
এই অধ্যায়ত সন্ধ্যা-উপাসনাৰ তাত্ত্বিক ব্যাখ্যা আৰু এটা স্থানীয় ব্ৰত-ধাৰা একেলগে বৰ্ণিত হৈছে। শিৱে কয়—সন্ধ্যাকালত বৈৰী সত্তাই সূৰ্যক বাধা দিয়ে; সাবিত্ৰী-মন্ত্ৰসহ অৰ্ঘ্যৰূপ জল অৰ্পণ কৰিলে সেয়া দিব্য অস্ত্ৰৰ দৰে সিহঁতক দূৰ কৰে, ফলত সন্ধ্যা-জলদানৰ ধৰ্মযুক্তি প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত ‘সন্ধ্যা’ক দেৱীৰূপে মানি শিৱে কৰা সন্মান দেখি পাৰ্বতী ব্যথিত হৈ ব্ৰত-সংকল্প কৰে; শিৱৰ সূক্ষ্ম মন্ত্ৰজ্ঞান আৰু ঈশানমুখী পূজাৰ দ্বাৰা শেষত সমাধান আৰু মিলন ঘটে। পিছত গৌৰীৰ পঞ্চপিণ্ডময় (পাঁচ পিণ্ড) ৰূপৰ বিধিপূৰ্বক পূজাপথ কোৱা হৈছে—বিশেষকৈ তৃতীয়া তিথিত, এক বছৰলৈকে। ইয়াৰ ফলত দাম্পত্যসুখ, ইষ্টবৰলাভ, সন্তানপ্ৰাপ্তি হয়; আৰু নিষ্কামভাৱে কৰিলে উচ্চ আধ্যাত্মিক ফল লাভ হয়। নাৰদ–শাণ্ডিল্য–সূত পৰম্পৰাৰে কাহিনী আগবাঢ়ে; কাত্যায়নী বছৰৰ ব্ৰত পালন কৰি যাজ্ঞবল্ক্যক স্বামী ৰূপে পায় আৰু গুণৱান পুত্ৰ জন্ম দিয়ে। শেষত বৰৰুচি-স্থাপিত গণপতিৰ মাহাত্ম্য—তাঁৰ পূজাই বিদ্যা, অধ্যয়ন আৰু বৈদিক পাৰদৰ্শিতা বৃদ্ধি কৰে।
Verse 1
देव उवाच । एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि । पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः
দেৱে ক’লে: হে সুৰেশ্বৰী, এই ৰাতি দানৱসকলৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে, আৰু বিশেষকৈ পিশাচ, ভূত আৰু ৰাক্ষসসকলৰ বাবে।
Verse 2
यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम् । तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा
সেই সময় যি কোনো কৰ্ম কৰা হয়—স্নান আদি শুভ কৰ্মসহ—সেয়া সকলো তেওঁলোকৰ বাবে ফলপ্ৰদ হয়, কিয়নো প্ৰাচীনকালে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই সেয়া তেওঁলোকক দান কৰিছিল।
Verse 3
मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता । अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम्
আৰু যেতিয়া তেওঁলোকৰ সৈতে দেৱতাসকলৰ বিষয়ে এক মাৰ্যাদা-চুক্তি স্থাপন কৰা হ’ল—যজ্ঞ-ভাগৰ অধিকাৰী, অৰ্থাৎ কাশ্যপবংশৰ অগ্ৰজসকলৰ সম্বন্ধে—
Verse 4
तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्ध दुर्मदाः । कुंतप्रासकरा भानुं रुंधन्त्युद्गतकार्मुकाः
সেই উদ্দেশ্যতেই, যুদ্ধোন্মত্ত দহ হাজাৰ দানৱ—কুন্ত আৰু প্ৰাস ধৰি, ধনু উঁচাই—সূৰ্যক বাধা দিয়ে।
Verse 5
तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते । सावित्रेण च मन्त्रेण तेषां तज्जायते फलम्
সহস্ৰাংশু সূৰ্যক উদ্দেশ্য কৰি সাৱিত্ৰী মন্ত্ৰসহ যি জল ছিটোৱা হয়, তাৰ পুণ্যফল তেওঁলোকৰেই হয়।
Verse 6
ते हतास्तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणात् । प्रमुंचंति सहस्रांशुं नित्यमेव सुरेश्वरि
সেই বজ্ৰতুল্য তোয়ৰ আঘাতে তেওঁলোক তৎক্ষণাৎ নিধন হয়, হে সুৰেশ্বৰী; আৰু সহস্ৰাংশু সূৰ্য সদায়েই পুনৰ মুক্ত হৈ অগ্ৰসর হয়।
Verse 7
एतस्मात्कारणात्तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम् । संध्या कालं समुद्दिश्य भानुं संध्यां न पार्वति
এই কাৰণেই মই অস্ত্ৰৰূপে এই তোয় নিক্ষেপ কৰোঁ, সন্ধ্যাকালক লক্ষ্য কৰি; হে পাৰ্বতী, ই সন্ধ্যা-দেৱীক নমস্কাৰ নহয়, সূৰ্যৰ ৰক্ষাৰ কাৰ্য।
Verse 8
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदुत्तरतः स्थितः । उदयार्थं रविं यान्तं निरुन्धन्ति च दारुणाः
