Adhyaya 42
এই অধ্যায়ত দুটা ভাগত ধৰ্মোপদেশ দিয়া হৈছে। প্ৰথমে সূতে বিশ্বামিত্ৰ-সম্পৰ্কিত এক পুণ্য কুণ্ডৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ই কামনা-পূৰণকাৰী আৰু পাপশোধক। চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়াত তাত স্নান কৰিলে অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য আৰু মঙ্গল লাভ হয়; নাৰীৰ বাবে সন্তানলাভ আৰু সৌভাগ্যবৃদ্ধিৰ বিশেষ ফল কোৱা হৈছে। তাত আগৰে পৰা থকা এক পবিত্ৰ উৎসত গঙ্গা স্বয়ংপ্ৰতিষ্ঠিত বুলি উল্লেখ আছে; তাত স্নান কৰিলে তৎক্ষণাৎ পাপমোচন হয়। তাত কৰা পিতৃতৰ্পণাদি কৰ্ম অক্ষয় ফলদায়ক, আৰু দান-হোম-অৰ্ঘ্য-জপ-পাঠে অনন্ত পুণ্য বৃদ্ধি পায়। তাৰ পাছত এক দৃষ্টান্ত—শিকাৰীৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত এক হৰিণী পানীত প্ৰৱেশ কৰি তাতেই মৃত্যুবৰণ কৰে; সেই জলপ্ৰভাৱে সি মেনকা নামৰ দিৱ্য অপ্সৰা হয় আৰু একে তিথি-যোগত পুনৰ স্নান কৰিবলৈ ঘূৰি আহে। তাৰ পিছত অধ্যায় গৃহস্থধৰ্মলৈ ঘূৰে: মেনকা ঋষি বিশ্বামিত্ৰক স্ত্ৰীধৰ্ম আৰু আদৰ্শ দাম্পত্য আচৰণ বিষয়ে সোধে। উত্তৰত ভর্তৃভক্তি, বাক্-সংযম, সেৱা-নিয়ম, শৌচাচাৰ, মিতাহাৰ, আশ্ৰিতৰ পালন, গুৰুক সন্মান, শাস্ত্ৰ-পরম্পৰা পোষণ আৰু সৎসঙ্গ-বিবেক—এই সকলোৰ বিস্তৃত উপদেশ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । विश्वामित्रसमुद्भूतं कुण्डं तत्रापरं शुभम् । संतिष्ठते द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायकम्
সূত ক’লে: হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, তাত বিশ্বামিত্ৰৰ পৰা উদ্ভূত আন এটা শুভ কুণ্ড আছে, যি সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে।
Verse 2
तत्र चैत्रतृतीयायां कृते स्नाने भवेन्नरः । दिव्यरूपधरः साक्षात्कामोऽन्यो द्विजसत्तमाः
হে দ্বিজসত্তমসকল, তাত চৈত্ৰ তৃতীয়াত স্নান কৰিলে মানুহে দিব্য ৰূপ ধাৰণ কৰে—যেন সঁচাকৈ আন এজন কামদেৱ।
Verse 3
नारी वा श्रद्धयोपेता तत्र स्नात्वा प्रजावती । भवेत्सौभाग्यसंयुक्ता स्पृहणीयतमा क्षितौ
অথবা কোনো নাৰী যদি শ্ৰদ্ধাৰে সৈতে তাত স্নান কৰে, তেন্তে সি সন্তানৱতী হয়, সৌভাগ্যযুক্ত হয়, আৰু পৃথিৱীত সৰ্বাধিক আদৰণীয়া হয়।
Verse 4
ऋषय ऊचुः । तीर्थं तस्य मुनेस्तत्र कस्मिन्काले व्यवस्थितम् । निर्मलं केन निःशेषं वद त्वं सूतनंदन
ঋষিসকলে ক’লে: সেই মুনিৰ তীৰ্থ তাত কোন সময়ত স্থাপিত হ’ল? কোন কাৰণত ই সম্পূৰ্ণ নিৰ্মল হ’ল? হে সূতনন্দন, তুমি কোৱা।
Verse 5
सूत उवाच । तत्रास्ति निर्झरः पूर्वं सामान्यो द्विजसत्तमाः । अवधूतो धरापृष्ठे माहात्म्येन व्यवस्थितः
