Adhyaya 4

Verse 1

। सूत उवाच । त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम् । मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्

সূতে ক’লে: ত্ৰিশংকু আৰু মহামুনি বিশ্বামিত্ৰক মনত বহুদিন ধৰি চিন্তা কৰি, তাৰ পাছত তেওঁ দৃঢ় সিদ্ধান্ত কৰিলে।

Verse 2

विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये । यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्

“বিশ্বামিত্ৰক বাদ দি ত্ৰিভুৱনত আন কাকো নাই, যিয়ে মোক এই অতি ভয়ংকৰ দুঃখৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে।”

Verse 3

कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम् । सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः

তাৰ পাছত কুৰুক্ষেত্ৰক লক্ষ্য কৰি তেওঁ আগবাঢ়িল। অতিশয় ক্লান্ত, ক্ষুধা-পিপাসাত কাতৰ হৈ, বাট সুধি সুধি আগুৱাই গ’ল।

Verse 4

ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः । यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः

সময় গ’লত সেই ৰজা কুৰুক্ষেত্ৰত উপস্থিত হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁ যত্ন কৰি বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰম বিচাৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 5

एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा । सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्

এইদৰে অনুসন্ধান কৰি থাকোঁতে সেই ভূভৃত তেতিয়া বহু দূৰৰ পৰা নীলাভ কাণ্ডযুক্ত কদম্ব গছৰ এটা গুচ্ছ দেখিলে।

Verse 6

उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः । आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः

উপৰে আৰু চৌদিশে বক আৰু হাঁহ ঘূৰি ফুৰিছিল; আৰু আটি-পক্ষী, মদ্গু আদি জলপক্ষীও চাৰিওফালে বিচৰণ কৰি আছিল।

Verse 7

स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः । प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः

তাত জল আছে বুলি ভাবি, পিয়াহত পীড়িত সেই ৰজা তৎক্ষণাৎ আনন্দেৰে আগবাঢ়িল; শীতল বতাহ আৰু জলের নিকটতাই তেওঁৰ ক্লান্তি হৰণ কৰিলে।

Verse 8

अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्

তাৰ পাছত তেওঁ মনোহৰ, সৌম্য সত্ত্বেৰে সেবিত, নদীতীৰত অৱস্থিত এক আশ্ৰম দেখিলে—যি হৃদয়ৰ শোক নাশ কৰে।

Verse 9

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम् । विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

সেই আশ্ৰম চৌদিশে ফুলে-ফলে ভৰা গছৰে আৱৃত আছিল, আৰু উত্তম পক্ষীৰ নানা মধুৰ কলৰৱে গুঞ্জৰিত হৈছিল।

Verse 10

क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः । मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः

সেই পবিত্ৰ তীৰ্থক্ষেত্ৰত নকুলে সাপৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰিছিল; উলুকে কাকৰ সৈতে; মূষকে ‘বৃষদংশ’ নামৰ জীৱৰ সৈতে; আৰু দ্বীপিনো নানাবিধ মৃগৰ সৈতে—সকলো বৈৰ তাত নিবৃত্ত হৈছিল।

Verse 11

अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम् । स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्

তাৰ পাছত তেওঁ নদীৰ তীৰত তপস্বীগণৰ দলেৰে পৰিবেষ্টিত বিশ্বামিত্ৰক দেখিলে—তপস্যাৰ ধনভাণ্ডাৰ, দান্ত-ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহী, সংযমী, আৰু স্বাধ্যায়ত নিমগ্ন।

Verse 12

तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम् । चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्

তীব্ৰ তপস্যাৰ তেজে অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান; চীৰ-ৱল্কল বস্ত্ৰে আৱৃত, শাল গছৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁ উপবিষ্ট আছিল।

Verse 13

अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम् । अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्

তাৰ পাছত সেই ৰাজেন্দ্ৰ আগবাঢ়িল; দূৰত থাকিয়েই তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে, অষ্টাঙ্গ দণ্ডৱৎ প্ৰণামে নত হৈ, ভক্তিভাৱে নিজৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিলে।

Verse 14

तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः

সেইদৰে তেওঁ কৃতাঞ্জলি হৈ থিয় দি, আন শিষ্যসকলকো প্ৰণাম কৰিলে—যথাক্ৰমে, যথাজ্যেষ্ঠে—পৰম শ্ৰদ্ধাৰে সংযুক্ত হৈ।

Verse 15

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम् । चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः

ধূলিত ধূসৰ অঙ্গযুক্ত সেই মহীপতিক দেখি, দেহত উদ্ভূত চিহ্নসমূহৰ পৰা অনুমান কৰি তেওঁলোকে তেওঁক চণ্ডাল বুলি ভাবিলে।