শ্ৰেষ্ঠ জন যি আচৰণ কৰে, পিছফালে থকা লোকেও সেই আচৰণেই অনুসৰণ কৰে; আৰু দাৰুণ সত্তাসকলে উদয়লৈ যোৱা ৰবিক বাধা দিয়ে।
Verse 9
तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः । मया च तं विमुञ्चंति मूर्च्छिता निपतन्ति च
তেওঁলোকো, হে দেৱী, উত্তম ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্ধ্যা-জলে নিধন হয়; আৰু মোৰ দ্বাৰাও তেওঁলোকে তাক মুক্ত কৰে, তাৰপিছত মূৰ্ছিত হৈ পৰি যায়।
Verse 10
एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोरुभयोरपि । अहं चान्ये च विप्रा ये ते नमंति दिवाकरम्
এই কাৰণতে, হে দেৱী, উভয় সন্ধ্যাতেই মই আৰু আন ব্ৰাহ্মণসকলে দিৱাকৰ সূৰ্যদেৱক নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 11
तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे । प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम
সেইহেতু, হে পৰ্বতাত্মজে, ঈৰ্ষা ত্যাগ কৰি ঘৰলৈ আহা। তুমি প্ৰশংসাৰ যোগ্য; তোমাক এৰি মোৰ হৃদয়ত আন কোনো নাই।
Verse 12
देव्युवाच । निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् । यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते
দেৱীয়ে ক’লে: হে দেৱেশ, তুমি নিষ্কাম হও বা সকাম হও, যেতিয়া তুমি এই নাৰী-নামধেয় সন্ধ্যাক নমস্কাৰ কৰা, তেতিয়া মোৰ ভিতৰত দুঃখ জন্মে।
Verse 13
तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः । यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत्
সেইহেতু, হে দেৱ, যেতিয়ালৈকে তুমি গঙ্গাক—আৰু বিশেষকৈ সন্ধ্যাক—ত্যাগ নকৰা, তেতিয়ালৈকে মোৰ তুষ্টি নহ’ব।
Verse 14
एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता । अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम्
এইদৰে কৈ সেই দেৱীয়ে বিশেষ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে; মহাদেৱে নিজে অনুনয় কৰিলেও তেওঁক অৱমাননা কৰিলে।
Verse 16
न च साम्ना व्रजेत्तुष्टिं कथंचिदपि पार्वती । मृषेर्ष्यांधारिणी देवी नैतत्स्वल्पं हि कारणम्
আৰু পাৰ্বতী কোনো প্ৰকাৰৰ সান্ত্বনাতো কেতিয়াও সন্তুষ্ট নহ’ল; অযৌক্তিক ঈৰ্ষ্যা ধাৰণ কৰা দেৱীয়ে বুজিলে—ই নিশ্চয়েই সৰু কাৰণ নহয়।
Verse 17
ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः । ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ततः
তাৰ পাছত পৰমেশ্বৰে সেই মন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ বুজি, গভীৰ ধ্যানত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু অতি সূক্ষ্ম আত্মজ্ঞানৰে নিজ ইচ্ছাত আগবাঢ়িল।
Verse 18
तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः । सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना
সেই একে মন্ত্ৰক মন্ত্ৰসাধনাৰে, আৰু বিশেষকৈ ন্যাসৰ দ্বাৰা, তেওঁ বিধিমতে আৰাধনা কৰিলে; আত্মাই আত্মাক পূজা কৰি তাক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 19
ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम् । विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न
তাৰ পাছত তেওঁ চিন্তা কৰিলে—“ইয়াত কোন কাৰণ কাৰ্য কৰি আছে, যাৰ বাবে তাই—বিৰক্তা হ’লেও—মোৰ ভিতৰত উৎকণ্ঠা জগাই নাথাকে?”
