Adhyaya 228
অধ্যায় ২২৮ দুটা সংযুক্ত ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে সূতে বিলদ্বাৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—সেখানে শেষনাগৰ ওপৰত শয়ন কৰা জলশায়ী বিষ্ণুৰ দৰ্শন-পূজাত পাপক্ষয় হয়। চাতুৰ্মাস্যৰ চাৰি মাহ অবিচ্ছিন্ন ভক্তি ৰাখিলে বহু তীৰ্থভ্ৰমণ আৰু মহাযজ্ঞৰ সমতুল্য ফল, লগতে মোক্ষলাভ হয়; অতি অধাৰ্মিক লোকৰো মুক্তিৰ পথ ইয়াত প্ৰকাশিত বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসকলৰ সন্দেহ—ক্ষীৰসাগৰশায়ী ভগৱান বিলদ্বাৰত কেনেকৈ সন্নিহিত—তাৰ উত্তৰত সূতে তত্ত্ব স্থাপন কৰে যে পৰমেশ্বৰ নিজৰ ইচ্ছাৰে স্থানবিশেষত সুলভ ৰূপে প্ৰকাশ পাব পাৰে। তাৰ পাছত কাৰণকথা—হিৰণ্যকশিপুৰ পতনৰ পিছত প্ৰহ্লাদ আৰু অন্ধকৰ উল্লেখ; অন্ধকে ব্ৰহ্মাৰ পৰা বৰ পাই ইন্দ্ৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰি স্বৰ্গৰ অধিকাৰ কেঢ়ি লয়। ইন্দ্ৰ শংকৰৰ শৰণ লয়; শংকৰে বীৰভদ্ৰক দূত কৰি অন্ধকক স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি পিতৃৰাজ্যলৈ উভতি যাবলৈ আজ্ঞা দিয়ে, কিন্তু অন্ধকে সেই আজ্ঞা উপহাস কৰি অমান্য কৰে—ইয়াৰ ফলত দেৱদণ্ড আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ দিশে কাহিনী আগুৱাই যায়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम्
সূতে ক’লে: আৰু শুনা, বিলদ্বাৰত শয়নৰ্থে স্থাপিত আন এক দেৱতা আছে; জলত শয়ন কৰা সেই প্ৰভুৰ দৰ্শনে পাপীয়েও পাপমুক্ত হয়।
Verse 2
स्नात्वा तस्मिन्बिलद्वारे पवित्रे लोकसंश्रये । यस्तं पूजयते भक्त्या शेषपर्यंकशायिनम् । आजन्ममरणात्पापात्स च मुक्तिमवाप्नुयात्
সেই পবিত্ৰ বিলদ্বাৰত—যি লোকসমূহৰ আশ্ৰয়—স্নান কৰি যি ভক্তিভাৱে শেষশয্যাশায়ী প্ৰভুক পূজা কৰে, সি জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈ সঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 3
चतुरो वार्षिकान्मासान्सुप्रसुप्तं सुरेश्वरम् । संपूजयति यो भक्त्या न स भूयोऽत्र जायते
বৰ্ষাকালৰ চাৰিমাহে যেতিয়া দেৱেশ্বৰ গভীৰ যোগনিদ্ৰাত সুপ্ৰসুপ্ত, তেতিয়া যি ভক্তিভাৱে তেঁওক পূজা কৰে, সি এই লোকত পুনৰ জন্ম নলয়।
Verse 4
तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः सेव्य तं प्रभुम् । मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य चायतने शुभे
তাত পূৰ্বকালত মহাভাগ্যৱান মুনিসকলে সেই প্ৰভুক সেৱা কৰিছিল; আৰু তেঁওৰ শুভ আয়তনত পবিত্ৰ মাটি গ্ৰহণ কৰি বিধিপূৰ্বক কৰ্ম সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 5
संप्राप्ताः परमं स्थानं तद्रिष्णोः परमं पदम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं तस्य पूजायां चातुर्मास्यां प्रजायते
তেওঁলোকে পৰম স্থান—বিষ্ণুৰ সেই সৰ্বোচ্চ পদ—প্ৰাপ্ত কৰিলে। সকলো তীৰ্থত আৰু সকলো যজ্ঞত যি ফল লাভ হয়, সেই একেই ফল চাতুৰ্মাস্যত তেঁওৰ পূজাৰ দ্বাৰাই জন্মে।
Verse 6
यत्फलं गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता यांति मानवाः । तत्फलं चतुरो मासान्पूजया जलशायिनः
গোগ্ৰহত মৃত্যু লাভ কৰি মানুহে যি আধ্যাত্মিক ফল পায়, সেই একেই ফল জলশায়ী প্ৰভুক চাৰিমাহ পূজাৰ দ্বাৰা লাভ হয়।