সূতে ক’লে: হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, আগতে তাত এটা নিৰ্ঝৰ আছিল, সাধাৰণেই; কিন্তু পৃথিৱীত ই নিজৰ মাহাত্ম্যৰ বলত মহিমান্বিত হৈ স্থিত হ’ল।
Verse 6
यत्र देवनदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता । यस्यां स्नातः पुमान्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
কাৰণ তাত দেৱনদী গঙ্গা স্বয়ং নিজে স্থিত হৈছে; আৰু যি মানুহ তাত স্নান কৰে, সি তৎক্ষণাৎ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 7
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भावितः । तदक्षयं भवेच्छ्राद्धं पितॄणां तृप्तिकारकम्
যি কোনো ভক্তিভাৱে তাত পিতৃসকলক উদ্দেশ্য কৰি শ্রাদ্ধ কৰে, তাৰ শ্রাদ্ধ অক্ষয় হয় আৰু পিতৃসকলৰ তৃপ্তিৰ কাৰণ হয়।
Verse 8
यत्किंचिद्दीयत दानं तस्मिंस्तीर्थवरे द्विजाः । हुतजप्यादिकं चैव तदनंतफलं भवेत्
হে দ্বিজসকল, সেই শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থত যি কোনো দান দিয়া হয়—আৰু হোম, জপ আদি কৰ্মো—সকলো অনন্ত ফলদায়ক হয়।
Verse 9
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगी व्याधशराहता । प्रविष्टा सलिले तस्मिंस्तत्र पञ्चत्वमागता
এটা সময়ত, এজনী হৰিণী ব্যাধৰ শৰবিদ্ধ হৈ সেই পবিত্ৰ জলত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 10
चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने द्विजसत्तमाः । नक्षत्रे यमदैवत्ये मार्तंडस्य च वासरे
হে দ্বিজসত্তমসকল, চৈত্র মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত মধ্যাহ্নত—যমদৈৱত্য নক্ষত্ৰত—আৰু মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য)ৰ বাৰতে।
Verse 11
अथ तत्तोयमाहात्म्यान्मेनकानाम साऽभवत् । अप्सरास्त्रिदशेंद्रस्य समंताच्चारुहासिनी
তাৰ পাছত সেই পবিত্ৰ জলৰ মাহাত্ম্যবলে তাই ‘মেনকা’ নামে খ্যাত হ’ল—দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ অপ্সৰা—চাৰিওফালে মনোমোহা হাঁহিৰে শোভিত।
Verse 12
स्मरमाणाऽथ सा तस्य प्रभावं वरवर्णिनी । तीर्थमागत्य सद्भक्त्या स्नानं तत्र समाचरत् । चैत्रशुक्लतृतीयायां यामर्क्षे सूर्यवासरे
তাৰ আশ্চৰ্য প্ৰভাৱ স্মৰণ কৰি, সেই সুন্দৰবৰ্ণা তীৰ্থলৈ আহি সত্য ভক্তিৰে তাত স্নান কৰিলে—চৈত্র শুক্ল তৃতীয়াত, যাম নক্ষত্ৰত, আৰু সূৰ্যবাৰে।
Verse 13
एकदा दिवसे तस्मिन्भ्रममाणो मुनीश्वरः । विश्वामित्र इति ख्यातस्तत्रायातस्तपोऽन्वितः
এদিনা, সেই সময়তে ভ্ৰমণ কৰি থকা মুনীশ্বৰ—‘বিশ্বামিত্ৰ’ নামে খ্যাত—তপস্যাৰ শক্তিৰে সমন্বিত হৈ তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 14
साऽपि स्वर्गात्समायाता देवतादर्शनार्थतः । पूजयित्वाथ तं देवं प्रस्थिता त्रिदिवं प्रति
দেৱদৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে সেয়ো স্বৰ্গৰ পৰা নামি আহিল। সেই দেৱতাক পূজা কৰি পুনৰ ত্ৰিদিৱ, অৰ্থাৎ দেৱলোকলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 15
सा दृष्ट्वा तं मुनिं तत्र भ्रममाणमितस्ततः । यौवनस्थं सुरूपाढ्यं पंचबाणमिवापरम्
তাত সেয়া সেই মুনিক ইফালে-সিফালে ভ্ৰমি থকা দেখিলে—যৌৱনস্থ, অতি সুৰূপ, যেন আন এজন পঞ্চবাণ, কামদেৱ স্বয়ং।
Verse 16
व्रतप्रभावजैर्व्याप्तं तेजोभिर्भास्करं यथा । बाल्यात्प्रभृति चीर्णेन तपसा दग्धकिल्बिषम्
ব্ৰতৰ প্ৰভাৱজ তেজে তেওঁ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল। বাল্যকালৰ পৰা আচৰিত তপস্যাই তেওঁৰ পাপসমূহ দগ্ধ কৰি পেলাইছিল।
Verse 17
सा तस्य दर्शनादेव कामबाणप्रपीडिता । सानंदाः सुरतार्थाय समीपं समुपाद्रवत्
তেওঁক দেখা মাত্ৰেই সেয়া কামবাণে বিদ্ধ হ’ল। আনন্দে ভৰি, মিলনৰ কামনাৰে সেয়া দৌৰি তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 18
स दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वां तां मार्गपृच्छाकृते ततः । सम्मुखः प्रययौ तूर्णं प्रहृष्टेनांतरात्मना
তেওঁ কেতিয়াও নেদেখা সেই নাৰীক দেখি, পথ সুধিবৰ অজুহাতে, তৎক্ষণাৎ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল; অন্তৰত আনন্দে উল্লসিত হ’ল।
Verse 19
उवाच देशं तां पृच्छन्स्त्रीधर्मांश्च विशेषतः । शुभलाभोऽस्तु ते भद्रे मनसा कर्मणा गिरा
তেওঁ সেই দেশৰ বিষয়ে সুধিলে, বিশেষকৈ স্ত্ৰীধৰ্মসমূহৰ বিষয়ে: “হে ভদ্ৰে, মন, কৰ্ম আৰু বাক্যত তোমাৰ শুভ লাভ হওক।”
Verse 20
सदैव वासुदेवस्य भक्तिश्चाव्यभिचारिणी । कच्चित्त्वं वर्तसे पुत्रि पतिपादपरायणा । चारित्रविनयोपेता सर्वदा प्रियवादिनी
“তুমি সদায় বাসুদেৱৰ প্ৰতি অবিচল ভক্তিত স্থিৰ আছানে? হে কন্যা, তুমি কি স্বামীৰ চৰণসেৱাত পৰায়ণা—সুচৰিত্ৰ আৰু বিনয়যুক্ত, আৰু সদায় প্ৰিয় বাক্য কোৱা?”
Verse 21
कच्चित्त्वं सर्वदाभीष्टा पत्युर्दानैस्तथार्च्चनैः । बंधून्स्वमित्रवर्गं च तत्पुरः पृष्ठतोपि वा
“তুমি কি দান আৰু পূজা-অৰ্চনাৰে সদায় স্বামীক সন্তুষ্ট ৰাখা? আৰু তেওঁৰ বংশীয়-বন্ধু আৰু মিত্ৰবৰ্গকো সন্মান কৰা—তেওঁৰ সন্মুখত হওক বা পিঠিৰ আঁৰতেও?”
Verse 22
कच्चिद्भर्तरि संसुप्ते त्वं निशवशमेष्यसि । उत्थानमप्रबुद्धे च करोषि वरवर्णिनि
“স্বামী শুই পৰিলে তুমি কি তেতিয়াই ৰাতিৰ বিশ্ৰামলৈ যোৱা? আৰু হে সুন্দৰবৰ্ণে, তেওঁ জাগি উঠাৰ আগতেই তুমি কি উঠি কৰ্তব্যত লাগা?”
Verse 23
कच्चित्प्रातः समुत्थाय करोषि गृहमार्जनम् । स्वयमेव वरारोहे मण्डनं चोपमण्डनम्
“তুমি কি পুৱাতে উঠি ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা? হে শ্ৰেষ্ঠা নাৰী, তুমি কি নিজেই শৃংগাৰ আৰু পৰিপাটি সাজ-সজ্জা কৰা?”