Verse 21
तस्मान्नास्ति परः कश्चित्पूज्यपूज्यः स एव च । ऐश्वर्यात्सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः
সেয়ে কোনো উচ্চতর নাই; তেওঁ একাই পৰম পূজ্য। নিজৰ ঐশ্বৰ্যশক্তিৰে তেওঁ ইশানক সকলো দেৱতাৰ ওপৰত অধিপতি ৰূপে স্থাপন কৰিলে।
Verse 22
एवं यावत्स ईशानः समाराधयति प्रभुः । तावद्देवी समायाता मन्त्राकृष्टा च यत्र सः
এইদৰে প্ৰভু ঈশান যিমানলৈকে আৰাধনা কৰি থাকিল, সিমানলৈকে মন্ত্ৰৰ আকর্ষণে দেৱীও তেওঁ থকা ঠাইতেই আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 23
ततः प्रोवाच तं देवं प्रणिपत्यकृतांजलिः । ज्ञातं मया विभो सर्वं न मां त्यज तव प्रियाम्
তাৰ পাছত তাই সেই দেৱতাক প্ৰণিপাত কৰি, কৰযোৰে ক’লে— “হে বিভো, সকলো কথা মই জানিলোঁ; আপোনাৰ প্ৰিয়া মোক ত্যাগ নকৰিব।”
Verse 24
तस्मादागच्छ गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो । क्षम्यतां देव मे सर्वं न कृतं यद्वचस्तव
“সেয়ে আহক; হে প্ৰভো, আপুনি য’লৈ ইচ্ছা কৰে আমি ত’লৈ যাওঁ। হে দেৱ, মোৰ সকলো দোষ ক্ষমা কৰক, কিয়নো আপোনাৰ কোৱা কথা মই পালন নকৰিলোঁ।”
Verse 25
ततस्तुष्टो महादेवस्तामालिङ्ग्य शुचिस्मिताम् । इदमूचे विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा
তেতিয়া মহাদেৱ সন্তুষ্ট হৈ, পৱিত্ৰ মৃদু-হাস্যমুখী তেনেকৈ আলিঙ্গন কৰিলে আৰু মেঘগম্ভীৰ কণ্ঠে উচ্চকৈ হাঁহি এই বাক্য ক’লে।
Verse 26
यैषा त्वयाऽत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः । एतां या कामिनी काचित्पूजयिष्यति भक्तितः । अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति
“তোমাৰ নিজৰ সত্তাৰ পৰা উদ্ভূত আৰু তোমাৰ দ্বাৰাই নিৰ্মিত এই পৰম দেহ—যি কোনো নাৰী এই একে বিধান অনুসৰি ভক্তিভাৱে ইয়াক পূজা কৰিব, তাই স্বামী লাভ কৰিব।”
Verse 27
तृतीयायां विशेषेण यावत्संवत्सरं शुभे । सा लभिष्यति सत्कान्तं पुत्रदं सर्वकामदम्
বিশেষকৈ তৃতীয়াত, হে শুভে, সম্পূৰ্ণ এক বছৰ ধৰি (ব্ৰত-পূজা কৰিলে) সি সৎকান্ত—উত্তম স্বামী—পুত্ৰদাতা আৰু সকলো কামনা পূৰণকাৰী লাভ কৰিব।
Verse 28
तथैतां मामकीं मूर्तिमीशानाख्यां च ये नराः । तेषां दुष्टापि या कान्ता सौम्या चैव भविष्यति
তদ্ৰূপে, যিসকল নৰে মোৰ এই ঈশানা-নামক মূৰ্তিৰ ভক্তিভাৱে পূজা কৰে, তেওঁলোকৰ প্ৰিয়া দুষ্টস্বভাৱী হলেও নিশ্চয়েই সৌম্য আৰু সুশীলা হৈ উঠিব।
Verse 29
