; ইয়াত সন্দেহ বা বিতৰ্কৰ প্ৰয়োজন নাই। সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে জ্ঞান-যোগ সৰ্বোত্তম।

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

এই কথা যিকোনোকে কোৱা উচিত নহয়—নিজ পুত্ৰকো নহয়, তেন্তে আনক ত’ আৰু কম। অনিয়ন্ত্ৰিত, দুষ্ট, চঞ্চলচিত্ত বা দম্ভিকক ই নক’ব।

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

নিজ বাক্য-সত্যৰ পৰা পতিত বা নিন্দনীয় লোকক যোগজ কথা ক’ব নালাগে। কিন্তু যি নিত্যভক্ত, দান্ত (ইন্দ্ৰিয়-সংযমী) আৰু শম আদি গুণে বিভূষিত, তাক এই উপদেশ ক’ব লাগে।

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

এই গূঢ় উপদেশ বিষ্ণুভক্তক দিয়া উচিত—সাধনাৰ দ্বাৰা সত্য দ্বিজন্ম লাভ কৰা হলে, সি শূদ্ৰ হলেও। কিন্তু যি অভক্ত আৰু অশুচি, তাক ‘ব্ৰহ্মস্থান’ৰ পৰম রহস্য কোৱা নাযায়।

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

হে তপোধন! মোৰ ভক্তিৰ দ্বাৰা তুমি শীঘ্ৰে যোগসিদ্ধি গ্ৰহণ কৰা। আৰু সেই পৰম নাৰায়ণক জানিবা—যি ভৱ-হোৱাতীত, আৰু সত্য জ্ঞানৰ দ্বাৰাই গম্য।

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

নাদ-ৰূপে সি সকলো দেহধাৰীৰ শিৰত অৱস্থিত। সেই একেই তত্ত্ব প্ৰতিজীৱৰ শিৰত সূৰ্যৰ প্ৰতিবিম্বৰ দৰে বিদ্যমান।

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

সি সদোদিত, সূক্ষ্মৰূপ; আৰু যি মূৰ্ত, সি মূৰ্তিৰ দ্বাৰাই উপাসিত হৈ নিকট হয়। হে দেবি! সদা অভ্যাসে পৰমাত্মা লাভ হয়।

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

নিশ্চয় দেহৰ ভিতৰত সকলো দেৱতা আৰু যোগীসকল বাস কৰে। সোঁ কাণত নদীসমূহ আৰু আন পবিত্ৰ ধাৰাসকলেও তেনেদৰে নিবাস কৰে বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

হৃদয়ত ঈশ্বৰ শম্ভু বাস কৰে; নাভিত সনাতন ব্ৰহ্মা। পদতলৰ অগ্ৰভাগত পৃথিৱী; আৰু জল তেনেদৰে সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

কপালৰ মধ্যভাগত তেজ, বায়ু আৰু আকাশ বিদ্যমান। আৰু সোঁ হাতে পঞ্চ তীৰ্থ আছে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

সূৰ্যক সোঁ চকু বুলি কোৱা হৈছে, আৰু চন্দ্ৰক বাঁ চকু। মঙ্গল আৰু বুধক দুটা নাসাৰন্ধ্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

গুরু (বৃহস্পতী) সোঁ কাণত, আৰু বাঁ কাণত ভৃগু (শুক্ৰ)। মুখত শনৈশ্চৰ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু গুদত ৰাহু প্ৰখ্যাত।

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

কেতুক ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ ভিতৰত গমনকাৰী বুলি কোৱা হয়; সকলো গ্ৰহ দেহৰ ভিতৰতে অৱস্থিত। যোগীয়ে দেহক সাধনাৰ ক্ষেত্ৰ কৰি চতুৰ্দশ ভুবনৰ তত্ত্ব উপলব্ধি কৰে।

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

হে দেবী, যিহেতু সংসাৰিক প্ৰবৃত্তিৰ ধাৰা সদায় উঠি থাকে, সেয়ে সদায় যোগাভ্যাস কৰা উচিত। বিশেষকৈ চাতুৰ্মাস্য কালত যোগীয়ে পাপ ছেদন কৰে।

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

যি যোগীয়ে কেৱল এটা মুহূৰ্ত্তৰ বাবে মনক মস্তকৰ শীৰ্ষত স্থিৰ কৰে আৰু কাণ বন্ধ কৰি বাহ্যিক বিঘ্ন আঁতৰায়, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

মই বিষ্ণু আৰু যোগত পৰায়ণ জনৰ মাজত একো ভেদ নেদেখোঁ। কোনো ঘৰত যদি এজন যোগীয়ে কেৱল এক গ্ৰাস মাত্ৰ ভোজন কৰে, সেই ঘৰ পবিত্ৰ হয়।

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

সি নিশ্চয়েই নিজৰ সৈতে তিনিটা কুলকো উদ্ধাৰ কৰে। যদি যোগীজন বিপ্ৰ (ব্ৰাহ্মণ) হয়, তেন্তে কেৱল দৰ্শন মাত্ৰেই নিশ্চিত কল্যাণ দান কৰে।

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

হে দেবী! সকলো প্ৰাণীৰ বাবে তেওঁ পাপৰাশি বিনাশক হয়; কৰ্মৰত গৃহস্থ শূদ্ৰো—যদি সদাচাৰী, ব্ৰহ্মনিষ্ঠ আৰু যোগভাগ্য-সমন্বিত হয়।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

অথবা যি সদ্গুৰুভক্ত হয়, সিও অমূৰ্ত (অব্যক্ত) ফল লাভ কৰে। সেই যোগী নিয়ত আহাৰী, পৰব্ৰহ্মত সমাধিস্থ—ধন্য।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