Verse 24
कच्चिदेवान्नमस्कृत्य गुरुं च तदनंतरम् । करोषि त्वं प्राणयात्रां दत्त्वान्नं शक्तितो जलम्
তুমি কি দেৱতাসকলক নমস্কাৰ কৰি, তাৰ পাছত গুৰুকো প্ৰণাম কৰা? আৰু প্ৰথমে অন্ন দান কৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে জল দান কৰি, জীৱন-যাত্ৰা চলাই ৰাখা নে?
Verse 25
कच्चिदस्तंगते सूर्ये नान्नमश्नासि भाभिनि । अदत्त्वा वा स्वभृत्येभ्यः साधुभ्यश्च विशेषतः
হে দীপ্তিময়ী! সূৰ্য অস্ত যোৱাৰ পাছত তুমি কি অন্ন নাখোৱা? আৰু কি তুমি আগতে নিজৰ আশ্ৰিতসকলক, আৰু বিশেষকৈ সাধুসকলক, দান নকৰাকৈ আহাৰ গ্ৰহণ নকৰা?
Verse 26
कच्चित्पिबसि पानीयं सप्तवारविशोधितम् । निबिडेन स्ववस्त्रेण पालयंती जलोद्भवान्
তুমি কি পানীয় জল সাতবাৰ ছাঁকনি কৰি শুদ্ধ কৰি পান কৰা—ঘন নিজৰ বস্ত্ৰেৰে সাৱধানে ছাঁকি, জলে জন্মা ক্ষুদ্ৰ জীৱসমূহক ৰক্ষা কৰি?
Verse 27
कच्चिद्दयासमोपेता गात्रक्लेशकरानपि । यूकामत्कुणदंशादीन्पुत्रवत्परिरक्षसि
দয়াৰে সমন্বিত হৈ, তুমি কি দেহক কষ্ট দিয়া সত্ত্বেও—যেনে উকুন, খটমল, মহ আদি—সিহঁতকো পুত্ৰৰ দৰে ৰক্ষা কৰা?
Verse 28
कच्चित्साधुमुखान्नित्यं शिवधर्मं सुभक्तितः । शृणोषि भक्तितो भद्रे प्रकरोषि च सादरम्
হে ভদ্ৰে! তুমি কি সাধুসকলৰ মুখৰ পৰা নিত্য শিৱধৰ্ম ভক্তিভাৱে শুনা? আৰু হে ধন্যা, তুমি কি তাক শ্ৰদ্ধাৰে আচৰণত আনো?
Verse 29
क्वचिच्छ्रुत्वाऽगमं पुण्यं प्रकरोषि च पूजनम् । शास्त्रस्य वाचकस्यापि व्याख्यातुश्च विशेषतः
কাচিৎ তুমি পুণ্যময় আগম-উপদেশ শুনি পূজা কৰো নে, আৰু শাস্ত্ৰ পাঠকৰো, বিশেষকৈ যি ব্যাখ্যা কৰে তাকো, যথোচিত সন্মান দিয়া নে?
Verse 30
कच्चित्पुराणशास्त्राणि प्रणीतानि जनेश्वरैः । संलेख्याक्षररम्याणि साधुभ्यः संप्रयच्छसि
হে মহীয়সী নাৰী, জনেশ্বৰসকলৰ দ্বাৰা ৰচিত পুৰাণ-শাস্ত্ৰসমূহ সুন্দৰ অক্ষৰে লিখাই, সৎলোকসকলক সন্মানেৰে দান কৰো নে?
Verse 31
यः श्रुत्वा सर्व शास्त्राणि निष्क्रयं न प्रयच्छति । शास्त्रचौरः स विज्ञेयो न चैवाप्नोति तत्फलम्
যি সকলো শাস্ত্ৰ শুনিও উপযুক্ত নিষ্ক্ৰয় বা দক্ষিণা নেদিয়ে, তাক শাস্ত্ৰচোৰ বুলি জানিবা; সি সেই বিদ্যাৰ ফল নাপায়।
Verse 32
कच्चिच्छिवालये नृत्यगीतवाद्यादिकाः क्रियाः । बलिपूजोपहारांश्च त्वं करोषि च शक्तितः
তুমি কি তোমাৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে শিৱালয়ত নৃত্য-গীত-বাদ্য আদি সেৱা, আৰু বলি, পূজা তথা অন্যান্য উপহাৰ নিবেদন কৰো নে?