Verse 16

भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः । धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्

তাৰ পিছত তেওঁলোকে কঠোৰ বাক্যৰে তেওঁক ভৰ্ত্সনা কৰিবলৈ ধৰিলে; আন কিছুমানে ‘ধিক্’ বুলি চিঞৰি, বাৰে বাৰে ‘যা, যা’ বুলি হাঁক দিলে।

Verse 17

कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे । वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे

‘হে পাপী, তই কোন, যি ইয়ালৈ মুনিসকলৰ এই শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰমত আহি পৰিছ—য’ত বেদধ্বনিৰে পৰিপূৰ্ণ—যি সাধুসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য?’

Verse 18

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव । दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्

‘সেয়ে তই সোনকালে আঁতৰি যা—নহ’লে কোনো তাপস তোক শাপ দি শীঘ্ৰে তোৰ প্ৰাণবায়ুৰো বিনাশ ঘটাব।’

Verse 19

त्रिशंकुरुवाच । त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः । शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः

ত্ৰিশঙ্কুৱে ক’লে: ‘মই ত্ৰিশঙ্কু নামৰ ৰজা, সূৰ্যবংশত জন্মা। বশিষ্ঠৰ পুত্ৰসকলে মোক শাপ দিছে আৰু মোক চণ্ডালত্ব অৱস্থাত নিয়োজিত কৰিছে।’

Verse 20

सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा

হে দ্বিজোত্তমসকল, শাপ-মুক্তিৰ বাবে মই শৰণ লৈছোঁ। বিশ্বামিত্ৰ—জগতৰ মিত্ৰ—মোৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়; মোৰ বাবে ইয়াতকৈ উচ্চ গতি আন নাই।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः । तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः

বিশ্বামিত্ৰ ক’লে: তুমি বসিষ্ঠৰ দ্বাৰা—বিশেষকৈ তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ দ্বাৰা—পূজ্য-সম্মানযোগ্য। তেন্তে আজি তেওঁলোকে তোমাক কিয় এনে পাপময় অৱস্থালৈ নিয়োজিত কৰিলে?

Verse 22

कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम । प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः

হে পাৰ্থিৱসত্তম, তুমি তেওঁলোকৰ প্ৰতি কোন অপৰাধ কৰিলা? তুমি কি প্ৰাণদ্ৰোহ কৰিছা, নে আনৰ পত্নীৰ বিষয়ে কোনো অপমানজনক কাণ্ড ঘটাইছা?

Verse 23

त्रिशंकुरुवाच । अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति । मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्

ত্ৰিশঙ্কুৱে ক’লে: এই একে শৰীৰেৰে মই স্বৰ্গলৈ গমন কৰিব বিচাৰিছিলোঁ। সেই উদ্দেশ্যে মুনিসত্তম বসিষ্ঠৰ পৰা মই যজ্ঞৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিছিলোঁ।

Verse 24

तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते । अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप

তেওঁ মোক ক’লে: ‘হে নৃপ, এনে কোনো যজ্ঞ নাই যাৰ দ্বাৰা এই একে শৰীৰেৰে—দেহ ত্যাগ কৰি আন দেহ নধৰি—স্বৰ্গলৈ গমন কৰিব পাৰি।’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति । स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः

সেয়া শুনি মই তাক ক’লোঁ: ‘যদি তুমি যজ্ঞৰ প্ৰভাৱত এই একে দেহে তৎক্ষণাৎ মোক স্বৰ্গলৈ ননিয়াঁ, তেন্তে…’

Verse 26

तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः । एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर

আজি মই সেইজনকেই গুৰুৰূপে গ্ৰহণ কৰিম—ইয়াত একো সন্দেহ নাই। এই সংকল্প জানি মুনিয়ে ক’লে: ‘যি তোমাৰ মঙ্গল আৰু আত্মিক ক্ষেমলৈ লৈ যায়, সেয়াই আচৰণ কৰা।’

Verse 27

ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान् । प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्

তাৰ পিছত তেওঁ মোক ত্যাগ কৰিলে; আৰু তেওঁৰ নিষ্ঠুৰ পুত্ৰসকলক লগ পাই মই তেওঁলোকক সকলো ক’লোঁ—যি বসিষ্ঠে কোৱা আৰু প্ৰখ্যাত কৰিছিল।

Verse 28

ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम । नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः

তাৰ পিছত শোকত দগ্ধ তেওঁলোকে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মোক শাপ দিলে; আৰু মোক এই পাপময় দশালৈ ঠেলি দিলে—চণ্ডালত্ব অৱস্থাত নিযুক্ত কৰিলে।