চাতুৰ্মাস্যত বিশেষকৈ সি হৰিত লয়ভাগী হয়; যেন সিদ্ধকৰৰ স্পৰ্শত লোহা কাঁচন হয়।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

তদ্ৰূপ হৰিপ্ৰীতিৰে মানুহে দেহধাৰী হৈয়ো লয় লাভ কৰে; যেন পথৰ সাধাৰণ জল গঙ্গাত পৰিলে, ত্ৰিদশসকলেও তাক পবিত্ৰ মানে।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

সেৱা কৰিলে ই সকলো ফল দান কৰে; তদ্ৰূপ যোগী মুক্তিদাতা। যেন সামান্য গোবৰ-ইন্ধনেও অগ্নি সদায় দীপ্ত হয়।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

যজ্ঞকাৰীসকলে সদায় ইয়াক ‘দেৱতাসকলৰ মুখ’ বুলি কীৰ্তন কৰে। এইদৰে নিৰন্তৰ অভ্যাসে যোগী মোক্ষ লাভৰ যোগ্য পাত্ৰ হয়।

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

হে দেবী, এই যোগ সদায় সাধনীয়, কিয়নো ই সদায় সত্য জ্ঞান আৰু সিদ্ধি প্ৰদান কৰে। সনক আদি আচার্য, মোক্ষকামীসকল আৰু আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণৰ মহাধীশ্বৰসকলে ইয়াক অনুশীলন কৰিছে।

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

হে পাৰ্বতী, যোগীসকলৰ প্ৰথমে সদায় সত্য জ্ঞানৰ সম্পদ উদয় হয়। আৰু যিয়ে কেৱল সেই পথ/শাসন ধৰি লয়, সেয়েই যোগী হয়।

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

তাৰ পাছত তাৰ সিদ্ধিসকল—অণিমা আদি—তাৰ আগত প্ৰকাশ পায়। তথাপি তাতো যোগীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠে মন সিহঁতৰ প্ৰতি নেদিব লাগে।

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

যোগৰ দ্বাৰা সকলো দান আৰু সকলো যজ্ঞৰ পৰা জন্মা পুণ্যৰ সমান পুণ্য হয়। যোগৰ দ্বাৰাই সকলো কামনা সিদ্ধ হয়; পৃথিৱীত যোগে অপ্রাপ্য একো নাই।

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

যোগে হৃদয়-গ্ৰন্থি ছিন্ন হয়; যোগে ‘মোৰ-ভাব’ নামৰ শত্রু উদয় নাহে। যোগসিদ্ধৰ মন কোনো বস্তুৱে হৰণ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

সেই যোগীয়েই বিমল, যাৰ চিত্ত মূৰত স্থিত—সদায় স্থিৰ, ব্যথা-চাঞ্চল্য নিৱৃত—‘দশম দ্বাৰ’ৰ আবৰণত।

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

যি মর্ত্য কাণ বন্ধ কৰি নাদ-ৰূপ ধ্যান কৰে, সেই অন্তৰ্নাদেই প্ৰণৱৰ (ওঁ) অগ্ৰসাৰ; সেয়াই শাশ্বত ব্ৰহ্ম।

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

সেয়াই ‘অনন্ত-ৰূপ’ বুলি কোৱা হয়; সেয়াই উত্তম অমৃত। এই ধ্বনি নাসাৰ শ্বাস-বায়ুত প্ৰঘোষিত হয়, আৰু ই জঠৰাগ্নিৰ মহৎ পদ।

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

এই পদ—যাৰ নিবাস পঞ্চভূত আৰু স্বৰূপ জ্ঞান—ইয়াক লাভ কৰিলে জন্ম-সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়।

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

যি লাভ জগতত দুষ্প্ৰাপ্য, সেয়াই যোগ-সিদ্ধি প্ৰদানকাৰী।

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

এইদৰে চলমান-অচল সমগ্ৰ বিশ্ব ব্ৰহ্মময় ৰূপে দীপ্ত হয়। ‘বিজ্ঞান’ নামে পৰিচিত এই পদ স্বয়ং সৰ্বব্যাপী ভগৱান বিষ্ণু। যোগেশ্বৰসকলৰো পৰম, মস্তকৰ শীৰ্ষত (সহস্ৰাৰ) স্থিত অতি উত্তম বুলি তেঁওক জানিলে, প্ৰাণীয়ে জগত-জাত মায়া-কৃত আৱৰণ সাপৰ দৰে খোলস ত্যাগ কৰে।

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

‘ৱ’ অক্ষৰ ধূম্ৰবৰ্ণ, সূৰ্যৰ বীজ-মন্ত্ৰ, মনৰ দৰে বেগবান। পুলস্ত্য ঋষিৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ বিধিপূৰ্বক প্ৰয়োগ কৰিলে ই সকলো সুখ দান কৰে।

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! যিসকল ভক্ত ধ্যান, জপ আৰু পূজাৰে আৰাধনা কৰে, তেওঁলোকৰ কৰ্মজাত বন্ধনৰ পৰা নিশ্চয় মোক্ষ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী স্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতি-সাহস্ৰী সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ অধীন শেষশায়ী উপাখ্যানত, ব্ৰহ্মা–নাৰদ সংবাদৰ চাতুৰ্মাস্য-মাহাত্ম্য অংশত ‘জ্ঞান-যোগ কথন’ নামৰ ২৬২তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

বিষ্ণুৰূপে যেতিয়া তেওঁৰ সেৱা-পূজা কৰা হয়, তেতিয়া তেওঁ ব্ৰহ্ম-সাক্ষাৎকাৰ আৰু মোক্ষ দান কৰে। হে শুভে, মনোযোগী হৈ শুনা—মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত ৰূপত অৱস্থিতিৰ পবিত্ৰ তত্ত্ব।