ये पुनः कन्यकाहेतोः पूजयिष्यंति भक्तितः । यां कन्यां मनसि स्थाप्य तां लभिष्यन्त्यसंशयम्
আৰু যিসকলে কন্যা-প্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে ভক্তিভাৱে পূজা কৰিব, মনত যি কন্যাক স্থাপন কৰি আৰাধনা কৰিব, তেওঁলোকে নিঃসন্দেহে তাকেই লাভ কৰিব।
Verse 30
निष्कामाश्चापि ये मर्त्या पूजयिष्यंति सर्वदा । ते यास्यंति परां सिद्धिं जरामरणवर्जिताम्
আৰু যিসকল মর্ত্য নিṣ্কাম হৈ সদায় পূজা কৰে, তেওঁলোকে জৰা-মৰণবর্জিত পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিব।
Verse 31
एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् । स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः
এইদৰে কৈ মহাদেৱে নিজৰ প্ৰিয়াক বৃষভৰ ওপৰত আৰোহণ কৰালে; তাৰ পাছত নিজেও উঠি কৈলাস পৰ্বতলৈ গমন কৰিলে।
Verse 32
नारद उवाच तस्मात्तव सुतेयं या तामाराधयतु द्रुतम् । पञ्चपिण्डमया गौरीं यावत्संवत्सरं शुभाम्
নাৰদে ক’লে: সেয়ে তোমাৰ কন্যাই সোনকালে সেই গৌৰীক আৰাধনা কৰক। পাঁচ পবিত্ৰ পিণ্ডে গঢ়া শুভ গৌৰীক এক সম্পূৰ্ণ বছৰ ধৰি পূজা কৰক।
Verse 33
तृतीयायां विशेषेण ततः प्राप्स्यति सत्पतिम् । मुखप्रेक्षमतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैर्युतम्
তাৰ পাছত, বিশেষকৈ তৃতীয়াৰ দিনা, সি যোগ্য স্বামী লাভ কৰিব—যাৰ মুখমণ্ডল দৰ্শন কৰিলেই মন আনন্দিত হয়, আৰু যি ৰূপ আদি গুণেৰে সমৃদ্ধ।
Verse 34
शांडिल्युवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः प्रययौ ततः । तीर्थयात्रां प्रति प्रीत्या मम मात्रा विसर्जितः
শাণ্ডিল্য ক’লে: এইদৰে কৈ মুনিশ্ৰেষ্ঠ নাৰদ তেতিয়া প্ৰস্থান কৰিলে। মোৰ মাতৃয়ে স্নেহেৰে বিদায় দি তেওঁক তীৰ্থযাত্ৰালৈ পঠিয়ালে।
Verse 35
मयापि च तदादेशात्कौमार्येपि च संस्थया । पूजया वत्सरं यावत्पूजिता पतिकाम्यया
ময়ো সেই আদেশ অনুসৰি—কুমাৰী অৱস্থাত আৰু বিধি-নিয়মেৰে—পতি লাভৰ কামনাৰে এক বছৰ ধৰি (গৌৰী) পূজা কৰিছিলোঁ।
Verse 36
तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादितः शुभे । नैवेद्यैर्विविधैर्दानैर्गंधमाल्यानुलेपनैः
বিশেষকৈ তৃতীয়াৰ দিনা, শুভ মাৰ্গ মাস (মাৰ্গশীৰ্ষ)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, নৈবেদ্যৰ নানা ভোগ, দান, সুগন্ধি, মালা আৰু অনুলেপনেৰে (উপাসনা) কৰা হৈছিল।
Verse 37
तत्प्रभावादयं प्राप्तो जैमिनिर्नाम सद्द्विजः । कात्यायनि यथा दृष्टस्त्वया किं कीर्तितैः परैः