Verse 7
अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपिच । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः । पूजया चतुरो मासांस्तस्य देवस्य मुच्यते
যদিও কোনোজন পাপাচাৰী, পৰস্ত্ৰী-আসক্ত; যদিও ব্ৰাহ্মণ-হন্তা, সুৰাপায়ী, বা নিন্দিত স্ত্ৰী-হন্তা—তথাপি সেই দেৱতাৰ চাৰি মাহ পূজাৰে সি পাপ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 8
ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् । बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान्
ঋষিসকলে ক’লে: “আপুনি যি কৈছে—গুহাৰ মুখত তাত জলশায়ী অৱস্থিত—সেয়া কেনেকৈ সম্ভৱ, হে সূত? এই বিষয়ে আমাৰ মহা সংশয় আছে।”
Verse 9
स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः
কাৰণ শ্ৰৱণ হয় যে দেৱ মধুসূদন ক্ষীৰসাগৰত আছে; ভগৱান সদায় যোগনিদ্ৰাৰ আশ্ৰয় লৈ শয়ন কৰি থাকে।
Verse 10
कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः । एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः
তেন্তে সেই ভগৱান গুহাৰ দ্বাৰত স্থিত হৈ কেনেকৈ শয়ন কৰে? এই কথা সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰক, কিয়নো আমাৰ কৌতূহল অতি মহান।
Verse 11
सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यंकशा यकः
সূতে ক’লে: “হে মহাভাগসকল, এই সত্য—মধুসূদন ক্ষীৰসাগৰত যোগনিদ্ৰালৈ গৈ শয়ন কৰে, শেষনাগৰ শয্যাৰ ওপৰত শুই।”
Verse 12
स यथा तत्र क्षेत्रे तु संश्रितो भगवान्स्वयम् । जलशायिस्वरूपेण तच्छृशुध्वं समाहिताः
এতিয়া একাগ্ৰচিত্তে শুনা—সেই পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত ভগৱান স্বয়ং আশ্ৰয় লৈ জলশায়ী ৰূপে প্ৰকাশিত হৈছে।
Verse 13
यथा च चतुरो मासान्पूजितस्तत्र संस्थितः । मुक्तिं ददाति पुंसां स तथा संकीर्तयाम्यहम्
যেনেকৈ সেই প্ৰভু তাত অৱস্থিত হৈ চাৰি মাহ পূজিত হ’লে মানুহক মুক্তি দান কৰে, তেনেকৈ মই এতিয়া তেওঁৰ মহিমা ঘোষণা কৰোঁ।
Verse 14
चत्वारोऽपि यथा मासा गर्हणीया धरातले । सर्वकर्मसु मुख्येषु यज्ञोद्वा हादिषु द्विजाः
হে দ্বিজসকল, পৃথিৱীত এই চাৰি মাহ সকলো মুখ্য কৰ্মত—যজ্ঞ আৰু বিবাহ আদি অনুষ্ঠানত—বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য।
Verse 15
तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य द्विजोतमाः । तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने
হে দ্বিজোত্তমসকল, নমস্কাৰ কৰি মই তোমালোকক সেই কথা বৰ্ণনা কৰিম—সেই দেবাধিদেবক, যি নিৰ্গুণ অথচ সকলো গুণৰ সাৰস্বৰূপ।
Verse 16
अव्यक्तायाऽप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च । सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने तथा
অব্যক্ত, অপ্ৰমেয়, সকলো দেবতাময়; সৰ্বজ্ঞ, কবীশ, আৰু সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা—তাঁকেই নমস্কাৰ।
Verse 17
पुरासीद्दानवो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्महान् । नारसिंहं वपुः कृत्वा विष्णुना यो निपातितः
পূৰ্বকালত মহা ভয়ংকৰ দানৱ হিৰণ্যকশিপু আছিল; বিষ্ণুৱে নৰসিংহৰ দিৱ্য দেহ-ৰূপ ধাৰণ কৰি তাক নিপাত কৰিলে।