Verse 29

सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः । आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर

সেয়ে মই মনত তোমাক ধ্যান কৰি অতি দূৰৰ পৰা ইয়ালৈ আহিছোঁ; তোমাত সৰ্বোচ্চ আশা স্থাপন কৰি, হে মুনীশ্বৰ, কুৰুক্ষেত্ৰত।

Verse 30

नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने । तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना

হে মুনি, ত্ৰিলোকত তোমাৰ বাবে একোৱেই অসাধ্য নহয়। সেয়ে এতিয়াই দুখিত মোৰ বাবে উপায় কৰি দিয়া।

Verse 31

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः

সূত ক’লে: তেওঁৰ বাক্য শুনি মুনীশ্বৰ বিশ্বামিত্ৰ ঋষিসকলৰ মাজত থিয় হৈ, বশিষ্ঠৰ সৈতে স্পৰ্ধাৰ বশে কথা ক’লে।

Verse 32

अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव । गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्

হে পাৰ্থিৱ ৰাজন, মই তোমাক সেই যজ্ঞবিধিৰে যাজন কৰাম; যাৰ দ্বাৰা আহুতি সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ মাত্ৰেই তুমি তৎক্ষণাৎ ত্ৰিদিৱলৈ যাবা।

Verse 33

त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः । मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः

হে ভূপ, বশিষ্ঠৰ অনুগামীসকলে যদিও তোমাক অন্ত্যজ অৱস্থালৈ নামাই দিছে, তথাপি মই তোমাক পুনৰ ভূপাল কৰিম—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 34

तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह । कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः

সেয়ে, হে ভূপাল, মোৰ সৈতে তীৰ্থযাত্ৰালৈ আহা। তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত তেনে কৰাঁহ, যাতে তুমি পুনৰ শুচি হওঁৱা।

Verse 35

तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः । नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति

এইদৰে তুমি পুনৰ যজ্ঞ-ক্ৰিয়াৰ যোগ্য হ’বা, চণ্ডালত্বৰ কলংকৰ পৰা মুক্ত। তীৰ্থত পবিত্ৰ স্নান কৰিলে নাশ নোহোৱা এনে কোনো পাপ নাই।

Verse 36

सूत उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्

সূত ক’লে: এইদৰে দৃঢ় সংকল্প কৰি, গাধিৰ পুত্ৰ মুনীশ্বৰ বিশ্বামিত্ৰে ত্ৰিশংকুক পিছফালে লগত লৈ তীৰ্থযাত্ৰালৈ ওলাই গ’ল।

Verse 37

कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले । पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये

তেওঁ কুৰুক্ষেত্ৰ, সৰস্বতী-প্ৰদেশ, প্ৰভাস আৰু কুরুজাঙ্গললৈ গ’ল; লগতে পৃথূদক, গয়াশীৰ্ষ, নৈমিষ আৰু ত্ৰিবিধ পুষ্কৰো দৰ্শন কৰিলে।

Verse 38

वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे । चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे

তেওঁ বাৰাণসী আৰু প্ৰয়াগলৈ গ’ল; কেদাৰলৈ; শ্ৰৱণ নদীলৈ; চিত্ৰকূট আৰু গোকৰ্ণলৈ; আৰু শালিগ্ৰাম তথা অচলেশ্বৰলৈও উপস্থিত হ’ল।

Verse 39

शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे । अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च

তেওঁ শুক্লতীৰ্থ, সুৰাজ্য নামে ঠাই আৰু শুভ দৃষদ্বতী নদীত গ’ল; তাৰ পিছত আন আন অতি-পুণ্য তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ আয়তনসমূহতো দৰ্শন কৰিলে।

Verse 40

एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना । अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले

এইদৰে সেই নৃপতি মহাত্মা মুনিৰ সৈতে পৃথিৱীত ভ্ৰমণ কৰি থাকোঁতে বহু দীঘল সময় অতিবাহিত হ’ল।

Verse 41

मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः । एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्

হে দ্বিজসকল, তেওঁ পাপৰ পৰা মুক্ত নহ’ল, চণ্ডালত্বৰ অৱস্থাৰ পৰাও নহ’ল—যদিও তেওঁ এইধৰণৰ তীৰ্থত বাৰে বাৰে স্নান কৰিছিল।

Verse 42

ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति । तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्

তাৰ পাছত ক্ৰমে তেওঁ অৰ্বুদ পৰ্বতৰ ফালে আহিল। তাত উঠি তেওঁ পাপনাশক অচলেশ্বৰক—অচল প্ৰভুক—দৰ্শন কৰিলে।

Verse 43

यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः । तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः

যেতিয়া মুনীশ্বৰ সেই আয়তনৰ পৰা ওলাই যাবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া মাৰ্কণ্ড নামৰ মুনিসত্তমে তেওঁক দেখা পালে।

Verse 44

सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर

তেওঁও জগত-মিত্ৰ মুনীশ্বৰ বিশ্বামিত্ৰক দেখি ক’লে—“হে মুনীশ্বৰ, এতিয়া আপুনি ক’ৰ পৰা আহিল?”

