Adhyaya 72
এই অধ্যায়ত সূতে ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে—ধৃতৰাষ্ট্ৰে হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰত লিঙ্গ কেতিয়া আৰু কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। প্ৰথমে বংশ-ৱিবাহৰ প্ৰসঙ্গ আহে—শুভলক্ষণ আৰু সদ্গুণে বিভূষিতা বাণুমতীৰ বিবাহ ধৃতৰাষ্ট্ৰবংশত সম্পন্ন হয়; যাদৱ-সম্পৰ্ক আৰু বিষ্ণুস্মৰণো প্ৰসঙ্গক্রমে উল্লেখিত। তাৰ পিছত ভীষ্ম, দ্ৰোণ আদি সহ কৌৰৱসকল আৰু পাঁচ পাণ্ডৱ সপৰিয়াল-অনুচৰসহ দ্বাৰাৱতীৰ দিশে যাত্ৰা কৰে। সমৃদ্ধ আনর্ত দেশত প্ৰৱেশ কৰি হাটকেশ্বৰ-দেৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, পাপনাশক প্ৰসিদ্ধ ক্ষেত্ৰত উপস্থিত হয়। ভীষ্মে সেই স্থানৰ অসাধাৰণ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰি পাঁচ দিন তাত থাকিবলৈ উপদেশ দিয়ে; নিজৰ ঘোৰ পাপমোচনৰ উদাহৰণ দি তীৰ্থ আৰু আয়তন দৰ্শনৰ সুযোগৰ কথা কয়। ধৃতৰাষ্ট্ৰে কৰ্ণ, শকুনি, কৃপ আদি আৰু বহু পুত্ৰসহ সেনাক সংযত ৰাখে যাতে তপোবনত বিঘ্ন নঘটে; বেদপাঠৰ ধ্বনি আৰু যজ্ঞধূমে চিহ্নিত তপস্বীভৰ্তি অঞ্চলত প্ৰৱেশ হয়। অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধি কোৱা হৈছে—নিয়মস্নান, দীন-সাধুক দান, তিলমিশ্ৰিত জলে শ্ৰাদ্ধ-তৰ্পণ, হোম-জপ-স্বাধ্যায়, আৰু ধ্বজ, শুদ্ধিকৰণ, মালা-উপহাৰেৰে দেৱালয় পূজা; পশু, বাহন, গৰু, বস্ত্ৰ আৰু স্বৰ্ণদানৰো উল্লেখ আছে। শেষত সকলোৱে শিবিৰলৈ উভতি আহি তীৰ্থ, মন্দিৰ আৰু নিয়মনিষ্ঠ তপস্বীক দেখি বিস্ময় প্ৰকাশ কৰে; আৰম্ভণিতে কোৱা হৈছে—এই লিঙ্গদৰ্শনে দুঃৰ্যোধনসহ সকলোৰে পাপক্ষয় কৰি মোক্ষৰ হেতু হয়।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैव स्थापितं लिंगं धृतराष्ट्रेण भूभुजा । दुर्योधनेन चालोक्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
সূত উৱাচ: তাতেই ভূভুজ ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজাই এটা লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে। আৰু তাৰ দৰ্শন কৰিলে—দুৰ্যোধনে যেনেকৈ কৰিছিল—সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । कस्मिन्काले नरेन्द्रेण धृतराष्ट्रेण भूभुजा । तत्र संस्थापितं लिगं वद त्वं रौमहर्षणे
ঋষিসকলে ক’লে: “হে ৰৌমহৰ্ষণে! কোন সময়ত নৰেন্দ্ৰ ধৃতৰাষ্ট্ৰ ভূভুজে তাত সেই লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল? তুমি কোৱা।”
Verse 3
सूत उवाच । आसीद्भानुमतीनाम बलभद्रसुता पुरा । सर्वलक्षणसंपन्ना रूपौ दार्यगुणान्विता
সূতে ক’লে: “পূৰ্বে বলভদ্ৰৰ কন্যা ভানুমতী নামে এক কুমাৰী আছিল—সকলো শুভ লক্ষণে সম্পন্ন, ৰূপে মনোহৰ, আৰু উত্তম গুণে বিভূষিতা।”