Verse 33
कच्चित्प्रावरणं वस्त्रं सुभगे सर्वमेव च । संप्रयच्छसि साधुभ्यः प्रणिपातपुरःसरम्
হে সুভাগিনী, তুমি কি সকলো প্ৰকাৰৰ বস্ত্ৰ আৰু আৱৰণ সৎলোকসকলক, আগতে প্ৰণিপাত কৰি, সন্মানেৰে দান কৰো নে?
Verse 34
वृथा पर्यटनं नित्यं कच्चिन्न परमंदिरे । त्वं करोषि विशालाक्षि विशेषेण निशागमे
হে বিশাল-নয়না নাৰী, মহামন্দিৰৰ পবিত্ৰ পৰিসৰৰ বাহিৰত—বিশেষকৈ নিশাৰ সময়ত—তুমি নিতৌ বৃথা ঘূৰি ফুৰা এৰাই চলা নে?
Verse 35
कच्चिन्नाश्नासि भद्रे त्वं स्वभर्तरि बुभुक्षिते । आज्ञाभंगं प्रयत्नेन कच्चित्तत्र प्ररक्षसि
হে ভদ্ৰে, তোমাৰ নিজ স্বামী ভোকাতুৰ থাকিলে তুমি নিজে আহাৰ নকৰাকৈ থাকানে, আৰু তুমি যত্নেৰে তেওঁৰ ধৰ্মসম্মত আজ্ঞা ভংগ নকৰিবলৈ সাৱধান থাকানে?
Verse 36
कच्चित्प्रकुपिते कांते नोत्तराणि प्रयच्छसि । तस्यकोपप्रणाशार्षं प्रियं कच्चिच्च जल्पसि
যেতিয়া তোমাৰ প্ৰিয় কান্ত ক্ৰুদ্ধ হয়, তেতিয়া তুমি তীক্ষ্ণ উত্তৰ নিদিয়ানে, আৰু তেওঁৰ ক্ৰোধ নাশ কৰিব পৰা প্ৰিয়-মধুৰ বাক্যহে কোৱা নে?
Verse 37
कच्चित्त्वं प्रोषिते कांते मलिनांबरधारिणी । जायसे च तथा दीना विवर्णवदना कृशा
যেতিয়া তোমাৰ কান্ত দূৰত থাকে, তেতিয়া তুমি মলিন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, দীন-উদাস হৈ, মুখ বিবৰ্ণ আৰু দেহ কৃশ হৈ পৰানে?
Verse 39
कच्चिन्मंदिरपृष्ठे त्वं न धत्से भिन्नभाजनम् । उच्छिष्टं वा जनैस्त्यक्तमपि कार्योपकारकम्
তুমি মন্দিৰৰ পিছফালে ভঙা পাত্ৰ নথোৱানে নে, আৰু মানুহে ত্যাগ কৰা উচ্ছিষ্ট আহাৰো—যদিও কোনো কামত উপকাৰী যেন লাগে—সংগ্ৰহ কৰি নথোৱানে নে?
Verse 40
कच्चिन्न कुरुषे मैत्रीं बंधकीभिः समं शुभे । धात्रीभिर्मालिकस्त्रीभी रजकीभिश्च भामिनि
হে শুভে, তুমি কি বঁধকী, ধাত্রী, মালা-বিক্ৰেতাৰ স্ত্ৰী আৰু ৰজকীসকলৰ সৈতে অতিমাত্ৰা ঘনিষ্ঠ মৈত্ৰী নকৰা বুলি বিৰত থাকিছা, হে ভামিনী?
Verse 41
कञ्चिद्दधासि नित्यं त्वं मुखं कुंकुमरंजितम् । शिरः पुष्पसमाकीर्णं नेत्रे कज्जलरंजिते
তুমি সদায় কুঙ্কুমে ৰঞ্জিত মুখ ধাৰণ কৰা; তোমাৰ শিৰ ফুলেৰে আৱৃত, আৰু তোমাৰ নেত্ৰদ্বয় কজ্জলেৰে গাঢ় কৰা।