Verse 19
तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् । प्रह्लादश्चांधकश्चैव वीर्येणाप्रतिमौ युधि
তেওঁৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল, সকলো লক্ষণে চিহ্নিত—প্ৰহ্লাদ আৰু অন্ধক; দুয়ো যুঁজত বীৰ্যত অতুল।
Verse 20
स नैच्छत तदा राज्यं पितृपैतामहं महत् । समागतमपि प्राज्ञो यस्मात्तद्वो वदाम्यहम्
সেই সময়ত সেই প্ৰাজ্ঞজনে পিতৃ-পৈতামহৰ মহা ৰাজ্য লাভ কৰিলেও তাক ইচ্ছা নকৰিলে; সেই কাৰণেই মই তোমালোকক এই কথা কওঁ।
Verse 21
दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा । न करोति पुनर्द्वेषं तं समुद्दिश्य सर्वदा
দানৱসকলে সদায় চক্রধাৰী দেৱ-প্ৰভুৰ প্ৰতি দ্বেষ পোষে; কিন্তু তেওঁ সেই প্ৰভুক সদা স্মৰণ কৰি পুনৰ দ্বেষৰ উত্তৰ দ্বেষে নকৰে।
Verse 22
एतस्मात्कारणात्सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः । स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुस्तेन समाश्रितः
এই কাৰণতে দিতিৰ পুত্ৰসকল সকলোৱে তেওঁক ত্যাগ কৰিলে; আৰু তেওঁ নিজ ৰাজ্যো ত্যাগ কৰি বিষ্ণুৰ শৰণ ল’লে।
Verse 23
ततस्तैर्दानवैः क्षुद्रैर्विष्णुद्वेषपरायणैः । अन्धकः स्थापितो राज्ये पितृपैतामहे तदा
তেতিয়া বিষ্ণু-দ্বেষত পৰায়ণ ক্ষুদ্ৰ দানৱসকলে সেই সময় অন্ধকক পিতৃ-পৈতামহিক সিংহাসন আৰু ৰাজ্যত স্থাপন কৰিলে।
Verse 24
अन्धकोऽपि समाराध्य देवदेवं चतुर्मुखम् । अमरत्वं ततो लेभे यावच्चन्द्रार्कतारकम्
অন্ধকেও দেবদেৱ চতুৰ্মুখ প্ৰভু (ব্ৰহ্মা)ক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি, চন্দ্ৰ-সূৰ্য আৰু তাৰকা যেতিয়ালৈ থাকে তেতিয়ালৈ স্থায়ী অমৰত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 25
वरपुष्टस्ततः सोऽपि चक्रे शक्रेण विग्रहम्
সেই বৰদানে পুষ্ট হৈ সিও শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে বিবাদ তথা যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 26
जित्वा शक्रं महासंख्ये यज्ञांशाञ्जगृहे स्वयम् । गत्वाऽमरावतीं दैत्यो निःसार्य च शतक्रतुम् । स्ववर्गेण समोपेतः स्वर्गं समहरत्तदा
মহাসংখ্য যুদ্ধত শক্ৰক জয় কৰি সি নিজেই যজ্ঞাংশ গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰপাছত সেই দৈত্য অমৰাৱতীলৈ গৈ শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ক বহিষ্কাৰ কৰি, নিজৰ অনুচৰবৰ্গেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ সেই সময় স্বৰ্গ অধিকাৰ কৰিলে।
Verse 27
शक्रोऽपि च समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् । सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत्परिवर्तते
শক্ৰেও লোককল্যাণকাৰী শংকৰক সমাৰাধনা কৰি, সকলো দেৱতাসহ দাসৰ দৰে সেৱাতেই থাকিল।
Verse 28
ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् । तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम्
তাৰ পাছত, বহু সময়ৰ অন্তত, পিনাকধাৰী (শিৱ) তেওঁৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হ’ল আৰু ক’লে: “মই বৰদাতা। কোৱা ইন্দ্ৰ, মই তোমাৰ বাবে কি কৰিম?”