Verse 4
तां ददावथ पत्न्यर्थे धार्तराष्ट्राय धीमते । दुर्योधनाय संमन्त्र्य विष्णुना सह यादवः
তাৰ পাছত যাদৱে বিষ্ণুৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি, তেওঁক পত্নীৰূপে বুদ্ধিমান ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰ—দুৰ্যোধন—লৈ অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 5
अथ नागपुरात्सर्वे भीष्म द्रोणादयश्च ये । कौरवाः प्रस्थितास्तूर्णं पुरीं द्वारवतीं प्रति
তেতিয়া নাগপুৰৰ পৰা ভীষ্ম, দ্ৰোণ আদি সহ সকলো কৌৰৱে তৎক্ষণাৎ দ্বাৰৱতী নগৰীৰ দিশে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 6
तथा पांडुसुताः पंच परिवारसमन्विताः । सौभ्रात्रं मन्यमानास्ते दुर्योधनसमन्वि ताः । जग्मुर्द्वारवतीं हृष्टाः सैन्येन महतान्विताः
একেদৰে পাণ্ডুৰ পাঁচ পুত্ৰ পৰিয়াল-সহচৰসহ, ভ্ৰাতৃস্নেহক মনত ধৰি দুৰ্যোধনৰ সৈতে একেলগে, আনন্দিতচিত্তে বৃহৎ সৈন্যসহ দ্বাৰৱতীলৈ গ’ল।
Verse 7
अथ क्रमेण गच्छंतस्ते सर्वे कुरुपाण्डवाः । आनर्तविषयं प्राप्ता धनधान्यसमाकुलम्
তাৰ পাছত ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়ি সেই সকলো কুৰু আৰু পাণ্ডৱ আনার্ত দেশত উপনীত হ’ল, যি ধন-ধান্যৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 8
सर्वपापहरं पुण्यं यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य विख्यातं भुवनत्रये
সেই ঠাইতে আছে সৰ্বোত্তম পুণ্যক্ষেত্ৰ—পবিত্ৰ আৰু সকলো পাপ হৰণকাৰী—যি হাটকেশ্বৰ দেৱৰ ক্ষেত্ৰ বুলি ত্ৰিভুবনত বিখ্যাত।
Verse 9
अथ प्राह विशुद्धात्मा वृद्धः कुरुपितामहः । धृतराष्ट्रं महीपालं सपुत्रं प्रहसन्निव
তাৰ পাছত বিশুদ্ধাত্মা, বৃদ্ধ কুৰু-পিতামহে, যেন হাঁহি মাৰি, পুত্ৰসহ মহীপাল ধৃতৰাষ্ট্ৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 10
भीष्म उवाच । एतद्वत्स पुरा दृष्टं मया क्षेत्रमनुत्तमम् । हाटकेश्वरदेवस्य सर्वपातकनाशनम्
ভীষ্ম ক’লে: হে বৎস, এই অনুত্তম তীৰ্থক্ষেত্ৰ মই আগতেও দেখিছোঁ; ই হাটকেশ্বৰ দেৱৰ, যি সকলো পাতক নাশ কৰে।
Verse 11
अत्राहं चैव नि र्मुक्तः स्त्रीहत्योद्भवपातकात् । तस्मादत्रैव राजेंद्र तिष्ठामः पंचवासरान्
ইয়াতেই মই স্ত্ৰীহত্যাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পাতকৰ পৰা মুক্ত হৈছিলোঁ। সেয়ে, হে ৰাজেন্দ্ৰ, আমি ইয়াতেই পাঁচ দিন অৱস্থান কৰোঁ।
Verse 12
येन सर्वाणि पश्यामस्तीर्थान्यायतनानि च । यान्यत्र संति पुण्यानि मुनीनां भावितात्मनाम्