সেই অনুশীলনৰ প্ৰভাৱত জৈমিনি নামৰ এই সদ্বিপ্ৰ ব্ৰাহ্মণ প্ৰাপ্ত হৈছে। হে কাত্যায়নী, তুমি নিজে যিহেতু দেখিলা, তেন্তে আনৰ বৰ্ণনাৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 38
तस्मात्त्वमपि कल्याणि पूजयैनां समाहिता । संप्राप्स्यसि सुसौभाग्यं मैत्रेय्या सदृशं शुभे
সেয়ে হেতু, হে কল্যাণী, তুমিো মন একাগ্ৰ কৰি এই দেৱীক পূজা কৰা। হে শুভে, তুমি মৈত্রেয়্যাৰ সদৃশ উত্তম দাম্পত্য-সৌভাগ্য লাভ কৰিবা।
Verse 39
त्वया न पूजिता चेयं कौमार्ये वर्तमानया । यावत्संवत्सरं गौरी तृतीयायां न चाधिकम्
কাৰণ তুমি কুমাৰী অৱস্থাত থাকোঁতে তৃতীয়া তিথিত পূৰ্ণ এক বছৰ ধৰি এই গৌৰীক পূজা নকৰিলা—আৰু তাৰ অধিকো নকৰিলা—
Verse 40
सापत्न्यं तेन संजातं सौभाग्येपि निरर्गले । यथोक्तविधिना देवी सत्यमेतन्मयोदितम्
সেই কাৰণেই, সৌভাগ্য অন্যথা অবাধ থাকিলেও, সাপত্ন্য—অর্থাৎ সহ-পত্নী হোৱাৰ অৱস্থা—উৎপন্ন হ’ল। হে দেৱীসমা, মই যি ক’লোঁ সেয়া সত্য; উক্ত বিধি অনুসাৰেই।
Verse 41
सूत उवाच । श्रुत्वा कात्यायनी सर्वं शांडिल्या यत्प्रकीर्तितम् । ततः प्रणम्य तां पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ
সূত ক’লে: শাণ্ডিল্যাই যি সকলো কথা ব্যাখ্যা কৰিলে, সেয়া শুনি কাত্যায়নী তেতিয়া তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পাছত সুধি নিজৰেই গৃহলৈ গ’ল।
Verse 42
मार्गशीर्षेऽथ संप्राप्ते तृतीयादिवसे सिते । तां देवीं पूजयामास वर्षं यावकृतक्षणा
তাৰ পাছত মাৰ্গশীৰ্ষ মাহ আহিলত—শুক্ল পক্ষৰ তৃতীয়া তিথিত—সেই দেৱীৰ পূজা আৰম্ভ কৰিলে আৰু ব্ৰতৰ নিৰ্ধাৰিত সময় মানি সম্পূৰ্ণ এক বছৰ ধৰি অবিৰত পালন কৰিলে।
Verse 43
गौरिणीर्भोजयामास मृष्टान्नैर्भोजनै रसैः । तैलक्षारपरित्यक्तैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैः
তেওঁ গৌৰী-পূজক নাৰীসকলক মিঠা-সুস্বাদু অন্ন, পুষ্টিকৰ ভোজন আৰু ৰসাল পদেৰে ভোজ খুৱালে; তেল আৰু ক্ষাৰ বর্জিত সুগন্ধি ব্যৱহাৰ কৰি, কুঙ্কুম আদি অৰ্পণেৰে আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 44
ततस्तु वत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकम् । गत्वा प्रोवाच किं कष्टं त्वं करोषि शुचिस्मिते
তাৰ পাছত বছৰ পূৰ্ণ হোৱাত যাজ্ঞবল্ক্য তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে, “হে শুচি-স্মিতে, তুমি কিহৰ এনে কষ্টসাধ্য সাধনা কৰি আছা?”