Verse 29
इन्द्र उवाच । अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर । यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽशु तत्प्रयच्छ मे
ইন্দ্ৰই ক’লে: “হে দেৱেশ্বৰ! অন্ধকে মোৰ ৰাজ্য বলপূৰ্বক কাঢ়ি লৈছে। যজ্ঞৰ ভাগ হৰণ কৰা সেই অসুৰক শীঘ্ৰে বধ কৰি মোক মোৰ ৰাজ্য ঘূৰাই দিয়ক।”
Verse 30
तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः । प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम्
সেই দুখীজনৰ প্ৰাৰ্থনা শুনি, ভগৱান শশিশেখৰে (শিৱ) ক’লে: “মই তোমাক ত্ৰিলোকৰ আধিপত্য প্ৰদান কৰিম।”
Verse 31
ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् । गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम्
তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ বিচক্ষণ দূত—বীৰভদ্ৰ নামৰ গণেশক (গণৰ অধিপতি) পঠিয়ালে আৰু ক’লে: “যোৱা আৰু সেই অন্ধকক কোৱাগৈ।”
Verse 32
ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् । पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर
“মোৰ আদেশত, স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি পৃথিৱীলৈ যোৱা। তাত, তোমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলৰ পৈতৃক স্থানত, তোমাৰ ৰাজত্ব চলাই যোৱা।”
Verse 33
परित्यजस्व यज्ञांशान्नो चेद्धंतास्मि सत्वरम् । स गत्वा चांधकं प्राह यथोक्तं शंभुना स्फुटम्
“যজ্ঞৰ ভাগ ত্যাগ কৰা; নচেৎ মই তৎক্ষণাৎ তোমাক নিধন কৰিম।” এইদৰে কৈ সি গৈ শম্ভু (শিৱ) যিদৰে স্পষ্টকৈ কৈছিল, তেনেদৰেই অন্ধকক জনালে।
Verse 34
सविशेषमहाबुद्धिः स्वामिकार्यप्रसिद्धये । अथ तं चाधकः प्राह प्रविहस्य महाबलः
বিশেষ মহাবুদ্ধিসম্পন্ন সেই দূতে স্বামীৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ উদ্যোগ কৰিলে। তেতিয়া মহাবলী অধক হাঁহি উঠি তাক ক’লে।
Verse 35
अवध्यो हि यथा दूतस्तेन त्वां न निहन्म्यहम् । क स्याद्वै शंकरोनाम यो मामेवं प्रभाषते
“দূত অৱধ্য; সেয়ে মই তোমাক নিধন নকৰোঁ। কিন্তু ‘শংকৰ’ নামৰ এইজন কোন, যিয়ে মোক এনেদৰে কথা কয়?”