Verse 45

कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने

“এইজন তোমাৰ অনুগামী কোন, যি ভয়ংকৰ দেখা যায় আৰু অন্ত্যজৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে? হে সজ্জন মুনি, মই সুধিছোঁ—এই সকলো কথা মোক স্পষ্টকৈ কোৱা।”

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः । वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः

বিশ্বামিত্ৰ ক’লে: “এইজন ৰজাসকলৰ মাজত বাঘসদৃশ, ত্ৰিশঙ্কু নামে প্ৰসিদ্ধ। বশিষ্ঠৰ পুত্ৰসকলৰ ক্ৰোধৰ ফলত তেওঁ চণ্ডালত্ব অৱস্থালৈ ঠেলি দিয়া হৈছে।”

Verse 47

मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम् । प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि

“আৰু মই তেওঁৰ আগত এই প্ৰতিজ্ঞা কৰিলোঁ যে সাত দ্বীপযুক্ত এই পৃথিৱীত মই তেতিয়ালৈকে ভ্ৰমণ কৰিম, যেতিয়ালৈকে তুমি মেধ্যতা—পবিত্ৰতা—লাভ নকৰা।”

Verse 48

भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्

“মই পৃথিৱীত যিমান তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ আয়তন আছে, সকলোতে ভ্ৰমিলোঁ; তথাপি তেওঁ মেধ্যতা লাভ নকৰিলে। এতিয়া মই সম্পূৰ্ণ ক্লান্ত।”

Verse 49

तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः । द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्

“সেয়েহে গভীৰ লজ্জাৰে যুক্ত হৈ মই সমগ্ৰ পৃথিৱী ত্যাগ কৰোঁ; দ্বীপসমূহ আৰু মহাসাগৰসমূহ এৰি, ইয়াৰ পৰা পৰলৈ গমন কৰিম।”

Verse 50

मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः । प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्

বশিষ্ঠৰ পুত্ৰসকলৰ উপহাসৰ পাত্ৰ যেন মই নহওঁ। হে ব্ৰাহ্মণ, মই তোমাক সত্য কওঁ—মোৰ প্ৰতিজ্ঞা-বিহীন হৈ ধৰা পৰিব নালাগে।

Verse 51

श्रीमार्कंडेय उवाच । यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज

শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে: “যদি তেনেহ’লে, হে মুনিশাৰ্দূল, মোৰ বাক্য পালন কৰা। সপ্তদ্বীপবতী এই পৃথিৱী ত্যাগ নকৰিবা, আৰু ক’লৈও আন ঠাইলৈ নাযাবা।”

Verse 52

एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । अस्ति नैरृतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके

এই পৰ্বতৰ পৰা নৈৰৃত দিশত, অনৰ্ত নামে দেশত, হাটকেশ্বৰ নামে পৰিচিত এক পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আছে।

Verse 53

तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः । यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्

তাত প্ৰথমে হাটকে দেৱশ্ৰেষ্ঠসকলৰ সৈতে এক লিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল। সেই ধামেই লোকত আৰু পাতালতো ‘হাটকেশ্বৰ’ নামে প্ৰখ্যাত।

Verse 54

पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम । उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्

হে দ্বিজোত্তম, তাতেই ‘পাতাল-জাহ্নৱী’ নামে জল আছে। শম্ভুৱে লিঙ্গ উদ্ধাৰ কৰি তোলাৰ সময়ত সেই জল ৰসাতলৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহিছিল।

Verse 55

तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः । करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः

তাত যত্নসহ পাটালত প্ৰৱেশ কৰি, বসুধাধিপতিয়ে শ্ৰদ্ধাসহ জাহ্নৱীৰ পবিত্ৰ জলে স্নান কৰক।

Verse 56

पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः

তাৰ পাছত হাটকেশ্বৰ নামে পৰিচিত সেই লিঙ্গটো দৰ্শন কৰক; তেতিয়া তেওঁ শুদ্ধ হ’ব আৰু চণ্ডালত্বৰ পৰা মুক্ত হ’ব।