যেন আমি ইয়াত থকা সকলো তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ আয়তনসমূহ দৰ্শন কৰিব পাৰোঁ—যি পুণ্যস্থানসমূহ সংযমী, শুদ্ধচিত্ত মুনিসকলৰ অধীন।
Verse 13
अथ तद्वचनाद्राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः । शतसंख्यैः सुतैः सार्धं कौतूहलसमन्वितः
তাৰ বচন শুনি তেতিয়া ৰজা ধৃতৰাষ্ট্ৰ—অম্বিকাৰ পুত্ৰ—কৌতূহলে ভৰপূৰ হৈ, শতসংখ্যক পুত্ৰৰ সৈতে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 14
जगाम सत्वरं तत्र यत्र तत्क्षेत्रमुत्तमम् । तपस्विगणसंकीर्णं युक्तं चैवाश्रमैः शुभैः
তেওঁ তৎক্ষণাৎ সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ত সেই উত্তম পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছিল—তপস্বীসমূহৰ দলে দলে ভৰপূৰ আৰু শুভ আশ্ৰমেৰে শোভিত।
Verse 15
ब्रह्मघोषेण महता नादितं सर्वतोदिशम् । वह्निपूजोत्थधूम्रेण कलुषीकृतपाद पम् । क्रीडामृगैश्च संकीर्णं धावद्भिर्बहुभिस्तथा
সৰ্বদিশে মহা ব্ৰহ্মঘোষেৰে সেই স্থান গুঞ্জৰিত হৈছিল। অগ্নিপূজাৰ পৰা উঠা ধোঁৱাই ভূমি মলিন কৰিছিল, আৰু বহু সংখ্যক দৌৰি-ফুৰা খেলুৱা মৃগেৰেো ঠাইখন ভৰপূৰ আছিল।
Verse 16
ततो निवार्य सैन्यं स्वमुपद्रवभयान्नृपः । पञ्चभिः पांडवैः सार्धं शतसंख्यैस्तथा सुतैः
তাৰপিছত উপদ্ৰৱৰ আশংকাত ৰজাই নিজৰ সৈন্য থমকাই দিলে, আৰু পাঁচ পাণ্ডৱৰ সৈতে, লগতে শতসংখ্যক পুত্ৰসহ, তাত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
भीष्मेण सोमदत्तेन बाह्लीकेन समन्वितः । द्रोणाचार्येण वीरेण तत्पुत्रेण कृपेण च
তেওঁৰ সৈতে ভীষ্ম, সোমদত্ত আৰু বাহ্লীক আছিল; লগতে বীৰ আচার্য দ্ৰোণ, তেওঁৰ পুত্ৰ আৰু কৃপাও সঙ্গী হৈছিল।
Verse 18
सौबलेन च कर्णेन तथान्यैरपि पार्थिवैः । परिवारपरित्यक्तैस्तस्मिन्क्षेत्रे चचार सः
শৌবল (শকুনি) আৰু কৰ্ণ, লগতে আন আন ৰজাসকলৰ সৈতে, তেওঁলোকে ৰাজকীয় পৰিবাৰ ত্যাগ কৰি সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 19
तेऽपि सर्वे महात्मानः क्षत्रियास्तत्र संस्थिताः । चक्रुर्धर्मक्रियाः सर्वाः श्रद्धापूतेन चेतसा
তাত অৱস্থিত সেই সকলো মহাত্মা ক্ষত্ৰিয়ই, শ্ৰদ্ধাৰে পবিত্ৰ হোৱা চিত্তে, সকলো ধৰ্মক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 20
स्नानं चक्रुर्विधानेन तीर्थेषु द्विजसत्तमाः । भ्रांत्वाभ्रांत्वा सुपुण्येषु श्रुत्वाश्रुत्वा द्विजन्मनाम्
দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে বিধি অনুসাৰে তীৰ্থত স্নান কৰিলে; অতি পুণ্যময় স্থানসমূহত বাৰে বাৰে ভ্ৰমণ কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপদেশ পুনঃপুনঃ শুনিলে।
Verse 21