Verse 45
मया कांतेन रक्तेन कामदेन सदैव तु । तस्मादागच्छ गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे
“মই—তোমাৰ প্ৰিয়তম—সদায় তোমাত আসক্ত, তোমাৰ কামনা পূৰণকাৰী—ইয়াত আছোঁ। সেয়ে আহা, হে শুভে, আহা আমি নিজৰেই গৃহলৈ যাওঁ।”
Verse 46
एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां गृहीत्वा दक्षिणे करे । जगाम भवनं पश्चात्पुलकांकितगात्रजाम्
এইদৰে ক’লে তেওঁ আনন্দিত হোৱা তেনেকৈ তেঁওক সোঁহাতে ধৰি ল’লে; তাৰ পাছত গৃহলৈ গ’ল, আৰু তাইৰ দেহ আনন্দৰ ৰোমাঞ্চে চিহ্নিত হৈ উঠিল।
Verse 47
ततः परं तया सार्धं वर्तते हर्षिताननः । मैत्रेय्या सहितो यद्वदविशेषेण सर्वदा
তাৰ পাছত তেওঁ তাইৰ সৈতে বাস কৰিলে; তেওঁৰ মুখ সদায় আনন্দে উজ্জ্বল আছিল। মৈত্ৰেয়্যাৰ দৰে একেইভাৱে, তেওঁ সদায় তাইকো কোনো ভেদাভেদ নকৰাকৈ আচৰণ কৰিছিল।
Verse 48
ततः संजनयामास तस्यां पुत्रं गुणान्वितम् । कात्यायनाभिधानं च यज्ञ विद्याविचक्षणम्
তাৰ পাছত তেওঁ তাইৰ গৰ্ভত গুণসমৃদ্ধ এক পুত্ৰ জন্ম দিলে। তেওঁৰ নাম কাত্যায়ন; যজ্ঞ-বিদ্যাত নিপুণ আৰু বিচক্ষণ আছিল।
Verse 49
पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः । सर्वज्ञः सर्वकृत्येषु वेदवेदांगपारगः
তেওঁৰ পুত্ৰ আছিল বৰৰুচি—গুণৰ সাগৰ। জীৱনৰ সকলো কৰ্তব্যত তেওঁ সৰ্বজ্ঞ আছিল আৰু বেদসহ বেদাঙ্গসমূহত পাৰদৰ্শী আছিল।
Verse 50
स्थापितोऽत्र शुभे क्षेत्रे येन विद्यार्थिनां कृते । समाराध्य विशेषेण चतुर्थ्यां शुक्लवासरे
এই শুভ ক্ষেত্ৰত তেওঁ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ কল্যাণৰ বাবে (দেৱতাক) প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। শুক্ল পক্ষৰ চতুৰ্থী তিথিত বিশেষ ভক্তিৰে আৰাধনা কৰি।
Verse 51
महागणपतिर्भक्त्या सर्वविद्याप्रदायकः । यस्तस्य पुरतो विप्राः शांतिपाठविधानतः
সেই মহাগণপতি ভক্তিৰে পূজিত হ’লে সকলো বিদ্যা প্ৰদান কৰে। আৰু তেওঁৰ সন্মুখত ব্ৰাহ্মণসকলে বিধি অনুসাৰে শান্তিপাঠ পাঠ কৰে।
Verse 52
गृह्णाति पुष्पमालां यः पठेच्छक्त्या द्विजोत्तमाः । वेदांतकृत्स विप्रः स्यात्सदा जन्मनिजन्मनि
হে দ্বিজোত্তমসকল, যি পুষ্পমালা ধৰি নিজৰ শক্তি অনুসাৰে ভক্তিভাৱে এই স্তৱ পাঠ কৰে, সি জন্মে জন্মে বেদান্ত-নিপুণ ব্ৰাহ্মণ হয়।
Verse 53
अशक्त्या चाथ पाठस्य यो गृह्णाति धनेन च । स विशेषाद्भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः
আৰু যি পাঠ কৰিবলৈ অক্ষম হৈ ধনেৰে এই কৰ্ম সম্পন্ন কৰায়, সিও বিশেষকৈ বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী ব্ৰাহ্মণ হয়।
Verse 54
विदुषां स गृहे जन्म याज्ञिकानां सदा लभेत् । न कदाचित्तु मूर्खार्णां निन्दितानां कथञ्चन
সি সদায় বিদ্বান আৰু যজ্ঞনিষ্ঠ লোকৰ ঘৰত জন্ম লাভ কৰে; কেতিয়াও কোনো সময়তে মূৰ্খ আৰু নিন্দিত লোকৰ মাজত জন্ম নাপায়।
Verse 131
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী স্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশি হাজাৰ শ্লোকৰ সংহিতাৰ ষষ্ঠ ভাগ নাগৰখণ্ডত, “হাটকেশ্বৰ-ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য; ঈশানৰ পৰা উদ্ভৱ পঞ্চপিণ্ডিকা-গৌৰীৰ মাহাত্ম্য; আৰু বৰৰুচি স্থাপিত গণপতিৰ মাহাত্ম্য-বৰ্ণনা” নামৰ একশ একত্ৰিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।