Verse 57

त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम् । ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः

তুমিও হৃদয়ত অৱস্থিত পৰম শ্ৰেয় লাভ কৰিবা; তাৰ পাছত যি কিবা আন কামনা, তাতেই তপস্যাত স্থিৰ হৈ সেয়াও লাভ কৰিবা।

Verse 58

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः

সূতে ক’লে: সেই বাক্য শুনি, মুনীশ্বৰ বিশ্বামিত্ৰ ত্ৰিশঙ্কুক লগত লৈ তৎক্ষণাৎ সেই ঠাইলৈ গ’ল।

Verse 59

पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम् । त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा

দেৱমাৰ্গেৰে পাটালত প্ৰৱেশ কৰি, তেওঁ নৃপসত্তম ত্ৰিশঙ্কুক বিধি অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট কৰ্মেৰে স্নান কৰালে।

Verse 60

स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात् । चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः

স্নান মাত্ৰ কৰিয়েই, হাটকেশ্বৰ দৰ্শন-মাত্ৰতে সেই ৰজা চণ্ডালত্বৰ পৰা মুক্ত হ’ল আৰু সূৰ্য্যসম দ্যুতিময় হৈ উঠিল।

Verse 61

ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम् । दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्

তাৰ পাছত মুনিয়ে—প্ৰণত আৰু কল্মষহীন হোৱা তাক—ক’লে: “দিষ্ট্য, হে ৰাজেন্দ্ৰ, এতিয়া তুমি চণ্ডালত্বৰ পৰা মুক্ত।”

Verse 62

दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः । तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता

দিষ্ট্য তুমি পৰম তেজ লাভ কৰিলা; দিষ্ট্য তুমি পৰম তপ লাভ কৰিলা। সেয়ে বিধিমতে দাক্ষিণাসহ সত্র-যজ্ঞ সম্পাদন কৰা।

Verse 63

येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता । त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्

যাৰ দ্বাৰা তুমি সিদ্ধি লাভ কৰিবা—যি নিত্য হৃদয়ত স্থিত—তোমাৰ কাৰণে মই নিজে গৈ পিতামহ ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰিম।

Verse 64

मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे । तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान् । आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम

যাৰ দ্বাৰা সকলো দেৱতাৰ অগ্ৰগণ্যই তোমাৰ মখত নিজৰ ভাগ গ্ৰহণ কৰে—সেয়ে ইয়াতেই যজ্ঞসম্ভৱ সকলো সামগ্ৰী আন, আৰু মোৰ আগমনলৈকে ব্ৰহ্মলোকৰ পৰাও আন।

Verse 65

बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः

“তথাস্তु,” বুলি তেওঁ ক’লে—দৃঢ় ব্ৰতধাৰী সেই মুনি। পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 66

याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह । मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्

“হে প্ৰপিতামহ ব্ৰহ্মা! মই ভূপতি ত্ৰিশঙ্কুক যজ্ঞ কৰাম, যাতে তেওঁ মানৱ দেহতেই তোমাৰ ধামলৈ গমন কৰে।”

Verse 67

तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह । सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः

“সেয়ে হে পিতামহ ব্ৰহ্মা, তুমি তাত আহা যজ্ঞবাটলৈ—সকলো দেৱগণৰ সৈতে, আগত শিৱ আৰু বিষ্ণু থাকি।”

Verse 68

प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम् । सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः

“নিজ হাতে যথোচিত যজ্ঞভাগ গ্ৰহণ কৰা। তোমাৰ কৃপাতে তেওঁ দেহসহ স্বৰ্গলৈ গমন কৰিব।”

Verse 69

ब्रह्मोवाच । न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते । मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्

ব্ৰহ্মাই ক’লে: “নিজ দেহ ধৰি থাকি যজ্ঞকর্মে স্বৰ্গ লাভ নহয়। দেহ ত্যাগ কৰি আন দেহ গ্ৰহণ কৰিলে তেতিয়াহে পোৱা যায়; সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ, মোক এনেদৰে নক’বা।”

Verse 70

वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे । वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै

আমি সকলোৱে অগ্নিক মুখ কৰি যজ্ঞত হৱি গ্ৰহণ কৰোঁ; বেদোক্ত বিধি অনুসাৰে যথাযথভাৱে, যজমানৰ মঙ্গলৰ বাবেই।

Verse 71

तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज । ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्

সেয়েহে, হে দ্বিজ, তেওঁ অগ্নিৰ মুখত পুনৰ হৱি আহুতি দিওক; তেতিয়া তোমাৰ অনুগ্রহে নিঃসন্দেহে স্বৰ্গ লাভ কৰিব।