दानानि च विशिष्टानि ददुरिष्टानि चापरे । दीनेभ्यः कृपणेभ्यश्च तपस्विभ्यो विशेषतः
তেওঁলোকে বিশেষ উৎকৃষ্ট দান দিলে; আন কিছুমানে গ্ৰহীতাৰ প্ৰিয় দান অৰ্ঘ্য কৰিলে—বিশেষকৈ দৰিদ্ৰ, দীন আৰু সৰ্বাধিক তপস্বীসকলক।
Verse 22
चक्रुः श्राद्धक्रियाश्चान्ये पितॄनुद्दिश्य भक्तितः । पितॄणां तर्पणं चान्ये तिलमिश्र जलेन च
কিছুমানে ভক্তিভাৱে পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি শ্রাদ্ধ-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে; আন কিছুমানে তিল-মিশ্ৰিত জলেৰে পিতৃসকললৈ তৰ্পণো অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 23
अन्ये होमक्रिया भूपा जपमन्ये निरर्गलम् । स्वाध्यायमपरे शान्ताः सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः
হে ভূপালসকল, কিছুমানে হোম-ক্ৰিয়া কৰিলে; আন কিছুমানে অবিৰত জপত নিমগ্ন হ’ল। আৰু কিছুমানে শান্ত, সংযমী হৈ, সম্যক্ শ্ৰদ্ধাৰে স্বাধ্যায়ত ৰত থাকিল।
Verse 24
देवतायतनान्यन्ये माहात्म्यसहितानि च । श्रुत्वा पूर्वनृपाणां च पूजयंति विशेषतः
আন কিছুমানে দেবতাসকলৰ মন্দিৰসমূহৰ সৈতে জড়িত মাহাত্ম্য আৰু পূৰ্ব নৃপতিসকলৰ কাহিনী শুনি, সেই তীৰ্থ-ধামসমূহক বিশেষ ভক্তিৰে পূজা কৰিলে।
Verse 25
बलिदानैः सुवस्त्रैश्च गन्धपुष्पोपलेपनैः । मार्जनैध्वजदानैश्च तथा प्रेक्षणकैः शुभैः
বলিদান, সু-বস্ত্ৰ, সুগন্ধি লেপন আৰু পুষ্পেৰে; মাৰ্জন (শুদ্ধিকৰণ), ধ্বজ-দান আৰু শুভ দর্শন-উৎসৱেৰে—
Verse 26
मंडनैः पुष्पमालाभिः समंताद्द्विजसत्तमाः । हस्त्यश्वरथदानैश्च गोर्भिर्वस्त्रैश्च कांचनैः । कृतार्था ब्राह्मणाः सर्वे कृतास्तै स्तत्र भक्तितः
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, চাৰিওফালে তেওঁলোকে অলংকাৰ আৰু পুষ্পমালাৰে সন্মান জনালে। হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ দান, গৰু, বস্ত্ৰ আৰু সোণৰ দানেৰে—সেই ঠাইত ভক্তিৰে সকলো ব্ৰাহ্মণ সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হ’ল।
Verse 27
एवं स्नात्वा तथाऽभ्यर्च्य देवान्विप्रान्नृपोत्तमाः । धृतराष्ट्रसमायुक्ता जग्मुः स्वशिबिरं ततः
এইদৰে স্নান কৰি আৰু বিধিপূৰ্বক দেৱতাসকলক পূজা কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান জনাই, ধৃতৰাষ্ট্ৰসহ সেই উত্তম নৃপতিসকলে তাৰ পাছত নিজৰ শিবিৰলৈ গ’ল।
Verse 28
शंसन्तो विस्मया विष्टास्तीर्थान्यायतनानि च । तस्मिन्क्षेत्रे द्विजांश्चैव तापसान्संशितव्रतान्
বিস্ময়ে অভিভূত হৈ তেওঁলোকে তীৰ্থসমূহ আৰু পবিত্ৰ আয়তনসমূহৰ মহিমা গাই থাকিল; আৰু সেই ক্ষেত্ৰতেই সংযত-ব্ৰতধাৰী তাপসসকলসহ ব্ৰাহ্মণসকলকো প্ৰশংসা কৰিলে।