Verse 36
न मां वेत्ति स किं मूढः किं वा मृत्यु मभीप्सते
“সেই মূৰ্খে নাজানে নেকি মই কোন, নে সি সঁচাকৈ মৃত্যুক কামনা কৰে?”
Verse 37
अथवा सत्यमेवैतान्निर्विण्णो जीविताच्च सः । दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः
“অথবা এইয়েই সত্য: সি জীৱনৰ পৰা বিমুখ হৈছে। সদায় দাৰিদ্ৰ্যৰ আঘাতে পীড়িত, সকলো ভোগৰ পৰা বঞ্চিত হৈ, সেয়ে মোক এনেদৰে কয়।”
Verse 38
स्मशाने क्रीडनं यस्य भस्म गात्रविलेपनम् । भूषणं चाहयो वस्त्रं दिशो यस्य जटालका
যাৰ ক্ৰীড়া শ্মশানত, যাৰ দেহ ভস্মে লেপিত; যাৰ অলংকাৰ সৰ্প, যাৰ বস্ত্ৰ দিশাসমূহ, আৰু যাৰ কেশ জটাধাৰী—
Verse 39
कस्तस्य जीवितेनार्थस्तेनेदं मां ब्रवीति सः । तस्माद्गत्वा द्रुतं ब्रूहि मद्वाक्यं दूत सस्फुटम्
যি এইদৰে মোক কথা কয়, তাৰ জীৱনৰ কি প্ৰয়োজন? সেয়ে তই শীঘ্ৰে যা, হে দূত, আৰু মোৰ বাক্য স্পষ্ট আৰু যথাযথভাৱে ক’গৈ।
Verse 40
त्यक्त्वा कैलासमेनं त्वं वाराणस्यां तपः कुरु । मया स्थानमिदं दत्तं कैलासं स्वसुतस्य च
এই কৈলাস ত্যাগ কৰি তই বাৰাণসীত তপস্যা কৰ। এই নিবাস—কৈলাস—মই মোৰ নিজ পুত্ৰকো দান কৰিছোঁ।
Verse 41
वृकस्यापि न सन्देहो विभवेन समन्वितम् । नो चेत्प्राणान्हरिष्यामि सेंद्रस्य तव शंकर
বৃকাৰ ক্ষেত্ৰতো কোনো সন্দেহ নাই—(মই) তোৰ দাবী কৰা ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰভাৱ কেঢ়ি ল’ম। নচেৎ, হে শংকৰ, ইন্দ্ৰসহ তোৰ প্ৰাণো হৰণ কৰিম।
Verse 42
तच्छ्रुत्वा वीरभद्रस्तु निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । क्रोधेन महताविष्टः कैलासं समुपाविशत्
এই কথা শুনি বীৰভদ্ৰই তাক বাৰে বাৰে ধমক দিলে। মহাক্ৰোধে আচ্ছন্ন হৈ সি কৈলাসত প্ৰৱেশ কৰিলে (আৰু আগবাঢ়িল)।
Verse 43
ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः । अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्
তেতিয়া তেওঁ পিনাকধাৰী ভগৱান শিৱক সেই বাক্যসমূহ ক’লে। সেই বাক্য অতি কঠোৰ আছিল; বিশেষকৈ শুনি পিনাকধাৰী শিৱ ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হ’ল।
Verse 228
इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञाव माननवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কান্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্য সংহিতাৰ অন্তৰ্গত ষষ্ঠ বিভাগ নাগৰখণ্ডত, হাটকেশ্বৰ ক্ষেত্ৰমাহাত্ম্যৰ তীৰ্থমাহাত্ম্য অংশত, ‘জলশায়ী’ উপাখ্যানত, ‘ব্ৰহ্মদত্তক বৰদান প্ৰদান আৰু অহংকাৰী অন্ধক অসুৰে শংকৰৰ আজ্ঞা মান্য কৰাৰ বৰ্ণনা’ শীৰ্ষক দু’শ আঠাইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।